تمد ءاۋ باستان ءار مۇشەسىنىڭ مەملەكەتتىك ەگەمەندىگىن جوعارى قويدى. ورتاق مىندەتتەر – وركەنيەتتى, دەموكراتيالىق مەملەكەت قۇرۋ, ينتەگراتسيالىق شارالاردى, بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىكتى, بۇرىنعى كەڭەس وداعى قابىلداعان حالىقارالىق مىندەتتەردى ورىنداۋ, وداقتىڭ يادرولىق كۇشتەرىن باقىلاۋ تمد ۇيىمى جۇزەگە اسىراتىن باستى مىندەتتەرى بولىپ بەلگىلەندى.
حالىقارالىق قاتىناستاردا پراگماتيزم ۇستەمدىك قۇرىپ تۇرعان زاماندا ءسوز جوق, ءاربىر تمد مۇشەسى ءوزىنىڭ ماقسات-مۇددەلەرىنە قىزمەت ەتتى. سونىمەن بىرگە, الەمدىك ەكونوميكالىق باسەكەلەستىك تمد مۇشەلەرىنىڭ ورتاق ەكونوميكالىق كەڭىستىكتىڭ ىرگەتاسىن قالاۋدى تالاپ ەتتى. بۇل يدەيانى قازاقستان پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ قىزۋ قولدادى. ونى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق قاۋىمداستىق (ەۋرازەق) قۇرىلدى. بۇل ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا تمد-نىڭ بۇرىنعى التى رەسپۋبليكاسى مۇشە بولدى.
ولار: رەسەي, بەلارۋس, قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان, وزبەكستان. تمد-نىڭ بۇل ەلدەرى وسى ۇيىم شەڭبەرىندە ەكونوميكالىق, ساۋدا جانە اقپاراتتىق تەحنولوگيا سالاسىنداعى بايلانىستاردى نىعايتۋدى, دامۋ جوسپارلارىنىڭ كەدەن, سالىق, قارجى, عىلىم مەن ءبىلىم ت.ب سالالارىن دا ۇيلەستىرۋدى كوزدەدى. دەگەنمەن, تمد-نىڭ قىزمەتى بىرتەكتى ورلەۋ باعىتىندا دامىپ وتىردى دەۋ ارتىق ايتقاندىق بولار ەدى. رەسەي تمد-عا بايلانىستى پراگماتيكالىق ساياسات ۇستاي المادى. 90-جىلداردىڭ باسىندا رەسەي ساياساتشىلارى جاس تمد ەلدەرىن جاساندى مەملەكەتتەر رەتىندە قابىلدادى. رەسەيسىز ولاردىڭ كۇنى جوق دەپ ءبىلدى. دەگەنمەن, بۇل ەلدەردىڭ تولىققاندى تاۋەلسىز مەملەكەتتەر ەكەندىگىن رەسەي ۋاقىت كەلە عانا ۇعىندى. ولار كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋ ارقىلى رەسەيدەن وزگە وداقتاستار مەن ارىپتەستەر تابا الاتىندىعىن دالەلدەدى.
تمد شەڭبەرىندە ەنەرگيا قۋاتتارىن, تاۋارلارىن وتكىزۋ قاجەتتىلىگى مەن پايدالىعىن رەسەي تۇسىنە باستادى. مىسالى, سولتۇستىك قازاقستان استىعىن ەۋروپاعا قاراعاندا, سول باعامەن رەسەيگە ساتۋ قازاقستان ءۇشىن وتە پايدالى. وزبەكستان كوكونىسى مەن ماقتاسىن باسقا الىس ەلدەرگە تاسىعانشا قىرعىزستانعا, قازاقستانعا ويداعىداي وتكىزە الدى. سونداي-اق, تمد ەلدەرىندە بۇرىننان قالىپتاسقان شارۋاشىلىق قاتىناستار مەن بايلانىس جۇيەلەرى بولدى. ولاردى قالپىنا كەلتىرۋ ارقىلى جەڭىل ونەركاسىپتى عانا ەمەس, اۋىر ونەركاسىپتىڭ كوپتەگەن سالالارىن قالپىنا كەلتىرۋگە مۇمكىن بولدى. سونىڭ ارقاسىندا جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىن شەشۋگە, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك تۋدى. باستاپقى جىلدارداعى تاياۋ شەتەل, الىس شەتەل دەگەن ۇعىمدار ۇمىتىلا باستادى. ەندى ءبارىمىز – شەتەلمىز. ءوزارا قاتىناستارىمىز دا تەك پايدالى ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوربيتىن بولادى دەگەن ۇعىم قالىپتاستى. تمد ەلدەرى ءوزارا قاتىناستارىن حالىقارالىق قۇقىق نەگىزدەرىنە سايكەستەندىرە شەشۋگە ۇيرەندى. الايدا, تمد ۇيىمى – بۇرىنعى رەسپۋبليكالار ءۇشىن تەك حالىقارالىق ينتەگراتسيالىق ۇردىسكە قوسىلۋدىڭ ءبىر جولى عانا بولىپ قالدى. ونىڭ ءار مۇشەسى تمد-عا بايلانىپ قالۋى مىندەت ەمەس ەدى. سوندىقتان ۋكراينا مەن گرۋزيانىڭ ەۋرووداققا كىرۋگە ۇمتىلۋىن, قازاقستاننىڭ دسۇ-عا كىرۋگە ارەكەتتەنۋىن, ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا كىرۋىن تمد-عا قارسى ارەكەتتەر دەپ قابىلداۋ قاتە. تمد-عا مۇشەلىك ەتە وتىرىپ, ونىڭ ءاربىر مۇشەسى ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك مۇددەلەرىنە سايكەس باسقا دا كەز كەلگەن ۇيىمدارعا, وداقتارعا ءوز قالاۋىمەن مۇشە بولۋعا قاقىسى بار. مىسالى, قازاقستانعا تمد دا, دسۇ دا, ەۋرازەق تا, شىۇ دا, ەقىۇ دا قاجەت. ياعني, وعان ءوزىنىڭ كوپۆەكتورلى ساياساتىنا سايكەس ءتۇرلى ۇيىمدارعا مۇشە بولىپ, ولاردى تۇبەگەيلى ۇلتتىق ماقسات-مۇددەسىنە پايدالانا الۋ قاجەت بولدى.
ۋكراينا مەن گرۋزيا مەملەكەتتەرى ەۋروپالىق وداققا جىلدام كىرۋ ماقساتىندا تمد-دان شىعۋدى ويلادى. بىراق بۇلار دا كەيىنگى كەزدە تمد ءالى دە وزدەرىنە قاجەت ەكەنىنە كوزدەرى جەتكەندەي.
سوڭعى كەزدە رەسەي مەن قازاقستان پرەزيدەنتتەرى تمد قۇرىلىمىن جانداندىرۋ ماقساتىن كۇن تارتىبىنە قويىپ وتىر. ونداعى ماقسات, جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ورتاق ەكونوميكالىق كەڭىستىك جاساۋ ارقىلى تمد-نىڭ ءار مۇشەسىنىڭ الەمدىك باسەكەلەستىككە قابىلەتتىگىن ارتتىرۋ. ن.ءا.نازارباەۆ دامىعان ەۋروپا مەملەكەتتەرى كورشىلەس وتىرىپ, ورتاق رىنوك جاسادى, نەگە وسىنداي پايدالى ءىستى كورشىلەس وتىرعان تمد مەملەكەتتەرى جۇزەگە اسىرمايدى دەگەن قاعيدانى ۇسىندى. شارۋاشىلىقتى دامىتۋدىڭ ورتاق ماقساتتارىن شەشەتىن ەۋرازەق تمد مەملەكەتتەرى شەڭبەرىندە جۇمىسىن جۇرگىزە باستادى. بۇل ۇيىمنىڭ تمد ەلدەرى اراسىندا تاۋار اينالىسىن بوگەتسىز دامىتۋدا ءرولى كۇشەيدى. دەمەك, تمد ءوز مۇشەلەرى ءۇشىن پايدالى ۇيىمعا اينالا باستاعانىن بايقايمىز.
سايىن
بورباسوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, پروفەسسور
الماتى