عارىشتى يگەرگەن ەل

25 جىلدىڭ 25 ءساتى

پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى مەن  «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرلەسكەن جوباسى

عارىش – الاشتىڭ دا اياۋلى ارمانى ەدى... ادەتتە ونداي ويدىڭ ەلىمىزدىڭ تورىندە «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنىڭ جايعاسۋىنان تۋماعانى انىق. كەرەك دەسەڭىز, بىلايعى جۇرت سوندايلىق «جابىق تا قۇپيا» اسكەري شاھاردىڭ ەل اۋماعىنىڭ قاي بۇرىشىندا ورنالاسقانىن دا بىلمەدى, حابارسىز تەك ءجۇردى. بىراق ءبىرتۇتاس كەڭەس  وداعىنىڭ بارلىق تۇكپىرىندە  ۇلتتىق, وتاندىق  پاتريوتيزم سەزىمىنىڭ شىرقاۋ شەگى – عارىشكەر دەگەن اتاۋدىڭ توڭىرەگىندە بايلانىپ تۇراتىنداي ءبىر سيقىرلى شىندىعى بار-تىن. كەڭەس ەلىنىڭ كەز كەلگەن كىشكەنتاي بۇلدىرشىنىنە «وسكەندە كىم بولاسىڭ؟» دەپ جاي عانا ساۋال قويساڭ, مىندەتتى تۇردە  «عارىشكەر!» دەپ ساڭق ەتكەن جىگەرلى داۋىسىن ەستىر ەدىڭىز. كەڭەس وداعىندا – گاگارين, عارىشكەر, قۇرمەت  – ۇشەۋى ءبىر ۇعىمعا اينالدى! تىم الىسقا بارماي-اق قويايىق, كورشى وزبەك ەلىندە يلەگەن جۇقا تەرىدەن تارتىپ تىگىلگەن جەتى داڭعىراعا ءبىر مەزەتتە جان ءبىتىرىپ, ون ساۋساعىمەن «تىرسىلداتىپ» وينايتىن قاھارمان داداەۆ ەسىمدى ونەرپازدى ەل-جۇرتى «ءبىزدىڭ بۇگىنگى كۇنگى باتىرىمىز, ءبىزدىڭ تەڭدەسسىز عارىش­كەرىمىز!» دەپ ما­سات­تاناتىن. نەگە دەي­سىز بە؟ ويتكەنى, عا­رىشكەردەن اسقان قۇر­مەتتى اتاق كسرو ەلدەرىندە بولعان جوق! عارىش كوگىندە سامعاۋ, شەكسىز­دىك الەمىمەن قاۋى­شۋ دۇنيە ءجۇزى ەلدەرى­نىڭ ارقايسىسى­نىڭ-اق اسىل ارمانى سانالا­تىن. سولار­دىڭ قاتارىندا ەجەلدەن ءور تۋعان قازاق تا عارىشقا قۇلشىنا قول سوزدى. ارماندادى... ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قارساڭ­ىن­دا سول ارمانىنا جەتتى دە. 1991 جىل­دىڭ 2 قازانىندا تۇڭعىش قازاق عارىشقا ۇشتى! ايتا سالعانعا عانا سونداي جەڭىل ءسوز. عارىشقا ۇشۋ جەڭىل بولىپ پا ەدى؟! جەڭىل بولسا, يۋري گاگاريننىڭ ءوزى نەگە 2500 اسكەري ۇزدىك ۇشقىشتىڭ ارا­سىنان ىرىكتەلىپ, تاڭدالىپ الىندى؟ جارايدى, ەلگە ورالايىق, سونىمەن... قازاقتاردىڭ عارىشقا «العاشقى شا­ب­ۋىلى» قاي كەزدە, قالاي باستالىپ ەدى ءوزى, ەسكە ءتۇسىرىپ كورەيىك؟! قازاقتاردىڭ عارىشقا «العاشقى شابۋىلى» 1991 جىلعى 3 ءساۋىر كۇنى قازاق­ستان­نىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ادامزات بالاسىنىڭ تۇڭ­عىش وكىلى يۋري گاگاريننىڭ «بايقوڭىر» عارىش ايلاعىنان عارىشقا اتتانۋىنىڭ 30 جىلدىعى مەرەيتويىنا وراي سول كەزدەگى كەڭەس وداعىنىڭ باس گازەتى «پراۆداعا» ۇلكەن ماقالاسى جاريالاندى. «كەزىندە كەڭىنەن قولدانىلسىن دەپ, «ەلسىز-كۇنسىز جەر» دەگەن تىركەس ەنگىزىلدى. ءوز باسىم ونى ۇناتپاي, ىتىرىنىپ قالامىن. كەيدە, ءتىپتى, وسى ءسوزدى ورىندى-ورىنسىز قولدانعان كىسىلەر تابيعات اناسىن تارس ۇمىتىپ كەتەتىندەي كورىنەدى, – دەگەن قازاق ەلىنىڭ باسشىسى ءوز ويىن ءارى قاراي بىلاي جالعايدى. – ەلسىز-كۇنسىز دەگەن جەر جوق. ءتىپتى, ۋاقىتشا مەكەن ەتكەن پوليۋستەر مەن تاۋ شىڭدارىن ەلسىز-كۇنسىز دەسە, الپينيستەر مەن قىستاپ قالۋشىلاردىڭ دا كوڭىلىنە كەلۋى كادىك. ال ءبىزدىڭ دالالى ولكەنىڭ تۇرعىندارى جايىندا, ءتىپتى, ءسوز باسقا. بىزدە ءاربىر قىرقا, ءاربىر بۇيرات قۇم, ءاربىر سۇرلەۋ اتا-بابالارىمىزدىڭ اتىمەن ايشىقتالعان ەمەس پە. وسىناۋ جەردە بۇرىنعىمىز بەن بۇگىنىمىز توقايلاسىپ, وسى ارادان حالىق زەردەسىنىڭ قاينارى باستاۋ كوزىن الادى. بۇل جەردە قانداي زاڭعار قورعانمەن قورشاساڭ دا, ادام زەردەسىندەگىنى جويا المايسىڭ. دەمەك, ءبارىمىزدىڭ, كۇللى قازاق­ستان­دىقتاردىڭ تىڭ كوتەرۋ, «بايقوڭىر» كوسمودرومى نەمەسە سەمەي تۇبىندەگى پولي­گون قۇرىلىسى ەلسىز-كۇنسىز جەردە جۇزە­گە استى دەگەن مالىمدەمەنى اڭ-تاڭ بولىپ قارسى العانىمىز استە تەگىن ەمەس. مۇن­داي باعداردىڭ جەردى مەيلىنشە بيلەپ-ءتوس­تەپ قالعاندار ءۇشىن وڭتايلى ەكەنىن تۇسىنەمىن. ايتكەنمەن, مۇنى حالىق اڭ­­عارمايدى, تابيعات كورمەيدى دەگەن­دەي سىڭاي تانىتۋ بىزگە جاراسا قويار ما ەكەن؟!». قازاق پرەزيدەنتى ۇلى دالانىڭ ءوز يەسى بارىن, ءوز كيەسى بولاتىنىن وسىلاي مەڭ­زەيدى. بوس جاتقان دالا جوق. ءتىپتى, پرە­زيدەنت سول جولى... قازاقتىڭ عارىشقا وتكەن عاسىرلاردىڭ وزىندە-اق كوز تىگىپ, كوڭىل تەرەزەسىنەن وتكىزىپ قويعانىن «پراۆ­دانىڭ» بەتىندە ۇلى بابامىز ءابۋنا­سىر ءال-ءفارابيدىڭ توگىلگەن جىر شۋما­عى ارقىلى بىلاي دالەلدەپ تە بەردى: قانداي قيىن كۇرەستە وتكەن كۇندەرىڭ, تاعدىرىڭنىڭ ايلاعى بوپ تۇر جەرىڭ. تۋعان ءۇيىڭ عارىش قانا شىنايى, ول – سەنىمەن, سەن – ونىمەن ماڭگىلىكسىڭ ۇدايى. ارادا ونشا دا كوپ ۋاقىت وتكەن جوق, كسرو ماشينا جاساۋ مينيسترلىگى مەن تىكەلەي عارىش زەرتتەۋ سالاسىنىڭ ءبىر توپ كىل ماماندارى قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى استاناسى الماتىعا ادەيى اتباسىن بۇرىپ كەلدى. ەكى قازاق جىگىتىنىڭ عارىش ساپارىنا دايىندالىپ جاتقانى تۋرالى جاعىمدى حابار سول تۇستا جاريالاندى. قازاق حالقى قۇلاعىن ءتۇرىپ, ەلەڭدەسىپ قالىستى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ەڭبەگى سىڭگەن سىناقشى-ۇشقىش توقتار وڭ­عارباي ۇلى ءاۋ­باكىروۆ پەن ازاماتتتىق اۆياتسيانىڭ اس­قان شەبەر ۇشقىشى تال­عات امانكەلدى ۇلى مۇسا­باەۆتىڭ ەسىمى حا­لىققا سول جولى العاش رەت بەلگىلى بولدى. پرەزيدەنت «ەگەر اتاق-داڭق ءۇشىن قازاق ازاماتىن عارىش­قا ەكى-ءۇش ساعاتقا ۇشىرۋ كەرەك بولسا, ول بىزگە قيىندىق تۋعىزباس ەدى. بىراق, ءبىز بولاشاعىمىزدى عارىشپەن تىكەلەي باي­لانىستىرىپ وتىرعان ەلمىز» دەپ ماڭىز­دى مالىمدەمە جاسادى. بۇگىنگى تاريح شىندىعىن وسىناۋ وقي­عالار اياسىندا ساراپتار بولساق, قازاق­ستاننىڭ شەكسىز كەڭىستىككە ۇلى جورىعى, قازاقتاردىڭ عارىشقا «العاشقى شابۋىلى» ءدال وسى كەزدەن باستاۋ العانىن ەستە ساقتاۋعا ءتيىستى ەكەنبىز. قازاقستاننىڭ وزىق ويلى عالىمدارى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سول مالىمدەمەسىن كۇتىپ تۇرعانداي-اق ەكەن, تۇڭعىش عارىشكەرىمىز توقتار اۋباكىروۆ ۇشاتىن 1991 جىلدىڭ 2 قازانىنا دەيىن عىلىمي ءۇش باعىتتى مەيلىنشە تەرەڭ قامتيتىن عارىشتىق باعدارلاما جاساپ, ونى بولاشاق عارىشكەرمەن عىلىمي وتى­رىستاردا تالقىلاپ تا, مۇقيات تياناق­تاپ تا ۇلگەردى... نەتكەن ابجىلدىك ەدى, دەسەڭىزشى! تۇڭعىش قازاق عارىشكەرى سۋى تار­تىلىپ, تۇزدى بورانى ۇدەپ تۇرعان ارال تەڭىزىنىڭ اۋماعىن سەگىز كۇن بويى عارىشتان سۋرەتكە ءتۇسىردى. سۋرەت بولعاندا قانداي! ماسكەۋ ول تۇستا «نانى كوپ – قازاقستانعا» ەل اۋماعىنان تۇسىرىلگەن كولەمى 18ح18سم بولاتىن عارىشتىق ءبىر سۋرەتتىڭ ءبىر داناسىن مەملەكەتتىك باعامەن 30 مىڭ سومعا ساتقان! (ول كەزدەگى كەڭەستىڭ 97 تيىنى 1 اقش دوللارى ەكەن.) سپەكترلى تولقىندى ساۋلەلەر اعى­نىمەن تۇسىرىلگەن ول سۋرەتتەردىڭ عىلىم ءۇشىن تەڭدەسسىز قۇندىلىعى كۇنى بۇگىنگە دەيىن كۇشىن جويماعانى انىق. مۇن­داي عارىشتان تۇسىرىلگەن سۋرەتتەر كومپيۋ­تەرگە جۇكتەلگەن ساتتە جەردىڭ توپىرا­عىنىڭ دىمقىل نەمەسە قۇرعاق ەكەندىگىنەن باستاپ, جەراستى سۋىنىڭ تازالىعىن, مۇناي, گاز قورىنىڭ, ءتۇستى مەتالداردىڭ كولەمىن انىقتايتىن «كورىپكەل» قاسيەتتەرى بارىنان بۇگىندە جۇرتشىلىقتىڭ جاقسى حاباردار ەكەنى دە جاڭالىق بولماي قالدى. قازاقستاننىڭ مولەكۋليارلىق بيولو­گيا مەن بيوحيميا ينستيتۋتى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەڭ ۇزدىك ماماندارى­مەن كەڭەسە وتىرىپ, كەلىسىپ جاساعان عارىشتىق تۇڭعىش قوماقتى جوباسى دا كۇنى بۇگىنگە دەيىن حالىق ءۇشىن عىلىمي جەمىسىن بەرىپ كەلەدى. سالماقسىزدىق جاعدايىندا عارىشكەردىڭ قول كۇشىمەن بەلگىلى كەستەگە ساي شايقالعان سۋسپەنزيا قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا «توقتار», «وربيتا», «قوعالى» دەپ اتالاتىن ايرىقشا ءدامدى كارتوپ تۇرلەرىن الىپ كەلدى. قازاقستاننىڭ تاۋلى ايماق­تارىندا كۇنى بۇگىندەرى گەكتارىنا كەمى 30 توننادان ءتۇسىم بەرىپ جۇرگەن سۋىققا دا, ىستىققا دا توزىمدىلىگىمەن تانىمال بولعان بۇل كارتوپ سورتتارىنىڭ عارىشتا جاسالعان قازاقستاندىق العاشقى ءتاجىري­بەدە توقتار اۋباكىروۆتىڭ قولىمەن بۋدان­داستىرىلعانىن كوپشىلىگىمىز بىلە دە بەر­مەيمىز. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پاتەنت يەسى رەتىندە وسى كۇنگە دەيىن بەس ءجۇز توننادان استام وسىنداي كارتوپ­تىڭ تۇقىمدىق سۇرپىن الىس-جاقىن شەتەل­دەر­گە لايىقتى باعاسىنا ساي ساتىپ ۇلگەردى. عارىشتىق تاجىريبە جاساۋعا بەيىم قازاق عالىمدارىنىڭ كەيىنگى ءتاجىري­بەلەرىن تالعات مۇساباەۆ ۇزاق مەرزىمدى عارىشتا وتكىزگەن ءۇش ساپارىندا (1994, 1998, 2001 جىلدار) ويداعىداي جۇزەگە اسىر­دى. زەرتتەۋشى-عارىشكەر كادىمگى بيداي ءدانىنىڭ كلەتكاسىنا وسى تەكتەس ءارى تۇقىمداس داقىلدىڭ دنك-سىن سالىپ, گەنەتيكالىق ترانسپلانتاتسيا جاسادى. سالماقسىزدىق جاعدايىندا «بۋىنى» بوساعان بوگدە داقىلعا وسىلايشا ەكسپانسيالىق ارەكەت ەتۋ ارقىلى بىرەگەي تاجىريبە جاسالىندى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ەل پرەزيدەنتى­نىڭ باستاماسىمەن 1991 جىلدىڭ 13 ناۋ­رىزىندا نەگىزى قالانعان «قازاقستان-عا­رىش» باعدارلاماسى عارىش كەڭىس­تىگىندەگى كەشەندى زەرتتەۋلەرگە وسىلايشا كەڭ جول اشتى. سودان كەلىپ عارىش زەرتتەۋ سالاسىنا ءبىرجولاتا مويىن بۇرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسى 2007 جىلى ەلىمىزدە ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىن قۇردى. 2006 جىل.  قازاقستان عارىشتىق مەملەكەت. «KazSat» – ساتسىزدىك قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى جوعارى دارەجەلى مەملەكەتتىك قارىم-قا­تىناس عارىشتىق بايلانىستار نەگى­زىندە جىل سايىن وركەندەپ, قۇلاش جايىپ دامي باستادى. رەسەيدىڭ عارىش اگەنت­تىگىنىڭ كاسىبي ءىس-قيمىل قىزمەتىن, ءتىپتى, «قازعارىشتىڭ» ارالاسۋىنسىز كوز ال­دى­مىزعا ەلەستەتۋ مۇمكىن دە ەمەس سەكىلدى ەدى. 2004 جىلدىڭ قاڭتارى. كورشى جاتقان ەكى ەل اراسىندا قازاقستاندىق تۇڭعىش گەوستاتسيونارلىق عارىش اپپاراتىن دايىنداپ ۇشىرۋ تۋرالى مەملەكەتتىك ماڭىزى بار كەلىسىمشارتقا قول قويىلدى. ۇلكەن جوباداعى اتالمىش جەر سەرىگى 12 ترانسپورتەردەن تۇرادى دەسەك, ونىڭ 8-ءى ينتەرنەت پەن تەلەفونياعا, ۇكىمەت­تىك جانە باسقا دا بايلانىستارعا باعىت­تالا جوسپارلانىپ, 4 ترانسپورتەر تەلەۆيزيالىق جوباعا قىزمەت ەتەتىن بولدى. جەر سەرىگىن جاساۋعا رەسەي فەدەراتسياسىنان تىس 15 شەتەلدىك فيرما مۇشەلەرى قويان-قولتىق ارالاسىپ اتسالىستى. ولاردىڭ قاتارىندا الەمدىك بورتتىق تەلەكوممۋنيكاتسيالىق جاب­دىق­تار شىعاراتىن Boeing, Alcatel Alenia Spazio Italia, ComDev كومپانيالارى دا بار. «پروتون-ك» زىمىران تاسى­مال­داعىشىمەن جوسپارلانعان العاشقى جەر سەرىگى 2005 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا وربيتاعا شىعاتىن بولىپ بەكىتىلگەنمەن, قوسىمشا تەكسەرۋلەردىڭ قاجەتتىلىگىنە بايلانىستى اۋەلگى ۇشۋ كەيىنگە شەگەرىلدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ عارىش سالا­سىنا قاتىستى تاريحىنىڭ جاڭا پاراعى 2006 جىلدىڭ 18 ماۋسىمى كۇنى اشىلدى. وسى كۇنى «بايقوڭىر» عارىش ايلا­عىنان قازاقستاندىق تۇڭعىش «KazSat» جەر سەرىگى ۇشىرىلدى. اسا ماڭىزدى تاري­حي سالتاناتقا قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ پەن رەسەي پرە­زيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قاتىستى. قاراشا ايىندا «KazSat» جەر بە­تىنە جيىلەتىپ تەلەحابارلار تاراتىپ, جەدەل ينتەرنەت-كوممۋنيكاتسيالىق قىز­مەت ۇلگىلەرىن كورسەتە باستادى. 2007 جىل­دىڭ اياعىندا دا قازاقستاندىق جەر سەرىگىنە جوسپارلانعان جۇمىستىڭ 70 پايى­زى جۇكتەلىپ, اقاۋسىز ءارى قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇردى. الايدا, سوعان قارا­ماستان, كەلەر جىلدىڭ باسىندا, انى­عىراق ايتقاندا, 2008 جىلدىڭ 10 قاڭ­تارىندا «KazSat» اپپاراتى العاش رەت «جۇرىسىنەن جاڭىلىپ», كوممۋ­نيكاتسيالىق بايلانىسىندا ىركىلىس پايدا بولا باستادى. سول كەزدە قازاقستان وپەرا­تورلارى جەر سەرىگىمەن ون ساعات بويى باي­لانىسقا شىعا الماي اجەپتاۋىر اۋرەگە ءتۇستى دە قالدى. قازاقتىڭ ءوزى-ءوز بولعالى تۇڭعىش دەپ جاريا ەتكەن جەر سەرىگى عا­رىشتاعى قىزمەتىمەن اياق استىنان وسىلايشا قوش ايتىستى. ۇكىمەتتىك دارەجەدە قۇرىلعان ار­نايى كوميسسيا قازاقستاندىق كۇللى ەل­دىڭ نازارىن وزىنە اۋدارىپ ۇلگەرگەن جەر سەرىگىنىڭ بويىنداعى بار تەحني­كالىق كىناراتىن زەرتتەپ قانا قويماي, حالىقارالىق ساقتاندىرۋ كومپانيا­لارىنان وتەماقى قايتارىپ الۋ جايىن تاباندى تۇردە تالاپ ەتە باستادى. گەرمانيا, فرانتسيا, انگليا, امەريكا قۇ­راما شتاتتارى جانە جاپونيا سەكىلدى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ اتىن جامىلعان بارلىعى 23 ساقتاندىرۋ كومپانياسى كوميس­سيا نازارىنا ىلىنگەنىمەن, باستاپ­قىدا سوزبۇيدالىققا بوي الدىردى. ۇزاققا سوزىلعان دالەلدەۋلەر مەن اقي­قات­تار ايقاسىنىڭ اقىرىندا لوندوندا وتكەن اقتىق ماجىلىستە, ياعني, 2011 جىل­دىڭ تامىزىندا, تيىن ساناعان ساقتان­دى­رۋشىلاردان قازاقستان جاعى 40 ميلليون اقش دوللارىنىڭ ۇستىندە جەر سەرىگىنىڭ شىعىنى ءۇشىن وتەماقىسىن قايتارىپ الدى دا. كوپ كەشىكپەي قازاقستانداعى عارىش سالاسىن يگەرۋدىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى – حالىق قاھارمانى, رەسەي باتىرى, عارىشكەر-ۇشقىش, اۆياتسيا گەنەرال-لەيتەنانتى, ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگىنىڭ ءتورا­عاسى تالعات امانكەلدى ۇلى مۇسا­باەۆ العاشقى جەر سەرىگىمىزدىڭ قىسقا ءومىرى تۋرالى ءوزىنىڭ پىكىرىن كاسىبي تۇر­عىدا اشىق ءبىلدىردى. ءسوزدى بۇلتالاق­تات­پاس­تان بىردەن جەر سەرىگىنىڭ عارىشتا­عى قىزمەتىنىڭ مەرزىمىنەن بۇرىن اياقتا­لۋىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق يننوۆاتسيالىق قورى مەن رەسەي فەدەرا­تسياسىنىڭ حرۋنيچەۆ اتىنداعى مەملە­كەتتىك عارىشتىق عىلىمي-ءوندىرىس­تىك ور­تالىعىنىڭ تاجىريبەسىزدىگى ايتار­لىقتاي ەلەۋلى تۇردە اسەر ەتكەنىن جاريالادى. الايدا, قازاقستان مەملەكەتى العاش­قى جەر سەرىگىنىڭ ساتسىزدىكتەرى ءۇشىن ساق­تاندىرۋ قاراجاتىن قايتارىپ الاردىڭ از عانا الدىندا كەزەكتى «KazSat-2» عارىش­تىق جوباسىن ازىرلەپ قويعان دا ەكەن. ءتىپتى, «شەشىنگەن سۋدان تايىن­باس», سول تۇستا قازاقستان ۇلتتىق عارىش اگەنت­تىگىنىڭ «KazSat-3» جوبالاۋشى­لارىنا حا­لىقارالىق بايقاۋ جاريالاعانى تۋرالى دا جان-جاققا حابارلانىپ ۇلگەرىلدى. 2011 جىلدىڭ 16 شىلدەسىندە «باي­قوڭىر» عارىش ايلاعىنان رەت سانى بويىنشا ەكىنشى كەزەكپەن قازاقستاندىق «KazSat-2» جەر سەرىگى اپپاراتى عارىشقا ۇشىرىلدى. اراعا ءۇش جىل سالىپ, ياعني, 2014 جىلدىڭ 28 ءساۋىرى كۇنى «بايقوڭىر» كوسمودرومىنىڭ №81 الاڭىنان «پرو­تون-م» زىمىران تاسىعىشىنا تيەلگەن «KazSat-3» جەر سەرىگى اپپاراتى وربيتاعا شىعارىلدى. اتاپ وتەر ءبىر جايت – قازاقستاندىق عارىشتىق بۇل اپپارات 176 ميلليون دوللارعا ساقتاندىرىلعانى كوپ كەشىكپەي بارشاعا ايان بولدى. بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك ايگىلى عارىشتىق 25 ەلدىڭ قاتارىنان ويىپ تۇرىپ ءوز ورنىن تاپقان قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءوز جەر سەرىكتەرىنىڭ قىزمەتىن دە, قىزىعىن دا كورىپ وتىر دەپ تولىق ايتا الامىز. ساندىق جانە جەر سەرىكتىك تەلەدي­داردىڭ «قازتەلەراديو» اق ۇلتتىق وپەرا­تورى ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ناۋرى­زىنان بەرى قاراي OTAU TV جەرسەرىكتىك تەلەديدارىنىڭ ابونەنتتەرى وتاندىق «KazSat-3» جەر سەرىگى اپپاراتىنىڭ قىزمەتىن حال-قادەرىنشە پايدالانىپ كەلەدى. كورەرمەندەر وسى كۇزدەن باس­تاپ قو­سىمشا SD, سونداي-اق, HD ارنا­لارى­نىڭ ەرەكشە مۇمكىندىكتەرىن يەلەنە الادى. عارىش كەڭىستىگىندە جەر شارىن اينالىپ ۇشىپ جۇرگەن جەر سەرىكتەرىن استانا ماڭىنداعى «اقكول» رەسپۋب­ليكالىق عارىشتىق بايلانىس ورتالىعى باقىلاپ وتىر. ول ول ما, وتاندىق عىلىمي جيناقتاۋ كەشەنى قازاقستان عارىش اپپاراتتارى مەن جەر سەرىكتەرىن جاساۋ مەن ونى پايدالانۋ ىسىندە دە بىرقاتار جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىپ ۇلگەردى. قازاقتار كوسموستى باعىندىرعاندار قاتارىندا قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى, حالىق قاھارمانى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, ەڭبەگى سىڭگەن سىناقشى-ۇشقىش, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى توقتار وڭعارباي ۇلى اۋباكىروۆ بۇگىنگى قازاقستان, بۇگىنگى عارىش جايىنداعى اڭگىمەسىن بىلاي تۇيىندەيدى: – عارىش – ول, عىلىمداعى ەڭ جاڭا, ەڭ جەتىستىكتى تەحنولوگيا سانالادى. ءبىز قازىر وسىنداي الەمدىك ەڭ ۇزدىك تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەردەن قول ءۇزىپ قالساق, ەرتەڭ ۇلى اباي ايتقانداي, «قولىمىزدى مەزگىلىنەن كەش سەرمەيمىز», وپىق جەيمىز. ودان سوڭ ومىرباقي ونىڭ ارتىنان قۋساق تا جەتە الماسىمىز انىق. مۇنداي عىلىمي وزىق تەحنولوگيا ءومىر زاڭدىلىقتارىنا سايكەس كۇن سايىن قۇبىلىپ, اي سايىن وزگەرىپ تۇرادى. مەنىڭ ءوز باسىم وسى سالانىڭ وكىلى بولعاندىقتان دا «بايقوڭىردى», عارىشتى يگەرىپ جاتقان ءبىزدىڭ ۇلتتىق عارىش اگەنتتىگى دەر كەزىندە قۇرىلدى, ناعىز وتاۋ تىكتى-اۋ دەپ ويلايمىن. قازىر بۇرىنعى كەزدەرگە قاراعاندا قارا­جات تا جەتكىلىكتى. رەسپۋبليكامىز باقۋات. اۋقىمدى جۇمىستار دا رەت-رەتى­مەن اتقارىلۋدا. «بولاشاق» باعدار­لا­ماسىمەن الىس شەتەلدەردە وقىپ, ءبىلى­مىن كوتەرىپ ەلگە ورالىپ كەلىپ جاتقان جاستارىمىز دا, قۇدايعا شۇكىر, بار­شىلىق. قازاقستاننىڭ عارىش سالاسىن عىلىمي تۇرعىدان ىلگەرىلەتۋگە مۇددەلى عوي دەپ ويلايمىن, ول جاستار. مەنىڭ سوعان جانىم سۇيسىنەدى. ايتسا ايتقانداي, قازاقستان عارىشتى زەرتتەۋ جانە عارىشتى يگەرۋ سالاسىنىڭ بولاشاعى جاس مامانداردىڭ, وسكەلەڭ كادرلاردىڭ قولىندا. مەملەكەتىمىز تەك قانا شەتەلدە وقۋ ءۇشىن عانا جاستارى­مىزعا جىل سايىن ەڭ كەمى 200 گرانت بولەدى ەكەن. نەمەسە 70 گرانت رەسەي فە­دەراتسياسىنىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا بولىنەدى. ولاردىڭ بارلىعى دەرلىك عارىش اپپاراتتارىنىڭ ءوندىرىسى مەن وعان جەردەن قىزمەت كورسەتۋدەن ءتالىمدى ءدارىس الادى. قازىردىڭ وزىندە-اق جاستارى­مىزدىڭ بويىندا عارىشتى يگەرۋگە دەگەن ەرەكشە قۇلشىنىس, الابوتەن تالپىنىس بايقالادى, دەيدى ماماندار. ايتپاقشى, وسى ارادا رەسپۋبليكا بو­ي­ىنشا 18 مەكتەپتە عارىشپەن تىكە­لەي بايلانىستاعى ءىلىم – فيزيكا-عارىش­تىق پانىنەن ءدارىس بەرەتىن ون-سان سىنىپ­تاردىڭ بارىن دا ەسكە سالىپ قويعانىنىڭ ارتىقتىعى جوق شىعار. رەسەي مەن ۇلىبريتانيادا, فران­تسيا­دا وقىپ وتانىنا ورالعان جاستار لەگى عىلىمي وزىق سالادا وزىندىك قولتاڭ­بالارىن كورسەتىپ قانا قويماي, جاڭا­شىلدىق جاساۋدان ەش جاسقانبايدى. ولار سالىستىرمالى تۇردە ايتقاندا عارىش اپپاراتىن جوبالاۋ مەن پايدالانۋعا دەيىنگى وندىرىستىك ۇردىستەردە شەتەلدىك ارىپتەستەرىنەن قالىسار دا ەمەس. قازاقستان عارىش سالاسىنىڭ بۇگىنگى احۋالى, تىنىس-تىرشىلىگى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا وسىنداي. قازاقستاننىڭ بۇگىنگى عارىش قادامى وسىنداي! «قازاقستان عارىش ساپارى» ۇلتتىق كومپانياسى اق استانادا ۇلتتىق عارىش ورتالىعىن سالدى. كۇردەلى كەشەننىڭ نەگىزىندە بولاشاقتا قۇراستىرۋ-سىناق ورتالىعى عيماراتى تۇرعىزىلماق. ول جەردە مىندەتتى تۇردە شەتەلدەگى سەكىلدى جاڭادان عارىشتىق جەر سەرىكتەرى مەن اپپاراتتارى جينالىپ, جاسالارى حاق. وسىنىڭ بارىنەن حاباردار بولا تۇرىپ, كۇنى ەرتەڭ قازاقتىڭ «بايتەرەك» اۋىر سىنىپتاعى زىمىران كەشەنى, اۆياتسيالىق زىمىراندىق «ەسىل» عارىش كەشەنى, قاشىقتىقتان زوندتايتىن جەر سەرىكتەرى – قازاقستاننىڭ عىلىمىن تەك قانا ورگە سۇيرەرىنە ەش كۇمانىڭ قالمايدى. وتكەن جىلدىڭ اياقتالار تۇسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق­ستاننىڭ 39 عالىمىنا ءابۋناسىر ءال-فارابي اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتى تاپسىردى. ولاردىڭ اراسىندا داڭقتى عارىشكەرىمىز تالعات مۇساباەۆ تا بار. عارىشقا ءۇش رەت اتتانىپ عارىش كەڭىس­تىگىندە ءبىر جىلعا جۋىق, ياعني 341 كۇن 9 ساعات 48 مينۋت 41 سەكۋند عىلىمي ساپار شەككەن قاھارمانىمىز سوڭعى جىلدارى عارىش سالاسىندا اتقارعان تازا عىلىمي ەڭبەگى ءۇشىن ماراپات الدى. تالعات امانكەلدى ۇلى ارىپتەستەرىمەن بىرلەسىپ جەر بەتىن عارىشتىق جۇيەمەن مونيتورينگىلەۋ جەلىسىن جاساپ شىعاردى. بۇل ءادىس قازىر وتاندىق جەر سەرىكتەرىندە ويداعىداي كادەگە اسىپ, ويداعىداي قىزمەت ەتۋدە. تالعات مۇساباەۆتىڭ قامقورلىعىمەن اقش ازاماتى دەننيس تيتونىڭ حالىقارالىق عارىش كەشەنىندە بولىپ قايتۋىمەن عارىش سالاسىنداعى تۋريزم ءداۋىرىنىڭ باستالعانىن دا كوپشىلىگىمىز بىلەمىز. تالعات مۇساباەۆتىڭ اشىق كوسموستا بولعان ۋاقىت مەرزىمىنىڭ ۇزاقتىعىنا سايكەس گيننەستىڭ رەكوردتار كىتابىنا كىرگەنى شە... مۇنىڭ ءبارى دە قازاق عارىشى تاريحىنىڭ جارقىن بەتتەرىنەن الىندى! كۇنى كەشە عانا عارىشتا بولىپ قايت­قان تاعى ءبىر قاھارمانىمىز – ايدىن ايىم­بەتوۆ. ول قازىر ۇلتتىق عارىش اگەنت­تىگىندە كاسىبىنە ساي لايىقتى قىزمەتىن ابىرويمەن اتقارۋدا. ايدىن ايىمبەتوۆ – پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن دۇنيەگە كەلگەن 1991 جىلعى «قازاقستان-عارىش» جوباسىنىڭ بۇگىنگى زاڭدى جالعاستىرۋشىسى. قازاق­ستاننىڭ عارىش سالاسىن يگەرۋ ءىلىمىنىڭ قاتارى وسىلايشا نىعايىپ, وركەندەپ, قۋاتتانىپ, ءوسىپ كەلەدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەگەر اتاق-داڭق ءۇشىن قازاق ازاماتىن عارىشقا ەكى-ءۇش ساعاتقا ۇشىرۋ كەرەك بولسا, ول بىزگە قيىندىق تۋعىزباس ەدى. بىراق, ءبىز بولا­شاعىمىزدى عارىشپەن تىكەلەي بايلا­نىس­تىرىپ وتىرعان ەلمىز» دەپ اۋەلگى كەزدە – تۇڭعىش عارىشكەرىمىز توقتار اۋباكىروۆ الىس ساپارعا اتتانار ساتتە تەرەڭ تولعانىسپەن جاساعان مالىمدەمەسىنىڭ سىرى دا وسىندا ەمەس پە؟! * * * بۇگىنگى قازاق ماسكەۋدەگىدەي «جۇل­دىزدى قالاشىق» سالۋدى ارماندامايدى دەيسىز بە؟ ارينە, ارماندايدى! سونداي ايشىقتى قالادا تۇرعىسى كەلەدى, عاجاپ قوي! ماسكەۋدەن 25 شاقىرىم جەردەگى «جۇلدىزدى قالاشىقتىڭ» تاريحى 1961 جىلدان باستاۋ العان ەكەن. 1990 جىلى قاتاڭ تۇردە قايتادان قۇپيالاندىرعان عارىشكەرلەر قالاسى بۇگىندە, ايتەۋىر, تۋريستەرگە ەسىگىن اۋپىرىمدەپ اشتى. داڭقتى قالادا عارىشكەرلەر وتبا­سىمەن جانە وسى سالاداعى ەڭبەك ەتەتىن عالىمدار مەن ماماندار تۇرادى. قالانىڭ اتىنا زاتى ساي تازا كاسىبي بولىگىندە يۋري گاگارين اتىنداعى عارىشكەرلەردى داي­ىندايتىن ورتالىق جايلاسقان. وندا رەسەيلىكتەردەن باسقا, حالىقارالىق عارىشكەرلەر دە دايىندىقتان, سىناقتان وتەدى. ايتپاقشى, سول «جۇلدىزدى قالا­شىقتا» ءبىزدىڭ قانداسىمىز, قازاقتىڭ 4-ءشى عارىشكەرى مۇحتار ايماحانوۆتاي اياۋ­لى ازاماتىمىز تۇرىپ جاتىر. ول عارىشكەرىمىزدى ءبىز قالاي ۇمىتايىق؟! مۇحتار – عارىش ساپارىنا اتتانۋدىڭ كەزەگىندە تۇر. عارىشكەر ءۇشىن ەڭ اۋىرى – كۇتۋ! مۇحتار ايماحانوۆ بۇگىندە سونداي كاسىبي سىن ءساتتى باسىنان وتكەرۋدە. رەسەي ازاماتتىعىن العان. رەسەي مەملەكەتىنىڭ اتىنان, ءساتى كەلگەن كۇنى عارىشقا اتتا­نادى... بالكىم, تاياۋ كۇندەرى, كىم بىلەدى, ءبىز تەك تىلەكشىمىز! ...عارىشقا ۇشۋ – قازاقتىڭ كەشەگى ارمانى ەدى. ال بۇگىنگى قازاق – عارىشتى باعىن­دىرعانداردىڭ الدىڭعى قاتارىندا الشاڭداي باسىپ ءجۇر... تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى