كەز كەلگەن ۇلتتىق قۇندىلىقتار الەۋمەتتىك ءىس-ارەكەتتىڭ ناتيجەسى مەن عاسىرلار قالىپتاستىرعان مادەني مۇرالار جيىنتىعى. ولار ماتەريالدىق جانە ساناداعى وي مەن ءتۇرلى ادەت-عۇرىپ نورمالارىن قامتيدى. بىراق, بۇل ءبولىنىس شارتتى سيپاتتا بولادى, ال تۇتاستىق پەن ولاردىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز قارىم-قاتىناستارى تۇراقتى مانگە يە. ءبىرىنسىز-ءبىرى جوق جانە ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى.
ادامزات ءومىر ءسۇرۋ قامىمەن ءجۇرىپ مۇنداي قۇندىلىقتاردى ويىمەن دە, قولىمەن دە جاساپ جاتقانىن كۇندەلىكتى بايقاي بەرمەيدى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە تارازى باسىنا تۇسكەن ءىس-ارەكەتتەر مەن وي-تۇجىرىمدار سان ءتۇرلى سىناقتان ءوتىپ سۇرىپتالىپ, جەتىلىپ, تولىعا ءتۇسىپ, شىنايى قۇندىلىقتارعا اينالادى. سوندىقتان دا كەز كەلگەن قۇندىلىقتاردىڭ تەرەڭ تاريحى بار.
سوناۋ ساق, عۇن داۋىرلەرىنەن باستاۋ الاتىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز, اسىرەسە, رۋحاني سالا زامانىنا ساي تالاي تاعدىردى باسىنان كەشىردى. ۇلى دالادا يسلام ءدىنى تاراي باستاعاندا ادەت-عۇرىپ, سالت-سانامىزعا دا اسەر ەتتى. بۇل قۇبىلىس دىنىمىزگە, سوعان بايلانىستى دىلىمىزگە كەيبىر وزگەرىستەر اكەلدى. بىراق, ولاردىڭ كوبى دالا تۇرعىندارىنا جۇعىمدى بولدى, تۇرمىسىنا جات بولمادى. ەرتەدەن كەلە جاتقان حارامعا قول سالماۋ, وتىرىك ايتپاۋ, جەمقورلىق, پاراقورلىق, ادىلەتتىلىك سياقتى قاسيەتتەر جاڭا يسلامي مازمۇنعا يە بولدى. «قۇدايدان قورىقپاعاننان قورىق», «ار-ۇيات – يماننان» دەگەن ءتارىزدى كوپتەگەن ءسوز تىركەستەرى ماقال-ماتەلگە اينالدى. بۇلار ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى ارتتىرا ءتۇستى.
ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني قۇندىلىقتارىن تىعىرىققا تىرەگەن تىرلىك پاتشالىق رەسەيدىڭ ەلىمىزدى وتارلاۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولدى. سان عاسىر سارالانعان ادەت-عۇرپىمىز, سالت-سانامىز كۇردەلى وزگەرىستەرگە ۇشىرادى. وتارشىلار جەرىمىزدىڭ قۇيقالى وڭىرلەرىن يەمدەنۋمەن شەكتەلمەي, ءتىلىمىزدى, ءدىنىمىزدى, ءدىلىمىزدى وزگەرتۋدى قولعا الدى. ويتكەنى قانداي ءبىر حالىق بولماسىن ونى ايقىنداۋشى وسى ءۇش ەرەكشە قاسيەت جويىلسا, ولاردىڭ يەسىن كەز كەلگەن توبىرعا قوسۋعا بولادى.
پاتشالىق رەسەيدىڭ ساياسي جالعاسىنداي بولعان كەڭەستىك كەزەڭدە رۋحاني احۋالىمىز جۇدەۋشىلىككە ۇشىرادى. بۇل ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزدىڭ نەگىزگى ءتىنى تىلدەن باستالدى. جەتپىس جىلداي ۋاقىتتا قابىلدانعان رەسپۋبليكانىڭ ەكى كونستيتۋتسياسىندا ۇلتىمىزدىڭ ءتىلى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز بولمادى. ۇمىتىلعان جوق, سانالى تۇردە جازىلمادى. قايشىلىقتى ساياسات 1938 جىلعى 13 ناۋرىزدا بكپ(ب) وك مەن كسرو حالىق كوميسسارياتى «ۇلتتىق رەسپۋبليكالار مەن وبلىستارداعى مەكتەپتەردە ورىس ءتىلىن مىندەتتى وقىتۋ تۋرالى» قاۋلىدان باستاۋ الدى. ءبىزدىڭ باسشىلار دا, «بەلسەندى» قوسشىلار ورىس مەكتەبىن, ورىسشا وقىتۋدى كوبەيتۋگە, ورىس ءتىلىنىڭ ۇستەمدىگىن ورناتۋعا جەڭدەرىن تۇرە, ماڭدايلارىن سۇرتە كىرىستى. ال ساياسي قۋعىن-سۇرگىندى باسىنان كەشىپ وتىرعان زيالى قاۋىم اۋزىن اشا المادى, ۇرەيلى بۇقارا حالىق ءۇنىن شىعارمادى. سودان از جىلدا ورىس ءتىلى ۇستەمدىك الىپ شىعا كەلدى. مۇنىڭ زاردابىن جەتپىس جىلداي كوردىك, كوپ نارسەگە كوندىك.
شەتەلدىك قۇبىلىستاردى تاريحي, ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ قابىلداي الماۋدىڭ كەيبىر قيىنشىلىقتارىن باستان كەشىرۋدەمىز. سونىڭ ءبىرى – حالقىمىز ءۇشىن اسا ءماندى ءتىل كەڭىستىگىنە قاتىستى بولىپ وتىر. ءتىپتى, تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا شيرەك عاسىر بولسا دا, مەملەكەتتىك مارتەبەسى بار انا ءتىلىمىزدىڭ ماسەلەسى كوبەيە تۇسپەسە, ازاياتىن ءتۇرى جوق.
بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك تالاپتارى, ماڭگىلىك ەل بولۋ ماقساتى ءاربىر ازاماتىمىزدىڭ اتا-بابا داستۇرىنە بەرىك بولۋىن, اسىل رۋحاني قۇندىلىقتارىمىزدى قاتاڭ ساقتاي ءبىلۋدى, ونى قازىرگى زاماننىڭ وسكەلەڭ يدەيالارىمەن بايىتا الۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. العى شەپتە انا ءتىلىمىز تۇرۋى قاجەت. ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭىندا ەلجاندى ازاماتتارىمىز ءتىلىمىز ءۇشىن كۇرەسىپ, ونىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىنە قول جەتكىزۋى تەگىننەن-تەگىن ەمەس ەدى. ويتكەنى ءتىل رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ «لوكوموتيۆى» قىزمەتىن اتقارادى. ونسىز العا جىلجۋ مۇمكىن ەمەس.
ابدىجالەل باكىر,
ساياسي عىلىمدار
دوكتورى, پروفەسسور