تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ سۋرەت ونەرى بۇل كۇندە الەمدىك ونەردىڭ اجىراماس ءبىر بولشەگىنە اينالىپ, ءوزىنىڭ كوركەمدىك ەرەكشەلىكتەرىمەن كەڭ تانىلۋدا. سوناۋ ءا.قاستەەۆ, ءا.ىسمايىلوۆ, ب.سارسەنباەۆ, ق.تەلجانوۆ باستاعان تىڭ ونەردىڭ قاينار بۇلاعى ۇلى دارياعا اينالىپ, قانشاما جانر, ستيلدەرمەن تولىقتى. سول داريانىڭ تاۋ تولقىنى ءتارىزدى قازاق كەسكىندەمە ونەرىندە ءوزىنىڭ ورنىن ويىپ العان ءىرى سۋرەتشىنىڭ ءبىرى – كاميل مۋللاشەۆ. ول الماتىنىڭ ن.ۆ.گوگول اتىنداعى كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىن ءبىتىرىپ, كەيىننەن ماسكەۋدىڭ ۆ.ي.سۋريكوۆ اتىنداعى كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىن وقىپ, كاسىبي سۋرەتشى رەتىندە قالىپتاستى. سول كەزدىڭ وزىندە رەسپۋبليكالىق, بۇكىلوداقتىق جانە حالىقارالىق كورمەلەرگە قاتىستى. كسرو سۋرەتشىلەر وداعىنىڭ جانە سۋرەتشىلەر اكادەمياسىنىڭ ديپلومدارىمەن سان مارتە ماراپاتتالدى. سۋرەتشىلەر اراسىندا تۇڭعىش رەت لەنين كومسومولى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى.
ماسكەۋدە وقىپ جۇرگەن كەزىندە-اق «تاڭ» اتتى كارتينانى رومانتيكالىق باعىتتا جازعان. زەڭگىر اسپاننان شارعا بايلانعان پاراشيۋت ۇشىپ كەلەدى, ونىڭ استىندا بۇدىرسىز كەڭ, قاراعان, بۇتا وسكەن شالقار جازىقتا قۇيىنداتا شاۋىپ بارا جاتقان كىلەڭ اق جىلقىلار. سوناۋ تىم الىس اسپان شەگىنەن جالعىز جۇلدىز جانادى. كارتينادان شەكسىزدىك, تاڭدانىس, سونىمەن قاتار, ۇرەي دە ەسىپ تۇرعانداي كورىنەدى. ۇرەي دەيتىنىمىز – تاڭ شاپاعى جاڭا ءبىلىنىپ, تىرشىلىك مامىراجاي تارتىپ تۇراتىن شاقتا, شەتسىز-شەكسىز كەڭ دالادا, بۇل ساتتە ورىسكە ەندى شىعىپ, بايىپپەن جايىلىپ جۇرەتىن جىلقىلار ۇركە شاۋىپ بارادى, بيىكتەن الدە ءبىر تۇسىنىكسىز شار الىپ اق پاراشيۋتپەن قۇلديلاپ كەلەدى... سول داۋىردە (1976 جىلى سىزىلعان) ماقتاۋ-ماراپاتقا يە بولىپ, كەڭەس ءومىرىن, قازاق دالاسىنداعى كوسموس ءداۋىرىنىڭ باستالۋىن جىرلادى دەگەن كارتينانىڭ ءبۇگىن قاراعان كوزگە باسقاشا استارى اشىلعانداي كورىنەدى. وسىناۋ كەڭ بايتاق قازاق دالاسى ەندى ءتۇرلى يادرولىق جارىلىستار مەن راكەتالاردى ۇشىرۋدىڭ سىناعى بولعان, قۇلان جال ارعىماق ىسپەتتى دالا قازاعىن ۇركىتكەن, قورقىتقان, ايداۋ مەن بايلاۋدا ۇستاعان توتاليتارلىق جۇيەنىڭ ۇستەمدىگى دەگىسى كەلگەندەي.
وسى تۋىندىنىڭ شابىتىمەن شىققان «جەر جانە ۋاقىت. قازاقستان» ءتريپتيحى. وسى ەكى ەڭبەكتى ماسكەۋدىڭ مەملەكەتتىك ترەتياكوۆ گالەرەياسىنان تابۋعا بولادى. سونىڭ ىشىندە تريپتيح سان مارتە باسپادا باسىلىپ, سۋرەتشىنى تابىسقا جەتكىزدى. 1984 جىلى ءپاريجدىڭ اتاقتى گراند-پالە زالىندا كەڭەس ونەرىنىڭ 100 شىعارماسىنا ارنالعان كورمە اشىلعان ەدى. سول ساپتا بولعان تريپتيح فرانتسيا سۋرەتشىلەر اكادەمياسىنىڭ كۇمىس مەدالىن جەڭىپ الدى. «اق دالا ۇستىندە», «جاستىق», «بيداي تاسقىنى» دەپ اتالاتىن ءۇش ءبولىمدى تريپتيح اۋەلى ستيلىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇر. اۋەلگى كارتيناداعى قۇمدى ءۇستىرت ۇستىندەگى اسپانمەن تىلدەسكەن مۇنارالار مەن الىپ شارلار بۇل جەردە دە ادامعا تاڭدانىس پەن قورقىنىش نەمەسە شەكسىز قۋانىش سەزىمىن تۋدىرادى. ەكىنشى كارتينادا اق سەلەۋ جاپقان شالقار دالادا الىپ پاراشيۋتپەن جەرگە تۇسكەن عارىشكەردىڭ فونىندا ۇركە شاپقان اق جىلقىلار تاعى دا كوزگە شالىنادى. ءۇشىنشى كارتيناداعى الىپ ماشينالار, تاۋ-توبە ەتىپ ۇيگەن استىق, ءبىر قاراساڭىز, كەڭەس ۇكىمەتى جەتكەن جەتىستىكتى سۋرەتتەپ تۇرعانداي بولعانىمەن, ەلەڭدەپ تۇرعان كۇرەڭ قاسقا ق ۇلىن ادام قولىمەن ءبۇلىنگەن تابيعاتتىڭ جوقشىسى ىسپەتتى سىڭاي بايقاتادى. بالكىم, بۇل بارشا قازاق بولمىسىنىڭ جەتىم ق ۇلىنى شىعار...
بۇل كۇندە كاميل مۋللاشەۆ – قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, تاتارستاننىڭ حالىق سۋرەتشىسى, قازاقستان كوركەمونەر اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, فرانتسيا كوركەمونەر اكادەمياسىنىڭ لاۋرەاتى, قىتايدىڭ حان-شان مەن شان-تاو ۋنيۆەرسيتەتتەرىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى. جۇزدەگەن تۋىندىسى حالىققا ەتەنە تانىس اسا ءىرى تۇلعا. ونىڭ سالعان سۋرەتتەرى اقش-تا, ماسكەۋدە, گەرمانيادا, تۇركيادا, قىتايدا, تاعى دا باسقا الىس-جاقىن شەتەلدەردە كورمەگە قويىلدى.
تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى شىعارماشىلىعى ءتىپتى جارقىراي ءتۇستى. سۋرەتشى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا جاڭا ءورىس, تىڭ تاقىرىپ تابۋعا ۇمتىلىپ, ءارتۇرلى توسىن ىزدەنىستەرگە باردى. «كەيىن تاريحي تۋىندىلاردىڭ ازات ەلدىڭ ۇرپاعى ءۇشىن ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىنىپ, كوشپەلى, باتىر حالىقتىڭ وتكەن كۇنى سۋرەتتەرىنەن كورىنىس تاپتى. مىسالى, قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي «ەر ابىلاي», « ۇلى كوش» سەكىلدى كارتينالاردى سالدىم» دەيدى سۋرەتشىنىڭ ءوزى.
ك.مۋللاشەۆتىڭ قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىنا, بيىلعى تاۋەلسىزدىكتىڭ 25 جىلدىعىنا ارناعان كورمەلەرىنىڭ ماڭىزى اسا جوعارى. وعان قويىلعان سۋرەتتەردىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك سىيلىققا ۇسىنىلىپ وتىرعان « ۇلى كوش», «ەر ابىلاي», «ەلباسى» اتتى كارتينالار تسيكلىنىڭ تارتىمدىلىعى وزگەشە. ءۇش تۋىندىنىڭ دا ايتار ويى اسقاق. كارتينالار, اسىرەسە, ەل باسىنان وتكەن ۇلى تاريح پەن ەل يەسى – كوشباسىلارىنىڭ ۇلى تۇلعاسىن ءساتتى كەسكىندەگەن. كارتينالار ەلباسىمىز ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» تۇجىرىمداماسىن ايقىنداي تۇسۋىمەن قۇندى.
« ۇلى كوش» كارتيناسىندا كەرەي مەن جانىبەك حانداردى باسشى ەتكەن ۇلى كوش بولاشاققا جول تارتىپ بارادى. قولىنا نايزا ۇستاعان جاۋىنگەردەن – ەرتىستەن ەدىلگە دەيىنگى قازاق دالاسىن ءبىرتۇتاس ەلدىككە ۇيىستىرۋ, قان كەشكەن سوعىس, الىستا قالعان اسقاق تا ايبىندى ءھام قاسىرەتتى, قاھارلى تاريح باستاۋى ءبىر ەلەس بەرەدى. بولاشاققا قۇس ۇشىرۋ – ەرتەڭگە دەگەن ءۇمىت پەن سەنىم, ۇرپاققا جۇكتەگەن امانات بەلگىسىندەي. ارتقى كورىنىستە ەجەلگى حيۋا, بۇقارا قالالارىنىڭ كورىنىسى مەن جۇلگەلى كوكشىل تاۋلار ءبولىپ جاتقان جاس استانا بەينەسى قاتار ورىلگەن. 550 جىلدىڭ الدىندا باستالعان ەلدىككە, ماڭگىلىك مەملەكەتتىككە دەگەن العاشقى قادام بۇگىنگى استانانى بەتكە العان. ارادا قارت تاريح, بەس عاسىر – كارى تاۋلار جاتىر. كەشەگى قازاق حاندىعى مەن بۇگىنگى تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحي ساباقتاستىعى, ۇرپاق جالعاستىعى, مۇراعا قالعان كەڭ-بايتاق جەر – ءبارى دە ءبىر كارتينادا سويلەپ تۇر.
«ەر ابىلاي» كارتيناسى كورگەن ادامدى ەرىكسىز باۋرايدى. ابىلاي پورترەتىن كوپتەگەن سۋرەتشىلەر سالعانىن بىلەمىز. بىرەۋ قاھارلى ەتىپ, بىرەۋ بايىپتى, بىرەۋ ءتىپتى بەت-بەينەسىن جوبالاي العانىنا دا قاناعات قىلىپ ءجۇر. بىراق بۇل سۋرەت مۇلدەم باسقا. اسىرەسە, كوز جانارىنا جاسىرىنعان وي ادامدى ۇزاق قاراپ تۇرۋعا يتەرمەلەيدى. حان ءوزىنىڭ جورىق شاتىرىندا وتىر. كولەڭكە مەن جارىقتى ۇشتاستىرا بەينەلەگەن بەت-الپەتى وراسان زور ەرلىك پەن قاتپارى تەرەڭ جان دۇنيەسىنەن حابار بەرەدى. ءدال قازىرگى ساتتە تەرەڭ ءبىر ويعا بەرىلگەن تۇڭعيىق كوز ءبىر نۇكتەگە قادالىپ ءۇنسىز وتىر. وسى جانار قاراۋشىنى ابىلاي تۇتقان مۇرات, قازاق باسىنداعى اۋىر كۇن, تىنىمسىز سوعىس, ەركىندىك جولىنداعى ارپالىس – ءبارى-بارىنە باستاپ بارادى. تۇلعانىڭ بارشا ىشكى كۇيىن كوزىمەن سويلەتەدى. مۋللاشەۆ وسى كارتيناسى ارقىلى حان ابىلاي وبرازىن وتە جوعارى ورەدە بەينەلەي العان. بۇل سۋرەتشىنىڭ كاسىبي شەبەرلىگىمەن قاتار, قازاق تاريحى مەن مادەنيەتى تۋرالى ءبىلىمىنىڭ اسا جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن اڭعارتادى.
«ەلباسى» سۋرەتى – پرەزيدەنتتىڭ بۇگىنگە دەيىنگى كەسكىندەلگەن بەينەسىنىڭ ەڭ ۇزدىگى. وندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ۇلت كوشباسشىسى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ مەملەكەت قۇرۋ يدەياسى, الەمدىك بىرلىك پەن تىنىشتىققا, قازاق مەملەكەتىنىڭ الەمگە تانىلۋىنا قوسقان ۇلەسى كوركەمدىك شەبەرلىكپەن اشىلىپ, ۇشقىر قيالمەن جازىلعان. اسقاق ءھام ايبىندى كەيىپتە نىق قاراپ, ەل سەنىمىن ارقالاعان ەلباسى بەينەسىندە بولاشاققا دەگەن زور ءۇمىت مەنمۇندالايدى. «ەلباسى» بەينەسى ارقىلى بۇگىنگى قازاقستاننىڭ ەندى جاسىماس, ەڭكەيمەس ءور رۋحى, نىق سەنىمى كورىنىس تاپقان. ارتقى كورىنىستەگى جەر شارىنىڭ بەينەسى – ەلباسىنىڭ جانە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ الەمدىك بىرلىككە, بەيبىتشىلىككە قوسقان ۇلەسىن, پرەزيدەنتتىڭ الەمدىك ساياساتتاعى ءرولىن تانىتىپ تۇر.
كاميل مۋللاشەۆتىڭ قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ ءوزى ەسكەرە بەرمەيتىن كەيبىر نازىك ۇلتتىق تانىمداردى ءوز شىعارماسىنا ءسىڭىرىپ وتىرادى. ونىڭ قازاق تۇرمىسىنا, تۇسىنىگىنە وتە قانىق ەكەنىن «شوپان», «دالاداعى جەلدە», «مەيىرىم شۋاعى», «حالىق اندەرى», «ادام جادى» كارتينالارىنان, «اقىن سارا» پورترەتىنەن بايقاي الامىز. سونىڭ ىشىندە ەلىمىزگە دە, الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ دە كوبىنە تانىس, اسا ءساتتى تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى – «مەيىرىم شۋاعى» كارتيناسى. ءبىر قاراساڭىز بالاسىن ەمىزگەن انا مەيىرى عانا سەكىلدى, الايدا بۇل كارتينا قۇدىرەتتى جاراتۋشىنىڭ ادامزاتقا دەگەن ۇلى سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ بەينەسى بولاتىن.
كاميل اسا ەڭبەكقور, ىزدەنگىش سۋرەتشى. ونىڭ سۋرەت ونەرىندەگى جاڭالىعى مەن جەتىستىكتەرىن تالداۋ, ارينە, ونەرتانۋشىلاردىڭ ەنشىسىندە. ول ءومىردە دە سونداي قايسار ادام. جاسىنا قاراماستان, ءارتۇرلى سپورتپەن اينالىسىپ, كەيدە جالعىز ءوزى ماشينامەن دالانى كەزىپ, ناتۋرا ىزدەپ كەتەتىنى دە بار. سول ساپارلارىندا قانشالىقتى قيىنشىلىقتى كورىپ, قانشاما ازاپ شەككەنى وزىنە عانا ايان. بۇل – ونىڭ ونەرگە دەگەن, قازاق ونەرىنە دەگەن اسا ۇلكەن ءسۇيىسپەنشىلىگى مەن جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ كورىنىسى. اسسامبلەيا جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, ەل بىرلىگىنىڭ نىعايۋىنا, ەلباسىمىز نۇسقاپ وتىرعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنا مەيىلىنشە ادال قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان اسىل ازامات. قازاق حالقىنىڭ بارشا تاريحىن, تاۋەلسىزدىك جولىنداعى جارقىن كۇرەسىن اسا شەبەر جىرلاي بىلگەن اقىن-سۋرەتشى. ونىڭ قاي تۋىندىسىندا بولماسىن, وتانعا, ونىڭ ءاربىر تاۋ-تاسىنا, تاريحىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, ريزاشىلىق ەسىپ تۇرادى. ونىڭ تاۋەلسىز قازاق ەلىنە دەگەن ماحابباتى ءوزىنىڭ «مەيىرىم شۋاعىنداي» نازىك تە كوركەم. ونىڭ بيىلعى مەملەكەتتىك سىيلىق مارتەبەسىن الۋ ءۇشىن ءبايگەگە ءتۇسىپ وتىرعان « ۇلى كوش», «ەر ابىلاي», «ەلباسى» اتتى ءۇش كارتيناسى ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا ارنالعان اسا باعالى تارتۋ, سونداي-اق قازاقستاننىڭ سۋرەت ونەرىنىڭ كوكجيەگىن بارىنشا كەڭەيتكەن, مازمۇن, مانەرىن مەيلىنشە مولايتقان, تەرەڭ تەبىرەنىستەن تۋعان, ونەر تاريحىنىڭ تۇعىرىن بيىكتەتە تۇسكەن, اسا ۇزدىك تۋىندىلار. سوندىقتان دا مەملەكەتتىك سىيلىق ءمارتەبەسىنە ابدەن لايىقتى دەپ بىلەمىز.
نەسىپبەك ايت ۇلى,
مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى