XVIII عاسىردىڭ اياقتالار كەزىندە نەمىستىڭ الەمگە ءماشھۇر فيلوسوفى يممانۋيل كانت «ماڭگىلىك الەمگە» – «ك ۆەچنومۋ ميرۋ» تراكتاتىندا «ەگەر سوعىس ءۇشىن قارۋلانۋ وسىلاي جالعاسا بەرسە, ادامزات بالاسىنىڭ الدىنان ءبىر عانا ناقتى تاڭداۋ شىعادى: نە سوعىس اتاۋلىدان باس تارتىپ, بەيبىتشىلىكتى تاڭدايدى, نە وركەنيەتتى جالماعان ورتاق زيراتتا باستارى توعىسادى», دەگەن وي ايتادى. بەيبىت ماقساتتاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ول ادامزات بالاسىن ورتاق مۇددەگە بىرىكتىرەتىن دۇنيەجۇزىلىك فەدەراتسيا قۇرۋدى ۇسىندى. كانتتىڭ بۇل ەڭبەگى ناپولەون سوعىسىنىڭ الدىندا تۋعان بولاتىن. ودان كەيىنگى ەكى عاسىردا ادام بالاسىنىڭ باياۋ بولعانىمەن, وسى فيلوسوف اتاپ وتكەن ۇردىسكە كەلە جاتقانىن بايقايمىز. حح عاسىردا الەمدىك ۇكىمەت قۇرۋ قاجەتتىگىن البەرت ەينشتەين دە كوتەردى.
ەينشتەيننىڭ ايتقان سوزدەرىن جيناقتاۋشىلاردىڭ جازۋىنشا ول بىلاي دەپتى: «مەنىڭ پاتسيفيستىگىم – ادامداردى ءولتىرۋ جەكسۇرىندىق دەپ ۇعاتىن تۇيسىك سەزىمىم. ول قايسىبىر ينتەللەكتۋالدىق تەوريادان تۋىنداماعان, بىراق كەز كەلگەن قاتىگەزدىك پەن جەككورۋشىلىكتى تۇبەگەيلى جاراتپاۋعا نەگىزدەلگەن». سونداي-اق: «مەن ومىرىمدە ءبىر قاتەلىك جاسادىم – پرەزيدەنت رۋزۆەلتكە اتوم بومباسىن جاساۋ جونىندە حات جازدىم. بىراق, ونى نەمىستەر دە وسى ىسپەن اينالىسىپ, الەمدىك بيلىكتى ءبىر قولعا جيناعىسى كەلىپ جاتقان سوڭ ۇسىنعانىم ءۇشىن مەنى كەشىرۋگە بولادى دەپ ويلايمىن», دەپ وكىنىش ءبىلدىرىپتى.
XXI عاسىردىڭ باسىندا ادامزات وركەنيەتى ەكونوميكالىق, ساياسي, قۇقىقتىق, اقپاراتتىق تۇرعىدان قۇرىلىمى كۇردەلى بولعانىمەن, تۇتاس جۇيەگە اينالىپ بارا جاتىر. الايدا, بۇل جولدا كەرى كەتۋشىلىك تە جوق ەمەس, جاڭا سىن-قاتەرلەر, قايشىلىقتار, سوعىس وشاقتارى تۋىپ, مەملەكەتتەر ءب ۇلىنىپ, ادامدار باس ساۋعالاعان بوسقىندارعا دا اينالۋدا. وسىلاردىڭ بارلىعىن جەڭۋ الەمدىك قوعامداستىقتان اسا كوپ كۇش-جىگەردى تالاپ ەتۋدە. الەمدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جالپىعا بىردەي قاتەر توندىرەتىن قارۋ تۇرلەرى جاسالىپ, ول الەمنىڭ تىنىشتىعىن بۇزۋدا.
بيىل سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 25 جىل تولىپ وتىر. وسىعان وراي ەلوردادا اۋقىمدى حالىقارالىق باسقوسۋ ءوتپەك. ال وسى تۇرعىدان كەلسەك, پرەزيدەنتتىڭ «الەم. XXI عاسىر» مانيفەسى – الەمدى بەيبىت دامىتۋداعى ماڭىزدى قۇجات ەكەندىگىنە كوزىمىز جەتە تۇسەدى. وندا الەمدەگى تىنىشتىقتى ساقتاۋ جولىندا نە ىستەۋ كەرەكتىگى جايىندا ناقتى ۇسىنىستار, پلانەتاداعى ءوركەنيەتتەردىڭ ءبىر-ءبىرىمەن بەيبىت قاتىناستاردا بولۋى جولىندا الەمدىك ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەت باسشىلارىنىڭ نەگە باسا نازار اۋدارۋى قاجەتتىگى ناقپا-ناق كورسەتىلگەن.
مانيفەستە العاش رەت «ءوزىڭدى دەميليتاريزاتسيالاۋ» ءۇشىن قانداي قادامدار جاساۋ قاجەتتىگى ايتىلدى. مەملەكەتتىك باسقارۋ كىمنىڭ قولىندا ەكەنىنە بايلانىستى, ونىڭ سىرتقى جانە ىشكى ساياساتى جۇرگىزىلىپ, سوعان ساي ول ىزگىلىكتى ۇندەيدى نەمەسە جاماندىق شاشادى.
زايىرلى, دەموكراتيالىق, قۇقىقتىق مەملەكەتتەر ءوزىن ءوزى توقتاتىپ, تەرىس اسەرگە بوي الدىرماي, ىدىراتۋشى كۇشتەردەن گورى بىرىكتىرگىش جاسامپاز الەۋەتتى ارتتىرۋى ءتيىس. بۇل رەتتە مەملەكەتتىڭ ىسىنە بارلىق ەلدەردىڭ ىزگى ويلى كۇشتەرى, مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرى, عالىمدار مەن مادەنيەت وكىلدەرى, زيالىلار كومەكتەسكەندەرى دۇرىس.
مانيفەستە جاڭادان «ءولىم سەبەتىن قارۋلاردى عارىش كەڭىستىگىنە, الەمدىك مۇحيتتىڭ بەيتاراپ سۋلارىنىڭ تۇبىنە قاتىستى ءجانە اركتيكاعا ورنالاستىرۋعا تىيىم سالاتىن جاھاندىق شەشىم قابىلداۋ قاجەتتىگى ۇسىنىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل وتە وزەكتى. جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سالدارىنان مۇزداقتار ەرىپ, اركتيكا بولىنە باستادى.
كوپتەگەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, جاقىن اراداعى 15-20 جىل ىشىندە عارىش كەڭىستىگىن يگەرىپ, ونىڭ ىشىندە اي مەن مارس جانە وزگە پلانەتالاردى, استەرويدتار مەن شىعانداعى عارىشتى زەرتتەۋگە دەگەن مەملەكەتتەردىڭ بەلسەندىلىگى جوعارىلاي تۇسپەك. وسى سەبەپتەن عارىشتىق كەڭىستىكتەگى قيمىلداردى دا قۇقىقتىق رەتتەۋ, ونى باقىلاۋ قاجەتتىگى تۋادى. ول جەر بەتىندەگى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ مەن عارىشتىق سوعىستاردى بولدىرماۋدىڭ قاجەتتىگىنەن كەلىپ شىعادى.
مانيفەستەگى ماڭىزدى ەرەجە – بۇۇ اياسىندا بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىق جانە قاۋىپسىزدىك بويىنشا جاھاندىق كواليتسيا قۇرۋ. جەر جۇزىندەگى بارلىق مەملەكەتتەر بىرىككەن تۇستا, ءوزارا سىندارلى ارىپتەستىك قاتىناستار ورناعاندا عانا ءبىر-بىرىنە قارسى اسكەري بلوكتارعا بولشەكتەنۋگە جول بەرىلمەيدى. ارينە, كەلەشەكتە ءبىتىمگەرشىلىك وپەراتسيالارىن ءتيىمدى جۇرگىزۋ ءۇشىن, مەملەكەتتەر اراسىندا اسكەري قاقتىعىستاردى بولدىرماۋ ءۇشىن بۇۇ بىتىمگەرشىلىك كۇشتەرىن جاڭعىرتۋ قاجەتتىلىگى تۋىندايدى.
مانيفەست – 2010 جىلى ءساۋىر ايىندا ۆاشينگتوندا وتكەن ءى سامميتتەگى ەلباسىنىڭ سويلەگەن ءسوزىنىڭ زاڭدى جالعاسى. اتالعان سامميتتەگى پرەزيدەنت بايانداماسىندا وتە وزەكتى ماسەلە قوزعالدى. سودان بەرى التى جىل ءوتتى. شىندىققا تۋرا قاراعاندا, دۇنيەنىڭ جاقسى جاعىنا, جاقسى باعىتقا وزگەرەتىن ءتۇرى جوق. كەرىسىنشە, وتكەن جىلدار ىشىندە تاياۋ شىعىستاعى گەوساياسي احۋال تىم شيەلەنىسىپ كەتتى. ليۆيادا, سيريادا سوعىس وتى ءورشىپ, يراكتاعى قاقتىعىستار ەلدىڭ ىدىراۋىنا اكەلدى. سوڭعى كەزدە دايش ءتارىزدى بۇلدىرگى كۇشتەر پايدا بولدى. قىسقاسى, قازىرگى كەزدە الەم اپاتتى جاعدايدا تۇر. ءبىر جاعىنان الەمدىك-وركەنيەتتىك تۇرعىداعى پروبلەما پايدا بولسا, ەكىنشى جاعىنان يراك, سيريا مەن پاكىستاننىڭ 1,5 ميلليونعا جۋىق حالقى باس ساۋعالاپ, ەۋروپاعا قاراي اعىلدى.
بۇگىنگى قاتەر بۇرىنعىدان دا قاۋىپتىرەك. الەمدە تەررورلىق كۇشتەر يادرولىق قارۋدى قولعا ءتۇسىرۋگە جانتالاسىپ الەك. مۇنداي ۇمتىلىس نيدەرلاندتا, پاكىستاندا بولدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بىلاي دەدى: «ءححى عاسىرعا اياق باسقان ادام بالاسى قيالدىڭ ءوزىن تاڭعالدىراتىن عىلىمي جاڭالىقتار اشىپ, جاڭا بۋىن تەحنولوگيالارىن جاساپ جاتىر. ادامزات ءوز دامۋىنىڭ ساپالى جاڭا ساتىسىنا وتۋدە. الەم ءتورتىنشى ونەركاسىپ توڭكەرىسىنىڭ تابالدىرىعىندا تۇر. كوپتەگەن قورقىنىشتى اۋرۋلاردىڭ تامىرىنا بالتا شابىلۋدا. بىراق, سوعىس ۆيرۋسى حالىقارالىق جاعدايدى ۋشىقتىرۋىن جالعاستىرۋدا. ول بىرقاتار مەملەكەتتەردە ەكونوميكانىڭ ءولىم ۇرىعىن سەبەتىن ەڭ قۋاتتى سالاسىنا اينالىپ, اسكەري-ونەركاسىپتىك كەشەننىڭ الەۋەتىن ارتتىرىپ وتىر».
ادامزات بۇگىندە ارناسىنان اسىپ-تاسىعان ءوزىنىڭ اقىلىنىڭ ازابىن تارتۋعا اينالدى. قارىشتى قاداممەن دامىعان عىلىم مەن تەحنيكا التى قۇرلىققا بولىنگەن الىپ پلانەتاعا قاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر.
مانيفەست سوعىسسىز الەم قۇرۋعا ۇمتىلعان ۇلى ماقساتتان تۋىنداعان وردالى ويدىڭ جەمىسى. دۇبىرگە تولى دۇنيەنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى تۇتىندەپ جاتقان تەرروريزم وشاقتارىنىڭ كوبەيىپ, قاندى قاقتىعىستاردىڭ بەلەڭ العانى ەسكە تۇسكەندە, بويىڭدى ەرىكسىز ۇرەي بيلەيدى. الەمدەگى اسكەري بلوكتاردىڭ ءبىر-بىرىمەن تەكەتىرەسى تەرەڭدەي بەرسە, ونىڭ اياعى قايدا اپارىپ سوعاتىنىن ەشكىم بولجاي المايتىن جاعدايعا جەتتىك. وسىنداي الماعايىپ ۋاقىتتا قازاقستان كوشباسشىسىنىڭ عالامدىق دەڭگەيىندەگى كوكەيكەستى ماسەلە كوتەرۋى تاريح بەتىندە تاڭبالانۋعا ءتيىس اسا ماڭىزدى وقيعا. «ءححى عاسىردا ادامزاتقا ءوزىن ءوزى دەميليتاريزاتسيالاۋ جاعىنا قاراي شەشىمدى قادام جاساۋ قاجەت. بىزدە مۇنداي باسقا مۇمكىندىك بولمايدى. بۇلاي جاساماعان جاعدايدا پلانەتا راديواكتيۆتى ماتەريالداردىڭ وراسان زور تىرشىلىكسىز ۇيىندىسىنە اينالادى. ءبىزدىڭ پلانەتامىز بىرەگەي, بىزدە باسقا ونداي پلانەتا جوق جانە بولمايدى», ەندەشە, يادرولىق قارۋ يەمدەنگەن يمپەريالار جانتالاسا قارۋلانۋدى توقتاتىپ, بەيبىتشىلىك جولىنا بەت بۇرسا, مىناۋ الاساپىران زاماندا اسا قاجەت اقىل-ويدىڭ سالتانات قۇرعانى بولار ەدى.
بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ بارلىعى الىستاعى پلانەتادا ەمەس. كورشى ەلدەردەگى, باسقا قۇرلىقتارداعى بولىپ جاتقان قاقتىعىستاردى جاي عانا تەلەديداردان كورىپ, باقىلاپ وتىرا بەرەتىن ۋاقىت ءوتتى. زاماناۋي عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ دامىعانى سونشالىق, الەم ءبىر ساتتە جارىلىپ, بارلىعىنان ايىرىلىپ قالۋىمىز مۇمكىن. سەبەپ, تىپتەن, الدەبىر ساياسي شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا دا بايلانىستى بولماي, تەحنيكالىق قاتەلىكتەن دە بولا سالاتىن كەز كەلىپتى.
سوندىقتان بۇل ماسەلەلەر وتە ۇلكەن الەمدىك دەڭگەيدەگى اڭگىمەنىڭ ارقاۋىنا اينالۋى ءتيىس, بۇل تاقىرىپ پارلامەنتتە, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا, قوعامدىق بىرلەستىكتەردە تالقىلانعانى ءجون. بىرىنشىدەن, ءبىز – يادرولىق قارۋدان العاشقى بولىپ ءوز ەركىمىزبەن باس تارتقان ەلمىز. ەكىنشىدەن, ءبىز ورتالىق ازيا وڭىرىندە بەيبىتشىلىككە, تىنىشتىققا ۇدايى شاقىرىپ كەلەمىز. ۇشىنشىدەن, بارلىق حالىقارالىق قاقتىعىستار بويىنشا ەلىمىزدىڭ ۇسىنىستارى ايتىلىپ, بۇۇ, ەقىۇ جانە باسقا دا ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى قاتىسۋدامىز. ءبىز شيرەك عاسىر بۇرىنعى قازاقستان ەمەس, جان-جاقتى كوركەيگەن, ءسوزىنىڭ سالماعى باسىم ەلگە اينالدىق. ءبىزدىڭ ايتقانىمىزعا الەم قۇلاق تۇرەدى.
قازاقستان XX عاسىردىڭ ەكى عالامات وقيعاسىنا – يادرولىق قارۋدى يگەرۋ جانە كوسموستىق كەڭىستىككە شىعۋ سەكىلدى تاريحي وقيعالارىنا تىكەلەي قاتىسى بار ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋعا ءماجبۇر بولدى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ەكونوميكاسىنىڭ ميليتارلاندىرىلۋى قورشاعان ورتاعا كەرى اسەرىن تيگىزدى, يادرولىق قارۋلاردى جاساپ شىعارۋ, ونىڭ سىنالۋى جانە ساقتالۋى قازاقستان تەرريتورياسىنا ۇلكەن زيانىن تيگىزدى.
قازاقستان ءوزىنىڭ بەيبىتشىلىكسۇيگىش باعىتقا دەگەن ادالدىعىن ۇزاق جىلدار بويىنا سوزبەن ەمەس, ىسپەن بەينەلەپ كەلەدى. وعان دالەل وسىدان شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت بۇرىن, 1991 جىلدىڭ تامىزىندا پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز جارلىعىمەن سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپتى. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا ءوز اۋماعىندا يادرولىق قارۋدى جويعان ءبىرىنشى مەملەكەت بولدى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ يادرولىق ارسەنالى ءوزىنىڭ اجالسەپكىشتىك الەۋەتى جاعىنان الەمدە ءتورتىنشى سانالعان جاعدايدا جۇزەگە استى. سەمەي سىناق پوليگونىنان كەيىن باسقالارى دا (نەۆادا, لوبنور, جاڭا جەر پوليگوندارى) جابىلدى. سودان بەرى قازاقستان جاپپاي يادرولىق قارۋسىزدانۋ جولىن تاباندىلىقپەن جاقتاپ كەلەدى.
جەر شارىنىڭ حالقى ءار مينۋت سايىن شامامەن 150 ادامعا كوبەيىپ وتىرادى ەكەن. بۇل دامىعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىنا قاراعاندا وتە كەنجە قالعان دامۋشى ەلدەر حالقى سانىنىڭ جەدەل وسىمىمەن سيپاتتالادى. ارتتا قالعان وڭىرلەر مەن دامۋشى ەلدەردىڭ كەنجەلەپ قالۋىن بولدىرماۋ بارشاعا, ونىڭ ىشىندە, اسا دامىعان ەلدەرگە دە وتە قاجەت. ول كوپ جاعدايدا ادامزاتتىڭ تاعدىرىن, وڭتايلى ءومىر ىزدەۋ مەن ەنەرگياعا, سۋ مەن ازىق-ت ۇلىككە قولجەتىمدىلىك ماقساتىندا حالىقتىڭ جاھاندىق ميگراتسياسىن ايقىندايدى. وسىنداي جاعدايلاردا ادامزات ءوز دامۋىنىڭ ساپالى جاڭا فازاسىنا وتەدى.
الايدا, ەكونوميكالىق سانكتسيالار مەن ساۋدا-ساتتىق سوعىسى ادەتتەگى قۇبىلىستارعا اينالسا, ەندى دۇنيەنى جاھاندىق ينتەرنەت جەلىدەگى اقپاراتتىق سوعىستار مەن ارانداتۋشىلىقتار دۇرلىكتىرىپ تۇر. وسىنداي جاعدايلاردا ادامزات بالاسى ميليتاريزمگە تارتىلماي, پاراساتقا جۇگىنۋى ءتيىس, ويتكەنى, مۇنىڭ وركەنيەتتى جويۋدان باسقا جولعا اپارمايتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
يادرولىق نىساندار مەن ماتەريالدار قاۋىپسىزدىگىنىڭ دەڭگەيى ەڭ جوعارى مەملەكەتتەردىڭ العاشقى جيىرمالىعىنا كىرەتىن قازاقستان باسشىسىنىڭ سوعىستىڭ ءتۇپ-تامىرىن بىرتىندەپ جويىپ, ورنىقتى الەمنىڭ گەوگرافياسىن قالىپتاستىرۋ يدەياسىن كوتەرۋى وتە قۇپتارلىق. حالىقارالىق قارۋسىزدانۋ ۇدەرىستەرىن جاڭا تاريحي جاعدايلارعا بەيىمدەۋدىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى, كيبەرقىلمىستار ۇدەپ كەتسە, اپاتتىڭ الدىن الۋ وڭايعا تۇسپەسى انىق.
سوعىسسىز الەم – بۇگىندە ءبۇكىل ادامزات تىلەگى. راسىندا, تەك بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىككە تەڭ جاۋاپكەرشىلىك, ءوزارا سىيلاستىق جانە ىشكى ماسەلەلەرگە ارالاسپاۋ قاعيداتتارى نەگىزىندەگى بەيبىت ۇنقاتىسۋ مەن سىندارلى كەلىسسوزدەر عانا مەملەكەتتەر اراسىنداعى بارلىق داۋلاردى رەتتەۋگە نەگىز بولىپ تابىلادى.
بۇگىندە جاھان جۇرتىن الاڭداتقان الەمدىك داعدارىستىڭ زارداپتارى حالىقارالىق قاۋىمداستىقتان ەكونوميكالىق ءوسۋ بويىنشا جاڭا تاسىلدەر مەن جولدار ىزدەستىرۋدى تالاپ ەتۋدە. ال ونىڭ بىرەگەي باعىتى ەكونوميكانى بارىنشا ءارتاراپتاندىرۋ ۇدەرىسى بولىپ تابىلادى. ءتىپتى, ۇزاققا سوزىلعان ەكونوميكالىق قۇلدىراۋمەن كۇرەسۋ مۇمكىندىگى دە وسىعان كەلىپ تىرەلگەندەي. مىنە, وسى تۇرعىدا الەم عالىمدارى جاھان ەكونوميكاسىن ىلگەرىلەتۋدىڭ ءتيىمدى ءادىسىن ويلاسۋدا. شىندىعىندا, داعدارىس يننوۆاتسيالىق تاسىلدەر جانە ءتيىمدى تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ەسەبىنەن, بارلىق ەلدەرگە جاڭا نارىقتاردى يگەرۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ بويىنشا قوسىمشا مۇمكىندىكتەر ۇسىنۋدا.
ءبىز قازىرگى زامانعى كوممۋنيكاتسيا قۇرالدارى ءومىرىمىزدىڭ بارلىق سالالارىن بايلانىستىرىپ وتىرعان اقپاراتتىق تەحنولوگيالار عاسىرىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. بۇل تۇرعىدا ءبىلىم, ەڭبەكپەن قامتۋ, مادەنيەت, قارجى, جاريا ساياسات, جارناما, ساۋدا باعىتتارىنىڭ بارشا ۇدەرىستەرى XXI عاسىردا ينتەرنەتتىڭ ىقپالىمەن دامىپ كەلەدى. اتاپ ايتقاندا, پوستيندۋستريالىق كەزەڭدە تسيفرلىق تەڭسىزدىك الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق تەڭسىزدىككە اكەلەدى. سوندىقتان دا ادامدار اراسىنداعى تسيفرلىق الشاقتىقتى جويۋدىڭ ماقساتى ول ءوزىنىڭ اۋقىمى بويىنشا كەدەيلىكتى ەڭسەرۋمەن پارا-پار. بۇل پروبلەما جاھاندىق مانگە يە جانە وزەكتىلىكتىڭ ءتۇرلى دارەجەسىمەن ءاربىر ەلدە بار. وسى رەتتە حالىق, اسىرەسە جاستارىمىز, جەلىلەرگە بەلسەندىرەك مويىن بۇرىپ, قازىرگى زامانعى تەحنولوگيالاردى جىلدام مەڭگەرۋى ءتيىس.
قازىرگى كەزەڭدە اقپارات الۋ, الماسۋ, وڭدەۋ ماسەلەلەرى وزگەشە سيپات الىپ, جاڭا نارىقتار قالىپتاستى. ينتەرنەت پەن جاڭا تەحنولوگيالار عالامدى وزگەرتتى. جانە دە 4-ءشى وندىرىستىك توڭكەرىس عالامتور ارقىلى جۇزەگە اسۋدا. بۇل جەردە اڭگىمە ساعاتتار, ۇيالى تەلەفونداردىڭ سان ءتۇرى نەمەسە جاڭا ماركالى اۆتوكولىكتەر جايىندا ايتىلىپ وتىرعان جوق, جاڭا تەحنولوگيالارعا نەگىزدەلگەن ونەركاسىپ سالاسىنىڭ دامۋى ايتىلىپ وتىر.
بيىل قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنە 25 جىل تولعالى وتىر. وسى شيرەك عاسىر ىشىندە ەلىمىز كوپتەگەن جاعدايلاردى باستان وتكەردى. تۇرعىندارىمىز تۇراقتىلىق پەن الەۋمەتتىك جەتىستىك جانە ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرگە نيەتتىلىك تانىتا وتىرىپ, جاقسى ءومىر سۇرۋگە تالپىندى. 90-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ەلىمىز الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ قارقىندى جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋعا كىرىستى. بۇل رەتتە الەمدىك قاۋىمداستىق تاراپىنان ءبىزدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارعا ءوز فۋنكتسيالارىن ءتيىمدىرەك ورىنداۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ, قولداۋ كورسەتىلدى. تەك قانا بۇۇ دامۋ باعدارلاماسى قازاقستان ۇكىمەتىمەن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن, كاسىپكەرلەرمەن جانە ءمۇددەلى تۇلعالارمەن بىرلەسىپ 180-گە جۋىق جوبانى ىسكە اسىردى. بۇل جوبالار ءبىزدىڭ ەلىمىزدى وزگەرتۋگە كومەكتەسكەن كوپتەگەن قىزىقتى ءارى يننوۆاتسيالىق يدەيالاردى ومىرگە ەنگىزۋگە جاردەمىن تيگىزدى. قازىرگى تاڭدا بىزدە الداعى بايلانىستى ودان ءارى دامىتۋ مۇمكىندىكتەرىن زەردەلەپ, الىس بولاشاقتى بولجاۋعا, جۇيەلى ىڭعايمەن ىلگەرى جىلجۋعا مۇمكىندىك بار.
ءبىز جاھانداعى ءتۇرلى وقيعالارعا قاراپ وتىرىپ, ەكونوميكامىزدى دامىتۋدىڭ كوپتەگەن جولدارىن قاراستىرۋعا ءتيىسپىز. سەبەبى, شيكىزات, تابيعي رەسۋرستار, پايدالى قازبالار زامانى اياقتالىپ كەلەدى. ادامي فاكتور كەزەڭى اياق باسۋدا. ەكونوميكانى, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ مەن عىلىم سالاسىن قاراستىراتىن كۇن جەتتى.
كەلەسى ءبىر نازار اۋداراتىن جايت – بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ سەسسياسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ əلەم ەلدەرىنە əسكەري بيۋدجەتىنىڭ 1 پايىزىن كەدەي ەلدەردىڭ əلەۋمەتتىك ماسەلەسىن شەشۋگە جۇمساۋ كەرەكتىگىن ايتتى. شىنىندا, جىل سايىنعى əلەم بويىنشا ارقايسىسى ءوز ەلىن قارۋ-جاراقپەن جاراقتاندىرۋدى ارتتىرۋعا جۇمساپ جاتقان 1 ترلن 700 ملرد دوللاردىڭ ءبىر بولىگىن كەدەيلىكپەن كۇرەسكە, جۇمىسسىزدىققا, اشتىققا, تىنىشسىزدىققا جانە ومىرلەرىنە قاۋىپ ءناتيجەسىندە حالىقتىڭ ءبىرازىنىڭ مىناۋ وركەنيەتكە ۇمتىلعان, اقپاراتتانعان زاماندا ۇدەرە كوشىپ, بوسقىنعا اينالعانىن سىرتتان باقىلاپ, شاراسىزدىقپەن قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرا بەرمەي, سولاردىڭ ءومىر ساپاسىن ارتتىرۋعا جۇمساۋعا بولماس پا؟!
بۇلاي ەتۋدىڭ باستى جولى ءار ەل وزدەرىنىڭ مۇمكىندىگىنە وراي ءوز تۇرعىندارىن اشتىققا ۇشىراتپاي, جەتەرلىك ازىق-ت ۇلىكپەن جانە وتباسىنا كۇندەلىكتى قاجەتتىلىكپەن قامتۋعا باسىمدىق بەرۋى ءتيىس. ونىڭ جولى ءار وتباسىنا جان باسىن اسىراۋعا مۇمكىندىك تۋعىزۋ, ادامداردى ەڭبەك ەتۋگە باۋلۋ.
پرەزيدەنتىمىزدىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى الەم ەلدەرىنىڭ بۇكىل كۇش-جىگەرىن ەكونوميكانى, عىلىمدى, دەنساۋلىق ساقتاۋدى, ت.س.س. دامىتۋعا باعىتتايتىن باسپالداق بولىپ باعالانۋدا.
جاھاندىق بۇلعاققا قۇر قاراپ وتىرا بەرۋگە بولمايدى. ادامزات تاريحىنداعى 5 مىڭ جىل ىشىندە جىل سايىن ورتا ەسەپپەن ءۇش رەت ءوتىپ تۇرعان سوعىستاردىڭ قاسىرەتى, ادام جانە م ۇلىك شىعىنى, ازىپ-توزۋ, جوعالعان قالالار مەن ازعىندىققا ۇشىراعان جەر قايعىسى قاشانعى جالعاسا بەرمەك؟!
الەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردىڭ بارلىعى مەنىڭ وتباسىما دا قاتىستى دەپ تۇسىنۋگە ءتيىسپىز. ءويتكەنى, الەم وتە تەز وزگەرۋدە. بۇرىن الىس-جاقىن ەلدەردە نە بولىپ جاتقانى بىزگە قاتىسسىز دەپ ويلاساق, قازىرگى كەزدە الەم مەن تەح-نولوگيانىڭ دامىعانى سونشالىق, اپات كەز كەلگەن ەلگە كەز كەلگەن كۇنى كەلە سالۋى ىقتيمال.
ارتتا قالعان وڭىرلەر مەن دامۋشى ەلدەردىڭ كەنجەلەپ قالۋىن بولدىرماۋ بارشاعا, ونىڭ ءىشىندە, اسا دامىعان ەلدەرگە دە وتە قاجەت. «مەنىڭ ەلىمنىڭ جاعدايى جاقسى» دەپ توقمەيىلسۋگە بولمايدى, الىس-جاقىن ەلدەردەگى اشتىق, جۇمىسسىزدىق پەن سوعىس قاۋپى ادامداردى جاپپاي بوسقىندىققا ۇشىراتتى. حالىقتىڭ جاھاندىق ميگراتسياسىن كوپ جاعدايدا ادامزاتتىڭ ءوز تاعدىرىن بەيبىت تۇرمىسقا, وڭتايلى ومىرگە, ازىق-ت ۇلىك پەن تازا سۋعا قولجەتىمدىلىك ماقساتى ايقىنداپ وتىر. وسىنداي جاعدايلاردا ادامزات ءوز دامۋىنىڭ ساپالى جاڭا فازاسىنا ءوتۋى ءۇشىن ءار ەلدەگى ەكونوميكالىق ءوسىم دامىپ, جۇمىسسىزدىق اۋىزدىقتالۋى, كەدەيلىكتىڭ جولى كەسىلۋى ءتيىس ەكەنى ءامبەگە ايان.
الايدا, بۇگىندە ەكونوميكالىق سانكتسيالار مەن ساۋدا-ساتتىق سوعىسى ادەتتەگى قۇبىلىستارعا اينالىپ, دۇنيەنى جاھاندىق ينتەرنەت جەلىدەگى اقپاراتتىق سوعىستار مەن ارانداتۋشىلىقتار دۇرلىكتىرىپ تۇر. سوندىقتان ادامزات بالاسى ميليتاريزمگە تارتىلماي, پاراساتقا جۇگىنۋگە ءتيىس, سەبەبى, بۇل دۇرلىگىستىڭ وركەنيەتتى جويۋدان باسقا جولعا اپارماسى انىق.
بار ماسەلە ساياسي كوزقاراستاردىڭ ارقيلىلىعىنا عانا تىرەلىپ تۇرعان جوق. ءومىر كورسەتىپ وتىرعانداي, مۇنداي قاسىرەتتى سالدارلار جەكەلەگەن مەملەكەت باسشىلارى مەن ىقپالدى ادامداردىڭ جەكەباستىق امبيتسياسىنان تۋىنداپ وتىرعانىنان, قارۋ-جاراق شىعارۋشىلاردىڭ اۋىر زارداپتارعا ۇرىندىراتىن ءىس-قيمىلدارىنىڭ توقتاۋسىز جالعاسىپ كەلە جاتقانىنان دا بولىپ وتىر.
ءححى عاسىر جاھاندىق ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ءداۋىرى رەتىندە تاريحقا ەنۋى ءتيىس. ول ءۇشىن الەم ليدەرلەرى ساليقالى وي يەلەرىنىڭ سوزدەرىنە قۇلاق ءتۇرىپ, ەلباسى ۇسىنعان «ينكليۋزيۆتى جاھاندانۋ» جولىنا ءتۇسۋى قاجەت. بۇل – «سىزدەر مەن بىزدەر بىرىگىپ» جاھاندانۋ ۇدەرىسىن بەيبىت باعىتقا بۇرۋعا, الدىمەن وركەنيەتىمىزدەگى ەڭ قىمبات نارسەگە – ادامنىڭ ومىرىنە, ونىڭ قارىنى مەن كوڭىلىنىڭ توقتىعىنا, بەيبىت تۇرمىسىنىڭ قامتاماسىز ەتىلۋى مەن سول ارقىلى ءونىمدى ەڭبەك ەتىپ وزدەرىن اسىراۋعا مۇمكىندىك تۋعىزۋىمىز كەرەك دەگەن ءسوز. ساليقالى دا كەمەڭگەر ءسوز!
مىرزاگەلدى كەمەل,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور