شەبى بەرىك شەكارا

– دارحان ايتقالي ۇلى, ۇشقان قۇستىڭ قاناتى تالاتىن ۇلان-عايىر مەملەكەتتىك شەكارامىزدىڭ بۇگىنگى تى­نىس-تىرشىلىگى تۋرالى, شەكا­راشىلاردىڭ كۇنى-ءتۇنى اتقاراتىن قىزمەتى جايلى ءبىلۋ ءۇشىن  قالىڭ وقىرمان اتىنان وزىڭىزگە جولىعىپ وتىرمىز. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ قاسيەتتى شەكاراسىن كۇزەتەتىن شەكارا قىزمەتىنىڭ قۇرىلۋ جولدارى تۋرالى ايتىپ وتسەڭىز.

– ءيا, وزدەرىڭىز جاقسى بىلە­سىزدەر, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ ناقتى بەلگىلەنگەن شەكاراسى بولۋى قاجەت جانە ول كوزدىڭ قاراشىعىنداي كۇزەتىلۋى ءتيىس. بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ساليقالى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى ايقىندالدى. مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ, ءوزىڭىز ايتقانداي, شەكارا قىزمەتىنە جۇكتەلگەن. ال ەندى, ءسال تەرەڭىرەك بويلاپ تاريحقا جۇگىنەتىن بولساق, 1992 جىلى, ەڭ الدىمەن, قازاقستان-قىتاي شەكارا بولىگى كۇزەتۋگە الىندى. 1995 جىلى شەكارا اسكەرلەرى مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميتەتكە اينالدى, سودان 1997 جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرامىنداعى مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ كۇشتەرى بولىپ قۇرىلدى. نەگىزى, 1998 جىلدان باس­تاپ ەكو­نوميكالىق مۇددەنى قورعاۋ ءۇشىن مي­گراتسيالىق ۇدەرىستەرگە, ەسىرتكى ترافيگىنە, ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى تۇرۋ ماق­سا­تىندا قىرعىزستان, تۇرىك­مەنستان, وزبەكستان, رەسەي ەلدە­رىمەن اراداعى جانە كاسپي تەڭىزىندەگى مەملەكەتتىك شەكارالار كۇزەتۋگە الىندى. 1999 جىلدىڭ 10 جەلتوقسانى كۇنى پرەزيدەنت جارلىعىمەن مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ كۇشتەرى قارۋلى كۇشتەر قۇرامىنان ءبولىنىپ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ شەكارا قىزمەتى بولىپ قۇرىلدى.

– بۇگىندە شەكارا قىزمەتى نەگىزگى نازارىن قازىرگى زامانعى قاۋىپ-قاتەرلەردى ەسكەرە وتىرىپ, كەدەن وداعى ەلدەرىنىڭ سىرتقى شەكاراسىن كۇزەتۋگە اۋدارىپ وتىر. بۇل تۋرالى نە دەيسىز؟

– دۇرىس ايتاسىز, شەكارا­شىلارىمىزدىڭ ءىس-قيمىلى تەرروريزمگە, قارۋ-جاراق پەن ەسىرتكىنىڭ زاڭسىز اينالىمىنىڭ جولىن كەسۋگە, كونتراباندا مەن تابيعي رەس­ۋرستاردى تالان-تاراجعا سا­لۋعا, زاڭسىز ميگراتسياعا قارسى توس­قاۋىل قويۋعا باعىتتالعان. مىسالى, 2016 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا شەكارا ارقىلى زاڭسىز وتەتىن تاۋارلار مەن جۇكتەردىڭ سانى 2,6 پايىزعا ارتتى. قارۋ-جاراق پەن وق-دارىلەردى دە زاڭسىز الىپ ءوتۋ دەرەكتەرى تىركەلدى. ۆاليۋ­تانى زاڭسىز الىپ ءوتۋ ەكى ەسەگە, ءدىني ادەبيەتتەردى الىپ ءوتۋ 25 پايىزعا ارتقاندىعىن ايتۋ كەرەك. وسى ايتىلعان مەرزىم ىشىندە شەكا­را كەڭىستىگىندە 7 مىڭ قۇقىق بۇزۋشىلىق تىركەلدى. ال اينالىمنان 76,5 كگ. ەسىرتكىلىك زاتتار (ونىڭ ىشىندە 52 كگ.-دان استامى گەروين), 226 دانا قارۋ-جاراق, سونداي-اق, اۋماقتىق جانە ىشكى سۋلاردا 40-تان استام براكونەرلىك ءجۇزۋ قۇرالدارى مەن 313 شاقىرىمنان استام زاڭسىز اۋلاۋ قۇرالدارى تاركىلەندى.

– شەكارا بويىندا قانداي وزگەرىستەر بار جانە ونى سەنىمدى كۇزەتۋ ءۇشىن قانداي ءىس-شارالار اتقارىلۋدا؟

– 2000 جىلدان بەرى قاراي كۇزەتىلەتىن مەملەكەتتىك شەكارا­نىڭ ۇزىندىعى 8,5 ەسەگە ارتتى, ياعني, 1783-تەن 15132 شاقىرىمعا دەيىن جەتتى. باقىلاۋ-وتكىزۋ بەكەتتەرى 6-دان 98-گە دەيىن كوبەيدى. ال جولاۋشىلار لەگى سوڭعى جىلدارى ونداعان ەسە ارتىق, جىلىنا 46 ملن. ادامعا جەتىپ وتىر. جالپى, قازىرگى تاڭدا اسكەرلەر دايىندىعىنىڭ جوعارى بولۋى شەكارانى سەنىمدى كۇزەتۋدىڭ باستى تىرەكتەرىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. سوعان سايكەس نەگىزگى كۇش مەملەكەتتىك شەكارانىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-باتىس باعىتتارىن كۇشەيتۋگە جۇمىلدىرىلعان. ماسەلەن, قازاقستان – قىرعىزستان, قازاقستان – تۇرىكمەنستان, قا­زاق­­ستان – وزبەكستان شەكارا بولىكتەرىندە قۇقىققا قايشى ءىس-قيمىلداردىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن شەكارالىق 4 جەدەل شارا وتكىزىلدى. ال زاڭ بۇزۋشىلىق بو­يىنشا وتكىزىلگەن ءىس-شارالاردىڭ نەگىزگى بولىگى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ميگراتسيالىق زاڭدا­رىن بۇزۋعا قاتىستى. ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمىنا (ۇقشۇ) مۇشە-مەملەكەتتەر اۋماعىندا ءۇشىنشى ەلدەردىڭ زاڭسىز ميگراتسياسىنىڭ جانە ادام ساۋداسىنىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن شەكاراشىلار بىرلەسكەن «نەلەگال-2016» جەدەل-ساۋىقتىرۋ ءىس-شاراسىنا قاتىستى. سونداي-اق, ولار تمد اياسىندا, سىرتقى شەكارا ارقىلى وتەتىن, اۋعانستان اۋماعى ارقىلى تەرروريستىك توپتاردىڭ, قارۋ-جاراقتىڭ, ەسىرتكى زاتتارىنىڭ, زاڭسىز ميگرانتتاردىڭ جولىن كەسۋ ءۇشىن شەكارالىق ارنايى «چاۋنب-2016» ءىس-شاراسىنا اتسالىستى. قازاقستاندىق شەكاراشىلار «ايبالتا-2016» جەدەل-تاك­تيكالىق كوماندالىق-شتاب­تىق وقۋ-جاتتىعۋىنا, ارناۋلى وپەراتسيالار كۇشتەرىنىڭ «قا­راتاۋ-2016» وقۋ-جاتتىعۋىنا قاتىستى. وقۋ-جات­تىعۋ بارىسىندا وڭىرلىك باس­قارمالار جاۋاپكەرشىلىگىندەگى ۋچاسكەلەردە ارالاسقان توپتار قۇرۋ, باسقارۋ جانە قولدانۋ ماسەلەلەرى, مەملەكەتتىك شەكارانى كۇزەتۋ بويىنشا توپتارعا باس­شىلىق جاساۋ, قازاقستان قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جانە ۇلتتىق ۇلاننىڭ شتابتارىمەن ءوزارا بىرلەسىپ, ءىس-قيمىل جاساۋ ماسەلەلەرى پى­سىقتالدى. مەملەكەتتىك شەكارامىزدىڭ وڭتۇستىك-باتىس باعىتىندا «با­تىس-2016» دەگەن اتپەن بىرجاق­تى كوپساتىلى جەدەل-تاكتي­كالىق كوماندالىق-شتابتىق وقۋ-جاتتىعۋى ءۇش كەزەڭدە وتكى­زىلدى.  ءىس-قيمىلعا شەكارا قىز­مەتىنىڭ بارلىق بولىمشەلەرى قاتىس­تىرىلدى, شەكارالىق اۆياتسيا, كەمەلەر مەن كاتەرلەر, اسكەري تەح­نيكا, سونداي-اق, توپتىق جانە اتىس قارۋلارى قاتىستىرىلدى. شەكارا ساقشىلارى اسكەري قاق­تىعىس كەزىندەگى ەكى وڭىرلىك باس­قارمالاردىڭ تۇيىسكەن جەرىن­دەگى – وڭتۇستىك-باتىس باعىتتاعى ءىس-قي­مىلداردى پىسىقتادى. قا­زاقستاندىق شەكاراشىلار وزدە­رى­نىڭ اسكەري جاۋىنگەرلىك, جەدەل-قىزمەتتىك جاعدايلارىن تەكسەر­دى, ۇيىمدىق-باسقارۋ جۇ­مىس­تارىن قانشالىقتى اتقارا الاتىن­دىقتارىن باقىلادى, قاۋىپ-قاتەر جاعدايىنداعى كۇشتەر مەن قۇ­رال­داردى قامتاماسىز ەتۋ, اسكەري قاق­تىعىستى اۋىزدىقتاعان جاعداي­داعى ءىس-شارالار لەگى قام­تىلدى.

– ەلىمىزدىڭ كاسپي تەڭى­زىندەگى بولىگى, باتىس ءوڭىرى قا­شان­دا ەرەكشە كوڭىل ءبولۋدى قاجەت ەتەتىندىگى انىق. تەڭىز ارقىلى وتەتىن شەكارانى قورعاۋ ءىسى قانشالىقتى قامتاماسىز ەتىلگەن؟ 

– قازىرگى ۋاقىتتا تەڭىز ارقى­لى شەكارامىزدى كۇزەتەتىن قۇ­رىلىمدار شەكارالىق كەمە­لەرمەن, ۇشقىر كاتەرلەرمەن جابدىقتالعان. اتالعان تەحني­كالاردىڭ بارلىعى دا زامان تالابىنا ساي جاۋاپ بەرەتىن قارۋ-جاراقپەن قامتىلعان. بيىلعى جىلى گيدرواكۋستيكالىق ستانساسى بار «بارىس» شەكارا كەمەسىن دايىنداۋ اياقتالدى. قازىر ونى سىناقتان وتكىزىپ, قابىلداۋ جۇ­مىستارى اتقارىلۋدا. «زەنيت» زاۋىتىنىڭ ماماندارىمەن بىر­لەسە وتىرىپ, «قاجىمۇقان» جوباسى بويىنشا جاسالعان مۇزجار­عىش, تىركەمە تارتاتىن كاتەردى ىسكە قوسۋ جۇمىستارى اتىراۋ قالا­سىنىڭ وزەن پورتىندا جۇرگى­زىلۋدە. «سارباز» شەكارا كەمەسىنىڭ كومانديرىنە وسى ايدا سال­تاناتتى جاعدايدا اسكەري-تەڭىز جالاۋى تاپسىرىلادى, ول كەمە بيىل مامىر ايىندا قارۋلى ساپقا قوسىلعان بولاتىن. سونداي-اق, تەڭىز جاعالاۋى كۇزەتىنىڭ بولىمشەلەرى كاسپي تەڭىزىنىڭ اكۆاتورياسىندا «باتىس-2016» جەدەل-تاك­تيكالىق كوماندالىق-شتابتىق  وقۋ-جاتتى­عۋىنا قاتىسىپ, زاڭسىز قا­رۋ­لى قۇرامالاردى جويۋ جانە كون­تراباندالاردىڭ جولىن كەسۋ تۋرالى تاپسىرمالاردى «ۇزدىك» باعاعا ورىنداپ شىقتى.

– شەكاراشى وفيتسەرلەردىڭ قازاقستاننىڭ اۋعانستانداعى ەلشىلىگىن كۇزەتەتىندىگىن دە بى­لەمىز. وسى ميسسيا تۋرالى كەڭى­رەك ايتىپ وتسەڭىز.

– ۇقك شق اسكەرلەرىنىڭ ءبىرىن­شى توبى قازاقستاننىڭ اۋعان­ستانداعى ەلشىلىگىن كۇزەتۋ جو­نىندەگى ميسسياسىن ورىنداپ, وسى جىلعى ماۋسىم ايىندا ەلگە ورالدى. ەندى كابۋل قالاسىنا شەكاراشى وفيتسەرلەردىڭ ەكىنشى توبىن اتتاندىردىق. ولار كابۋل قالاسىنداعى شەتەلدىك مەكەمەنى جانە ونىڭ قىزمەتكەرلەرىن كۇنى-ءتۇنى كۇزەتۋ بويىنشا وزدەرىنىڭ مىندەتتەرىن ابىرويمەن ورىنداۋدا. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى» زاڭعا سايكەس شەتەلدەگى مەكە­مە­لەردى كۇزەتۋ, قورعاۋ مىندەتتەرى شەكارا قىزمەتىنە جۇكتەلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا شەتەلدەگى مەكە­مەلەردى كۇزەتەتىن اسكەري قىز­مەتشىلەردى دايىنداۋ بويىنشا جوسپارلى تۇردە ءىس-شارالار اتقا­رىلۋدا. ولار سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنۋى بويىنشا ۇكىمەت بەكىتەتىن تىزىمدەگى مەكە­مەلەردى كۇزەتۋ ىسىنە جىبەرىلەتىن بولادى.

– قازىرگىدەي الما­عايىپ ۋاقىت­تا شەكاراشىلا­رى­مىز­دىڭ كاسىبي بىلىكتىلىك كور­سەتىپ جۇرگەندىگى انىق. ولاردىڭ ارقاسىندا مەملە­كەتتىك شەك­ارامىز سەنىمدى قورعا­لىپ وتىر. شەكاراشىلاردىڭ وسى ەڭبەگى باسشىلىق تاراپىنان قالاي باعالانۋدا؟

– اسكەري-جاۋىنگەرلىك قىز­مەتتەگى تابىستارى ءۇشىن بيىلعى جىلدىڭ باسىنان بەرى قاراي 3500 شەكاراشى ماراپاتتالدى. ولاردىڭ تورتەۋىنە «ايبىن» وردەنى, «Epلiگi ءۇشiن», «جاۋىنگەرلiك epلiگi ءۇشiن» مەدالدارى سەكىلدى مەملەكەتتىك ماراپاتتار تاپسىرىلدى. ال 3000-نان استام اسكەري قىزمەتشى مەن قىزمەتشىلەرگە ۆەدومستۆولىق ناگرادالار بەرىلدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ,

«ەگەمەن قازاقستان»