– ءبىزدىڭ ەلدە پوليتسيا ءوز ءمىندەتىن لايىقتى اتقارمايدى, – دەدى ءبىر كۇنى مەنىڭ ارىپتەسىم.
– قالايشا؟! نەگە؟ – دەپ سۇرادىم مەن.
– سول. اينالا تولعان كەلەڭسىزدىك. مەن, مىسالى, ولاردىڭ كومەگىنە سۇيەنبەي-اق قۇقىمدى زاڭدى دا, زاڭسىز دا ءوزىم قورعاپ ءجۇرگەن جانمىن. بۇل جاعىنان ماعان قولۇشىن بەرەتىن دوستارىم دا, تانىسىم دا بارشىلىق. ال پوليتسيا تۇك بىتىرمەيدى, قولىنان الۋدان باسقا ەشتەڭە كەلمەيدى, – دەدى قالتالى ارىپتەسىم. مەن ءۇنسىز قالدىم. ءويتكەنى, وسىلاي دەپ ايتاتىن تەك مەنىڭ الگى بيزنەسمەن تانىسىم عانا ەمەس. سوندىقتان, ولارمەن بۇل تاقىرىپتا ءسوز تالاستىرۋ, سوعان سايكەس دۇرىس, بۇرىستى دالەلدەيمىن دەۋ – بوس اۋرە. بىراق ۋاقىتتىڭ ءوزى نەنىڭ دۇرىس, نەنىڭ بۇرىس ەكەنىن ءبىر كۇنى, ايتەۋىر ءبىر كورسەتىپ بەرەدى عوي. سول ايتقانداي, مەنىڭ الگى قالتالى ارىپتەسىم كاسىبىن كۇشەيتەمىن دەپ جۇرگەندە ءبىر دوكەيدىڭ الدىن «كەسىپ» كەتىپتى. ال ول دوكەي قويسىن با, ارىپتەسىمدىكى ءجون بولسا دا قارسىلاسقان مۇنى تاقىرعا وتىرعىزىپ, ءتىپتى, تۇرمەنىڭ «ءيىسىن» سەزدىرىپتى. سودان «وزىڭنەن زور شىقسا, ەكى كوزىڭ سوندا شىعادى» دەگەندەي, بۇل قانشا قامدانسا دا تۇك ونبەپتى. ادىلدىككە جەتەم دەپ تالپىنعانىمەن, دوكەيدىڭ توقپاعى قازىق قىپ قاعا بەرگەن. ال مۇنى باتقان باتپاعىنان سۋىرىپ الار, ياعني, قينالعاندا قاسىنان تابىلار دوستارى مەن تانىستارى ءىزىم-قايىم جوعالعان. ءسويتىپ, «بايتال تۇگىل باس قايعى» كۇيدە جانىن ساقتاۋ ءۇشىن, امال جوق, پوليتسياعا كومەكتەسىڭدەر دەپ قول سوزادى. ىشكى ىستەر ورگانىنا ارىز تۇسكەن سوڭ, ول مىندەتتى تۇردە تەكسەرىلەدى. ەكى اراداعى بەلدەن باسۋدىڭ قاۋپى ارتىپ بارا جاتقانى ايقىندالادى. ءسويتىپ, نە كەرەك, بۇعان پوليتسيا عانا ارالاسىپ, جان القىمىنان العان اجالىنان اراشالاپ قالىپتى.
قازىر ول بۇرىنعىداي ەمەس, «ءبىزدىڭ ەلدە پوليتسيا مىندەتىن لايىقتى اتقارا الادى» دەيدى. «قالايشا؟» دەپ سۇراساق, ءوز باسىنان وتكەرگەن الگى ادىلەتسىزدىكتەن قۇقىن پوليتسيا قورعاپ قالعانىن جاسىرماي ايتادى. ءيا, راسىندا سولاي. مۇنداي جاعدايدى باستان وتكەرگەندەر از ەمەس. تۇپتەپ كەلگەندە, قۇقى بۇزىلعان جانعا, ومىرىنە قاۋىپ-قاتەر تونگەن ادامعا, ەڭ الدىمەن, كومەككە پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى جەتەدى. كەۋدەسىن وتقا توساتىن دا سولار. ماسەلەن, ەلىمىزدىڭ ەلورداسى – استانا قالاسىندا تىنىشتىق, قوعامدىق ءتارتىپ ءبىرىنشى ورىندا تۇرۋى قاجەت. ايتپەسە, قانداي بەيبىت تۇرمىس-تىرشىلىك بولماق؟ مۇنى استانا قالاسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى باستىعىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, پوليتسيا پولكوۆنيگى جانبولات ولجاباەۆ تا ۇلكەن سەنىممەن ايتادى. «ەلىمىزدىڭ باس قالاسىندا كەز كەلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىستاردى بولدىرماۋ, ولاردىڭ الدىن الۋ جانە دەر ۋاقتىلى اشۋ – پوليتسەيلەردىڭ نەگىزگى ماقساتى. قالامىز قاناتىن كەڭگە جايىپ كۇن وتكەن سايىن حالىق سانى ءوسىپ كەلەدى. وسىعان قاراماستان جالپى ءتارتىپ, ياعني قىلمىستىق احۋال تۇراقتى قالىپتا تۇر. بيىلعى جىلدىڭ جارتىجىلدىعىندا اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستاردى اشۋ بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا ەداۋىر جاقساردى», دەيدى ول.
ءيا, قانداي قىلمىستار بولماسىن ولاردى دەر كەزىندە اشۋدىڭ جاقسارعانى دۇرىس. زاڭ بۇزۋشىلاردىڭ قىلمىستارى اشىلعان سايىن, قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ دا ارتا ءتۇسپەك. دەمەك, ءجيى قايتالاناتىن قىلمىستارعا توسقاۋىل قويىلادى. ايتپەسە, جاسىراتىنى جوق, ەلوردا بولسا دا مۇندا قالتا, پاتەر جانە اۆتوكولىك ىشىندەگى زاتتاردى ۇرلاۋ كوبەيىپ كەتكەن. مۇنى ۋاق-تۇيەك دەپ استە قاراۋعا بولمايدى. بارلىق قىلمىس كوزى وسى ۋاق-تۇيەكتەن باستالادى. جۇمىس كۇشىن دۇرىس جۇمىلدىرۋ ارقاسىندا توناۋ, پاتەر ۇرلىعى, بۇزاقىلىق بىرنەشە پايىزعا ازايعان كورىنەدى. ارينە, «التىن كورسە پەرىشتە جولدان تايادى» دەگەندەي, جىلتىراعانعا جانى قۇمارتىپ, ورايى كەلسە قاعىپ كەتۋدى قالايتىندار از ەمەس. مۇندايدا ۇرى-قارىنىڭ كوز قۇرتىن وياتاتىن, كوبىنە, ءجابىرلەنۋشىلەردىڭ وزدەرى بولىپ تابىلاتىنىن كوپشىلىك ەسكەرە بەرمەيدى. سومكە, كەيس, بارسەتكا سەكىلدى زاتتارىن «ساقتىقتا قورلىق جوق ەكەنىن» ەسكەرمەي كولىك ىشىندە قالدىرىپ كەتەدى. ال مۇنىڭ ارتى ۇرىلاردىڭ نازارىن اۋدارعاندىقتان بارماق تىستەۋگە اكەپ سوعادى.
سول سياقتى پاتەر ۇرلىقتارىنىڭ الدىن الۋ ماسەلەسى دە وتە ماڭىزدى. جەكە ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى تەرەزەلەرىن تەمىر تورمەن بەكىتۋى, بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ورناتۋى قاجەت, ال كوپ قاباتتى ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى پاتەرلەرىنە ساقتىق شارالارىن كۇشەيتىپ, كۇزەت فيرمالارىمەن كەلىسىمشارت جاساسۋى, ءسويتىپ, قاۋىپسىزدىكتى سەنىمدى كۇزەت قولىنا تاپسىرعاندارى ءجون. الايدا, بۇعان تۇرعىندار كوبىنە قۇلاق اسا قويمايدى. بۇعان قوسا, وزگە دە كەمشىلىكتەر ەتەكتەن تارتىپ, قول بايلايدى. سونىڭ ءبىرى, ماسەلەن, ەلوردانىڭ كوپتەگەن ءۇيلەرىندە كونسەرجدەردىڭ جوقتىعى پاتەر ۇرلىقتارىنىڭ جاسالۋىنا, سونداي-اق, ۇيلەردىڭ كىرەبەرىستەرىنەن تۇرعىنداردىڭ جەكە م ۇلىكتەرىنىڭ ۇرلانۋىنا (ۆەلوسيپەد, بالالار ارباسى, ەلەكتر سىمدارى جانە ت.ب.قۇندى زاتتار), كۇدىكتى پاتەر جالداۋشىلاردىڭ تۇرۋىنا اكەلىپ سوعۋدا. ستاتيستيكاعا ءجۇگىنسەك, قالا بويىنشا جاسالعان پاتەر ۇرلىقتارى كوبىنە كونسەرجدەر جوق جەردە جاسالعان ەكەن.
جالپى, بىلە-بىلسەك, استاناداعى ءتارتىپ باياعىدا ءبىر ارناعا تۇسكەن. مۇنداعى تۇرعىندار «تارتىپكە باس يگەن قۇل بولمايتىنىن» دا جاقسى تۇسىنەدى. ايتسە دە, قىلمىس جاسالا بەرەدى. ونىڭ سىرىن دا جانبولات ايتىپ بەردى. استاناداعى قىلمىستاردىڭ دەنى باسقا ايماقتاردان كەلگەن ادامداردىڭ قولىمەن جاسالادى دەيدى ول. ەلدىڭ ءار تۇكپىرىنەن ادامدار ەلورداعا ءارتۇرلى ماقساتتا كەلەدى, ونىڭ ىشىندە اقشا تابۋدىڭ جەڭىل جولىن ىزدەيتىن, كوبىنەسە كريمينالدىق جولمەن تاپقىسى كەلەتىن ازاماتتار دا جەتكىلىكتى. ەلورداعا ۋاقىتشا كەلىپ, ءتۇرلى قىلمىستار جاساپ, جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان قىلمىسكەرلەردىڭ باسىم پايىزى باسقا وبلىستاردىڭ تۇرعىندارى بولىپ تابىلاتىنىن ستاتيستيكادان دا بايقاۋعا بولادى. بىراق ەشكىمگە ەلورداعا كەلمە دەپ ايتا المايسىز عوي. «سوندىقتان, ەلوردانىڭ مارتەبەسىنە بايلانىستى تىركەۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋ قاجەت, بۇل ەلىمىزدە كوشى-قوندى باقىلاۋ پروتسەسىن جەڭىلدەتەر ەدى. ونىڭ ىشىندە ءىىو ەسەبىندە تۇرعاندار دا قامتىلۋعا ءتيىس», دەيدى.
بار ماسەلە جاسالىنۋى ءمۇمكىن قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ مەن بولعان قىلمىستاردى اشۋدا جاتىر. سونىڭ ءناتيجەسىندە, قالادا پاتەر ۇرلىعىن جاساعان 35 قىلمىستىق توپ قۇرىقتالدى. ونىڭ ىشىندە سەگىز قىلمىستىق توپ پاتەر توناۋعا ماشىقتانعاندار بولسا, جەتى توپ اۆتوكولىك سالونىنان ازاماتتاردىڭ جەكە مۇلكىن ۇرلاۋشىلار ەكەن. ماسەلەن, دوسجانوۆ باسقارعان قىلمىستىق توپ 21 پاتەرگە تۇسكەن. ولاردى ءىزىن قۋالاي ءجۇرىپ قۇرىقتاعاندا ۇرلانعان 300-دەن اسا ءتۇرلى التىن بۇيىمدار تابىلعان. مۇنى ايتاسىز, كەز كەلگەن اۆتوكولىكتى كەز كەلگەن ۋاقىتتا دىمىن ءبىلدىرمەي ايداپ كەتۋگە كانىككەن ءتورت توپ تاعى ۇستالدى. ولاردان ءالى بولشەكتەپ نەمەسە سىرلاپ ساتۋعا ۇلگەرە الماي قالعان 13 كولىك تاركىلەنىپ, يەلەرىنە قايتارىلدى. مۇنداي جۇمىستار اتقارىلعان سوڭ ايتۋ دا پارىز.
ويتكەنى, ەلباسى قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ شاراسىن كۇشەيتۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى, ۇساق قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى انىقتاۋ ءماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. سوندىقتان دا, ەڭ الدىمەن, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ استانا قالاسى ىشكى ىستەر دەپارتامەنتىنىڭ ەرەكشە نازارىندا تۇر. سول سياقتى, ەلباسىنىڭ ءار جولداۋىندا مىندەتتەلەتىن سىبايلاس جەمقورلىقتى جويۋعا جانە كەز كەلگەن تارتىپسىزدىككە «نولدىك توزىمدىلىكتى» قالىپتاستىرۋ قاجەتتىلىگى دە باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرمەك. ال وسى باعىتتاعى باستى ترەند – ءار ازاماتتى قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ ىسىنە تارتۋ, جۇمىلدىرۋ بولىپ تابىلادى.
ەلوردالىق پوليتسەيلەر ناشاقورلىقپەن كۇرەستە دە كەندە قالىپ جاتقان جوق. جىل باسىنان بەرى تالاي ەسىرتكى قىلمىسى انىقتالىپ, زاڭسىز اينالىمنان ءتۇرلى ەسىرتكى زاتتارى تاركىلەنگەن.
ەلباسىنىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قويعان تالابىنىڭ تاعى ءبىرى – حالىقتىڭ پوليتسيا قىزمەتىنە سەنىمىن ارتتىرۋ. «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىنىڭ 31-تارماعىنا سايكەس, ءىىد كونسۋلتاتيۆتى-كەڭەس ورگانى جۇمىس ىستەيدى. ىشكى ىستەر سالاسىنىڭ نەگىزگى قۇرىلىمى سانالاتىن قىلمىستىق ىزدەستىرۋ قىزمەتكەرلەرىنىڭ ورتاسىن نىعايتۋ ماقساتىندا تالىمگەرلىك ينستيتۋتى قىزمەت اتقارادى. تالىمگەرلەر جاس قىزمەتكەرلەرگە جان-جاقتى پراكتيكالىق, ادىستەمەلىك جانە مورالدىق كومەك كورسەتەدى. جانبولات ولجاباەۆ تا وسىنداي تالىمگەرلەر تاربيەسىن العان جان. قازىرگى كۇنى ول ىشكى ىستەر سالاسىنا ءومىرىنىڭ 37 جىلىن ارناعان ءوز ءىسىنىڭ بىلگىرى سانالادى. قىلمىستىق ىزدەستىرۋ قىزمەتىنىڭ حاس شەبەرى.
ارينە, ەلىمىزدىڭ قاي تۇكپىرىندە بولماسىن, ىشكى ىستەر ورگاندارىندا ءوز ءىسىنىڭ شەبەرى, ادال مامانداردىڭ بولۋى, ەڭ الدىمەن, حالىققا پايدالى. حالىقتىڭ سەنىمى اقتالسا, بيلىككە دەگەن قۇرمەت نىعايادى. سونىڭ ناقتى دالەلىندەي, مەنىڭ, ياعني, جوعارىدا ايتىلعان تانىسىم بيلىككە ءدان ريزا. ويتكەنى, قۇقى بۇزىلسا قامىن قامدايتىن, ادىلدىكتى ورناتىپ, ءتارتىپتى ساقتايتىن پوليتسيا بار دەپ بەك سەنەدى.
الەكساندر تاسبولاتوۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»