كەشە ۆاشينگتوندا «س5+1» باستاماسى شەڭبەرىندە اقش پەن ورتالىق ازيانىڭ 5 ەلىنىڭ ءسىم باسشىلارىنىڭ كەزەكتى كەزدەسۋى ءوتتى. بۇل ەلدەر اراسىنداعى ۇنقاتىسۋدىڭ جاڭا فورماتى بولىپ تابىلادى. العاشقى كەزدەسۋ 2015 جىلدىڭ 1 قاراشاسىندا سامارقاندا وتكەن بولاتىن. سول جولى اقش-تىڭ مەملەكەتتىك حاتشىسى دجون كەرري ءوڭىردىڭ بۇكىل ەلىن ارالاپ شىققان ەدى.
ورتالىق ازيادان تۋىندايتىن قاۋىپتەر اقش-تىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ۇلتتىق مۇددەلەرىنە تىكەلەي جانە «شۇعىل» قاتەر توندىرمەۋىنە بايلانىستى ءوڭىردىڭ ماڭىزى اسىرەسە, ناتو كۇشتەرىنىڭ اۋعانستانداعى اسكەري وپەراتسيالارىنىڭ بەلسەندى فازاسى اياقتالعاننان كەيىن ايتارلىقتاي تومەندەدى. ەكىنشى جاعىنان, بارلىق ساراپشىلار, وكىنىشكە قاراي, اقش-تىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرى مەن رەسۋرستارىنىڭ قىسقارعانىن ءبىراۋىزدان راستايدى.
سوعان سايكەس «س5+1» كەڭەس الاڭىنىڭ قۇرىلۋىن اقش-تىڭ جەتەكشى «ويلاۋ ورتالىقتارىنىڭ» كوپتەگەن ساراپشىلارى ءوڭىر ەلدەرىنىڭ يستەبليشمەنتى اراسىنداعى «امەريكالىقتار وڭىردەن ءبىرجولا كەتەدى» دەگەن قاۋىپتى باسەڭدەتۋدى كوزدەيتىن باستاما رەتىندە باعالايدى. كەيبىر ساراپشىلار ءۇشىن «س5+1» ۆاشينگتوننىڭ وڭىرلىك ترەندتەر مەن ۇدەرىستەردى ۇدايى ءبىلىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى الاڭقاي بولعانىمەن, بۇل اسىرەسە ماسكەۋ مەن پەكيننىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق ىقپالىنىڭ نىعايۋى جاعدايىندا اقش-تىڭ وڭىردەگى ءوز پوزيتسياسىن جوعالتپاۋى ءۇشىن جەتكىلىكسىز.
امەريكالىق بەدەلدى جوو-نىڭ ءبىر پروفەسسورى اڭگىمە كەزىندە وڭىردەگى احۋال اقش-قا قارسى ىقپال ەتەتىنىن, ال رەسەي مەن قىتاي قازىردىڭ وزىندە امەريكانىڭ ورتالىق ازيادان كەتۋىنىڭ يگىلىكتەرىن پايدالانا باستاعانىن اتاپ كورسەتتى. كوپشىلىك بۇل باستامانى كەش ۇسىنىلعان باستاما دەپ ەسەپتەيدى, ونىڭ وسىدان 5 جىل نەمەسە ودان دا بۇرىن قۇرىلماۋى باراك وباما اكىمشىلىگى ءۇشىن ورتالىق ازيانىڭ ەشقاشان سونشالىقتى تارتىمدى بولا قويماعانىن بىلدىرەدى.
وڭىرمەن اينالىساتىن ۆاشينگتوندىق ساراپشىلار باراك وبامانىڭ پرەزيدەنتتىگى داۋىرىندە «جاڭا جىبەك جولى» ستراتەگياسى ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىلماۋى سەبەپتى ورتالىقازيالىق باعىت «مارگينالدىق» باعىتتاردىڭ ءبىرى بولدى دەپ ەسەپتەيدى. رەسەي جانە ەۋرازيا جونىندەگى ماماندار دا ءدال وسىنداي پىكىر ۇستانادى. ولار وباما ءۇشىن «يران ماسەلەسىن» شەشۋ جانە كۋبامەن قارىم-قاتىناستى قالىپقا كەلتىرۋ الدەقايدا ماڭىزدىراق بولعانىن ايتادى. ۋكرايناداعى داعدارىس, اۋعانستان مەن ورتالىق ازيا, ولاردىڭ پايىمداۋىنشا ەكىنشى دارەجەلى, ءتىپتى, ءۇشىنشى دارەجەلى سيپاتتاعى ماسەلەلەر بولىپ سانالدى.
ساراپشىلار ورتالىق ازيانىڭ ەكونوميكاسىنا اسەر ەتىپ وتىرعان اقش-تىڭ رەسەيگە قارسى سانكتسياسى جالعاسا بەرەدى دەپ ەسەپتەيدى. ۆاشينگتون ءۇشىن رەسەي مەن اقش اراسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستار دەڭگەيى ونى جۇمسارتۋعا ءماجبۇر بولاتىنداي نەمەسە ەكونوميكالىق ماجبۇرلەۋدەن تولىق باس تارتاتىنداي سونشالىقتى ءبىر شيەلەنىستى جاعدايدا ەمەس. بۇعان قوسا, اقش-تىڭ ساياسي توپتارىندا سانكتسيانى الىپ تاستاۋ جونىندە شەشىم قابىلدايتىن ادامدارعا جاسالىپ جاتقان قىسىم دا جوق.
سونىمەن بىرگە, حيللاري كلينتون اقش-تىڭ كەلەسى پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان جاعدايدا وڭىرگە دەگەن مۇددەلىلىك قايتا جاڭعىرۋى دا مۇمكىن. ونىڭ ساياسي كوزقاراستارىن قولدايتىن عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەر كلينتوننىڭ پرەزيدەنتتىگى كەزەڭىندە اقش الەمنىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرىندەگى ساياسي جانە ەكونوميكالىق ۇدەرىستەرگە نەعۇرلىم بەلسەندىرەك ارالاساتىن بولادى دەپ سانايدى. ولار, سونداي-اق, رەسەيگە قاتىستى كلينتوننىڭ ساياساتى وباما كەزىندەگىدەي نەمەسە ءتىپتى, اناعۇرلىم اگرەسسيالى بولۋى دا مۇمكىن دەپ اتاپ كورسەتەدى. كلينتوننىڭ سايلاۋالدى ناۋقانىنا ارالاسقان كەيبىر تۇلعالاردىڭ رەسەيگە قاتىستى ورنىقتى كوزقاراستارى بار, اكىمشىلىككە بارا قالعان جاعدايدا ولاردىڭ قانشالىق وزگەرەتىنىن ايتۋ قيىن.
قالاي بولعاندا دا, ساراپشىلار اقش-تىڭ سىرتقى ساياسي ستراتەگياسىن قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسى ايتارلىقتاي ۋاقىت الادى دەپ ساقتاندىرادى. كەلەسى پرەزيدەنت كەڭسەدەگى العاشقى ءجۇز كۇنىن ءبىر مەزگىلدە كادر ماسەلەسىن شەشە وتىرىپ, ەلدىڭ ىشكى پروبلەمالارىنا ارناۋى دا مۇمكىن. ينسايدەرلەر ح.كلينتوننىڭ ءوڭىر تۋرالى جاقسى بىلەتىن تاجىريبەلى ديپلوماتتار مەن ساراپشىلاردى جۇمىسقا تارتۋ مۇمكىندىگى جوعارى ەكەنىن دە اتاپ كورسەتۋدە. جالپى العاندا, ىشكى ساياسي يستەبليشمەنتتىڭ ۇلكەن بولىگى كلينتوندى قولدايدى جانە الداعى سايلاۋدا وعان داۋىس بەرەدى دەگەن اسەر قالىپتاسىپ وتىر.
سونىمەن بىرگە, اق ۇيگە كەڭەس بەرەتىن ساراپشىلار سايلاۋالدى ناۋقان ءالى ءجۇرىپ جاتقان جانە كەلەسى پرەزيدەنت ءالى انىقتالماعان جاعدايدا اقش-تىڭ ساياساتى الەمنىڭ كوپتەگەن بولىكتەرىندەگى ستاتۋس-كۆو جاعدايىن ساقتاۋعا, سونداي-اق سيريا مەن اۋعانستان سياقتى تۇراقسىزدىقتىڭ ءىرى وشاقتارىنداعى شيەلەنىستەردىڭ الدىن الۋعا باعىتتالاتىن بولادى دەگەندى ايتادى. بۇل ورتالىق ازياعا قاتىستى دا وسىنداي كوزقاراس ساقتالادى دەگەندى ءبىلدىرۋى مۇمكىن.
قالاي بولعاندا دا, اقش-تىڭ ساراپشىلار قاۋىمىندا ورتالىق ازياعا, سونىڭ ىشىندە «س5+1»-ءدى ناقتى مازمۇنمەن تولىقتىرۋ ارقىلى دا نازار اۋدارۋ قاجەت دەگەن تۇسىنىك بار. بايقاۋىمىزشا, اقش-تىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارىنداعى ساراپشىلار دا وسىنداي كوزقاراس ۇستانادى.
ساياسي توپتار اراسىندا اقش-تىڭ اۋعانستاننان ءاسكەردى شىعارۋىنا بايلانىستى ۆاشينگتوننىڭ ورتالىق ازياداعى دەموكراتيالاندىرۋ جانە ادام قۇقىقتارى ماسەلەلەرىنە كوڭىل بولۋىنە زور مۇمكىندىكتەر پايدا بولادى دەگەن پىكىر بار. بىراق تەرروريزم مەن ەكسترەميزم تاۋەكەلدەرىنىڭ وسە تۇسۋىنە بايلانىستى, كوپتەگەن ماماندار قاۋىپسىزدىكتىڭ ورتاق قاتەرلەرىنە قارسى تۇرۋ الدەقايدا ماڭىزدىراق دەپ سانايدى. ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, ەگەر اقش وڭىردەگى ساياسي ۇدەرىستەردەن شىعىپ قالعىسى كەلمەسە, ونىڭ وڭىردەگى قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ سالاسىنداعى ىقپالداستىققا باعدار ۇستاۋى قاجەت.
ولار ەنەرگيا رەسۋرستارى باعاسىنىڭ تومەندەۋىنەن, گەوساياسي جاعدايدىڭ وزگەرۋىنەن, ءدىني جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق احۋالدىڭ شيەلەنىسۋىنەن ورتالىق ازيا ءوز ءومىرىنىڭ ايتارلىقتاي اۋىر كەزەڭىنە ەنىپ وتىرعانىن تۇسىنەدى.
ولاردىڭ پايىمداۋىنشا, وسى ماسەلەلەردىڭ ءبارى «س5+1» فورماتى اياسىندا اقش پەن ورتالىق ازيانىڭ بەس رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەزدەسۋىندە اشىق تالقىلانۋى ءتيىس. تەك اشىق تالقىلاۋدىڭ ارقاسىندا عانا تاراپتار ءوزارا ءتيىمدى شەشىمدەر مەن ستراتەگيالار قالىپتاستىرا الادى.
قازىر اقش-تا باراك وباما پرەزيدەنتتىگىنىڭ قورىتىندىسىن شىعارىپ جاتقان كەز. جاڭا پرەزيدەنتتىڭ كەلۋىمەن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارىن بەلگىلەۋ مۇمكىندىكتەرى ارتا تۇسەدى. «س5+1» پلاتفورماسى اقش-تىڭ وڭىرلەرمەن سوڭعى 10 جىلداعى قارىم-قاتىناستارىنا تالداۋ جاساۋعا جانە ورتاق پروبلەمالار مەن ءوزارا ءىس-قيمىلداردىڭ بولاشاق پەرسپەكتيۆاسىنا قاتىستى ايقىن تۇسىنىك قالىپتاستىرۋعا جاعداي جاسايدى.
وسىعان بايلانىستى ەگەر حيللاري كلينتون كەلەسى پرەزيدەنت بولار بولسا, وندا وعان «س5+1» جۇمىسىنىڭ اياسىندا جيناقتالعان نۇسقاۋلىقتار مەن ۇسىنىستاردىڭ ارقاسىندا وڭىرگە قاتىستى سىرتقى ساياساتتى قالىپتاستىرۋ الدەقايدا جەڭىلگە تۇسپەك.
دانيار قوسنازاروۆ,
ساياساتتانۋشى