جاقىندا مۇحيتتىڭ ارعى جاعىنان جاقسى حابار جەتتى – قازاقستان رەسپۋبليكاسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلاندى, ءسويتىپ 2017-2018 جىلداردا الەمنىڭ ەڭ كۇردەلى ماسەلەلەرىن قاراستىراتىن, شەشەتىن ورنى بولەك ون بەس ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلدى.
تۋعان ەلىمىز جاڭا ءبىر بيىگىنە جەتكەن سايىن ماقتانامىز, مارقايامىز, حالقىمىزدىڭ تابىسىنا قۋانامىز. وندايدا الدىمەن ويىمىزعا ەلباسىمىز ورالادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەسىمى بۇگىندە ەلدىكتىڭ ءبىر بالاماسىنا اينالعان. بۇل تاماشا تابىستا دا وسى شيرەك عاسىرلىق تاريحىمىزدا ەلدى ءبىر اسۋدان ءبىر اسۋعا ابىرويمەن اسىرىپ كەلە جاتقان پرەزيدەنتتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. سوندىقتان دا مەن ءومىرىمنىڭ ءبىر بەلەسىنە شىققالى تۇرعان وسى تۇستا ەل گازەتىنىڭ مول مۇمكىندىگىن پايدالانىپ, تاۋەلسىزدىك تاريحىندا دا, ءوز تاعدىرىمدا دا بولەكشە ورىن الاتىن اسىل تۇلعا تۋرالى كەيبىر ويلارىمدى ورتاعا سالۋدى ءجون كوردىم. مەنىڭ ءوزىمدى باقىتتى جان سەزىنەتىنىمنىڭ باستى سەبەبى – جاس مەملەكەتتىڭ جاڭادان قاز باسىپ, قالىپتاسىپ جاتقان شاعىنداعى العاشقى ادىمدارىنان بۇگىنگى قارىشتى قادامدارىنا دەيىنگى ءجۇرىپ وتكەن جولىنداعى ەڭ ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبارىنىڭ دەرلىك باسى-قاسىندا بولعاندىعىم, تالاي ماڭىزدى شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىنا كۋا ەكەندىگىم. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ العاشقى جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە دە, بىرقاتار بەلدى ەلدەردە ەلشى قىزمەتىن اتقارعان, ۇكىمەت كەڭسەسىن باسقارعان ادام رەتىندە دە, ءار كەزەڭدە ءارتۇرلى جاۋاپتى مىندەتتەر جۇكتەلگەن جوعارى لاۋازىم يەسى رەتىندە دە وتكەن جىلداردى ويشا شولۋدىڭ, ەلباسىمىزدىڭ ەل ومىرىندەگى ورنى جايىندا تولعانۋدىڭ ورايى كەلىپ تۇرعانداي. ونداعى ماقساتىم – ەلدىڭ ەل بولىپ قۇرىلۋىن, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزۋىن, ۇلتتىڭ ۇيىسۋىن قامتاماسىز ەتكەن, ءسويتىپ الەم تاريحىندا ۇلى پرەزيدەنتتەر رەتىندە تانىلاتىن تۇلعالاردىڭ تىندىرعان ەڭبەگىن اينالاسى جيىرما بەس جىلدىڭ ىشىندە اتقارعان ەلباسىمىزدىڭ بيىك باعاسىن بىلگىزە ءتۇسۋ.
امەريكا قۇراما شتاتتارىنداعى قازاقستاننىڭ توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعاننان كەيىن سول ەلدىڭ ارعى-بەرگىدەگى پرەزيدەنتتەرى, ولاردىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى جايىندا مالىمەتتەر جيناستىرۋعا تاپسىرما بەردىم. گازەت-جۋرنال ماقالالارىنىڭ ۇشىعىنا جەتۋ مۇمكىن ەمەستىگىن جاقسى ءبىلگەندىكتەن, اۋەلگى بەتتە تەك كىتاپتاردى, سونىڭ ءوزىندە دە ەڭ ايتۋلى كىتاپتاردى قاراستىرۋدى ايتقانمىن. سويتسەم, شىن مانىندە, ونىڭ ءوزى دە ەشكىم يگەرە المايتىن شارۋا ەكەن. ويلاپ قاراڭىز, تەك فرانكلين رۋزۆەلت جانە ونىڭ «جاڭا باعىتى» جونىندە 1300 مونوگرافيا جازىلىپ, 800 ديسسەرتاتسيا قورعالعان! امەريكانىڭ سايلاۋ ءوتكىزە باستاعالى بەرگى تاريحىندا بيلىكتىڭ ۇشار شىڭىنا 43 ادام كوتەرىلگەنىن ەسكەرسەك, پرەزيدەنتتەر تۋرالى جازىلعان ادەبيەتتىڭ اۋقىمىن يگەرۋ مۇمكىن ەمەستىگى انىق كورىنەدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ تۋرالى وسى ماقالانىڭ باستاۋىندا جالپى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتى, ونىڭ ءمان-ماعىناسى, مارتەبەسى جونىندە بىرەر اۋىز اڭگىمەلەپ الۋدىڭ ءجونى بار دەپ ويلايمىن. پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ (لاتىنشا – praesidens) باسشى, الدىڭعى قاتاردا وتىراتىن ادام دەگەن ماعىنا بەرەتىنى بەلگىلى. بۇل لاۋازىم رەسپۋبليكالىق ۇلگىدە قۇرىلعان ەلدەردەگى مەملەكەت باسشىسىنىڭ ينستيتۋتى رەتىندە ابدەن ورنىققان. پرەزيدەنت وكىلەتتىلىگى ءار ەلدىڭ كولەمىنە, سالماعىنا قاراماستان, بارلىق مەملەكەتتەردە ءبىر-بىرىنە نەگىزىنەن ۇقساس بولىپ كەلەدى. مىسالى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسىندا پرەزيدەنت مەملەكەتتىڭ باسشىسى, مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ايقىندايتىن, ەل ىشىندە جانە حالىقارالىق قاتىناستاردا قازاقستاننىڭ اتىنان وكىلدىك ەتەتىن ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا, حالىق پەن مەملەكەتتىك بيلىك ءبىرلىگىنىڭ, كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعىنىڭ, ادام جانە ازامات قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ نىشانى ءارى كەپىلى دەپ بەلگىلەنگەن, بۇل قىزمەتتەگى ادام بيلىكتىڭ بارلىق تارماعىنىڭ كەلىسىپ جۇمىس ءىستەۋىن جانە وكىمەت ورگاندارىنىڭ حالىق الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگىن قامتاماسىز ەتەدى. وزگە ەلدەردەگى پرەزيدەنتتىك ينستيتۋتتىڭ سيپاتتارى دا وسىعان قارايلاس.
تاريح كوشى ۋاقىت وتە كەلە جىلدامداي تۇسەتىنى ءمالىم. زەرتتەۋشىلەر حح عاسىردا ادامزات ونىڭ الدىنداعى بىرنەشە عاسىرلاردا, بۇرىنعى مىڭجىلدىقتاردا جۇرگەن جولىنان ءوتتى دەپ سانايدى. ال سول عاسىردىڭ سوڭعى ونجىلدىعى مەن جاڭا عاسىردىڭ باسىندا ادامزات كەرۋەنى ءتىپتى دە جىلدامداي ءتۇستى.
1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنداعى تۇڭعىش سايلاۋدان كەيىن پرەزيدەنت تۋعان حالقىنىڭ الدىندا: «دانا بابالار داستۇرىمەن وسى سالتاناتتى ساتتەگى ءسوزىمدى الدىمەن اتاجۇرتىما, قاسيەتتى حالقىما ارنايمىن! بۇگىنگى كۇن – قازاق ەلىنىڭ شەجىرەسىنە ماڭگى ەنەتىن كۇن. تاريحتىڭ تالاي بۇرالاڭ بەلەسىنەن ءوتىپ, بۇل كۇنگە دە جەتىپ وتىرمىز. ءبارىن دە كورگەن حالىقپىز, بارىنە كونگەن حالىقپىز. شۇكىر, كەشتەۋ دە بولسا ەس جيىپ, ەڭسە كوتەرىپ, ەگەمەندى ەلدىڭ تۋىن تىگە باستادىق. قازاق رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتىن بۇكىل حالىق سايلاعانى – وسى جولداعى ەڭ بيىك بەلەستىڭ ءبىرى. ەلدىڭ قامىن ويلايدى, نامىسىن جىبەرمەيدى دەپ ءبىراۋىزدان سەنىم ارتقاندارىڭىز ءۇشىن شىن جۇرەكتەن العىسىمدى ايتامىن. ەلىم ءۇشىن, حالقىم ءۇشىن, قازاقستانىم ءۇشىن تاريحتىڭ قاي سىناعىنا دا تاۋەكەل دەپ باس تىگۋگە دايىنمىن. بۇل جولدا ەڭ الدىمەن دانا حالقىما, دارقان ەلىمە, اتا-بابانىڭ ارۋاعىنا سۇيەنەمىن. تاريح كوشى ۇزاق. اسىقساق تا اپتىقپايىق. قازاقستاننىڭ كوپ ۇلتتى حالقىنىڭ جۇلدىزى جوعارى بولاتىنىنا, تۋعان ەلىمىزدە داۋلەتتى دە ءساۋلەتتى ءومىر ورنايتىنىنا كامىل سەنەمىن. سەنىمنەن ايىرىلمايىق, باۋىرلارىم!» دەپ اقتارىلا ايتتى.
بۇل سەنىمنىڭ ارقاۋى نەدە ەدى؟ بارشامىزدىڭ باعىمىزعا اينالعان باقىتتى تاعدىردىڭ باستاۋى قانداي ەدى؟
«ءشوپ تە شىققان جەرىنە شىعادى» دەيدى حالقىمىز. وسى تۇرعىدان قاراعاندا ەلباسىمىزدىڭ ارعى اتاسى اتى ءبىر تايپالى ەلدىڭ ۇرانىنا اينالعان قاراساي باتىر بولاتىنى ءتىپتى دە تەگىن ەمەس دەيمىز.
بولاشاق پرەزيدەنتتىڭ اناسى ءالجان اپامىز ءانشى ءارى شەشەن كىسى بولعان. پرەزيدەنتتىڭ اكەسى ءابىش ءوز اكەسى نازارباي بيدەن ءۇش جاسىندا قالىپ, جاستايىنان جەتىمدىك ءومىردى باستان كەشكەن. ول كىسىنىڭ دە انگە اۋەس, كۇيگە قۇمار بولعانى, ماقالداپ, ماتەلدەپ ءسويلەيتىنى زامانداستارىنىڭ اڭگىمەلەرىنەن بەلگىلى.
جىلدار بويى اڭساپ ءجۇرىپ كورگەن نۇرسۇلتانىنان كوپ ءۇمىت كۇتكەن اكە بالاسىنىڭ تاۋداي تالابىن ۇدايى ۇشتاپ, قاناتتاندىرىپ وتىرعان.
وسى جىلداردا بولاشاق پرەزيدەنتتىڭ كەلىستى كورىنگەن قاسيەتتەرىنىڭ اراسىندا بىرەۋىن عانا بولە-جارا اتاۋعا تۋرا كەلسە, وندا نامىسقويلىقتى, ۇلتتىق نامىستى اتاعان ءجون بولاتىن سياقتى. جالپى, نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇكىل ءومىر جولى ۇلت نامىسىن تۋ ەتىپ ۇستاۋدان تۇرادى دەۋدىڭ ارتىقتىعى جوق. قاي جەردە دە, قاي كەزدە دە ەلباسىمىز قازاقتىڭ قانىن, قازاقتىڭ جانىن تانىتىپ, ۇلتتى ۇدايى العا ۇمتىلدىرۋمەن كەلەدى. وسىنىڭ بارىندە دە ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ ۇلگى-ونەگەسىن كورسەتۋمەن كەلەدى.
1979 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ونەركاسىپ جونىندەگى حاتشىسى بولىپ سايلاندى, ءسويتىپ بۇكىل كەڭەس وداعىنداعى ءوز دەڭگەيى بويىنشا ەڭ جاس حاتشىعا اينالدى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى الماتىعا كەلگەن بەتتەن استانالىق بيۋروكراتيانىڭ ورتاسىندا قابىلدانعان قاساڭ قالىپتاردىڭ ءبارىن قاقىراتىپ, ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ ەركىندىگىمەن, ارالاس-قۇرالاستىققا جاقىندىعىمەن, وي ازاتتىعىمەن, ادەبيەتكە, ونەرگە شىنايى قىزىعاتىندىعىمەن وقشاۋ كورىندى, ونىڭ ارىپتەستەرى ءوزدەرىنىڭ قىزمەت مۇددەلەرىنەن باسقا جايلارعا اتىمەن نازار اۋدارمايتىن. ارينە, ورتالىق كوميتەتتىڭ جاس حاتشىسىنىڭ بۇل ءبىتىمى, اسىرەسە, شىعارماشىلىق زيالى قاۋىمنىڭ كوڭىلىنە بىردەن جاقتى, ويتكەنى ولار وزدەرىن ءدايىم بيلىك باسىنداعىلاردىڭ نازارىنان تىس قالعانبىز دەپ سانايتىن, سودان دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنا قۇرمەتپەن قارادى. تەگىندە, سول تۇستا رەسپۋبليكانىڭ جوعارى باسشىلىعىنىڭ اراسىنان كونتسەرتتەرگە, سپەكتاكلدەرگە ۇدايى باراتىن, ءتىپتى سۋرەتشىلەردىڭ شەبەرحانالارىندا دا بولىپ تۇراتىن, ارتيستەرمەن, جازۋشىلارمەن ەتەنە سويلەسەتىن جالعىز ادام نازارباەۆ ەدى دەۋدىڭ دە ارتىقتىعى جوق. شىعارماشىل قاۋىم ءۇشىن ونەركاسىپ سالاسىن باسقاراتىن حاتشىنىڭ اباي جىرلارىن, وسى زامانعى قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىن جاتقا بىلەتىنى, دومبىرا تارتىپ, ءان شىرقايتىنى عاجاپ قالارلىق جاعداي ەدى. تاعى ءبىر ايرىقشا ايتاتىن جاي مىناۋ: قازاقستانداعى پارتيالىق جانە ۇكىمەتتىك جەتەكشىلەردىڭ اراسىنداعى انا ءتىلىن سونشالىقتى جەتىك بىلەتىن از ادامنىڭ بىرەۋى دە نازارباەۆ بولاتىن. مۇنىڭ ءوزى تاڭدانارلىق. ءيا, نازارباەۆ قازاق مەكتەبىن بىتىرگەن, بىراق سوناۋ 1958 جىلدان ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشىلىعىنا سايلانعان 1979 جىلعا دەيىن ول ءىس جۇزىندە انا ءتىلىنىڭ اياسىنان سىرتتا بولدى. دنەپرودزەرجينسكىدە دە, تەمىرتاۋدا دا, قاراعاندىدا دا, الماتىدا دا رەسمي ءتىل, قارىم-قاتىناس ءتىلى ورىس ءتىلى ەدى. رەسپۋبليكالىق جيىن-جينالىستاردا ءالدەبىرەۋ قازاقشا سويلەي قالسا, الدىن الا دايىندالعان نومەر سياقتى كورىنىپ تۇراتىن. مەنىڭشە, انا ءتىلىنىڭ سونشالىقتى كەمسىتىلىپ كەلگەنىنە جانىنىڭ قينالىسى كەيىننەن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاق ءتىلىن قاتتى قولداۋىنىڭ باستى ءبىر سەبەبىنە اينالدى. سونىمەن قاتار, پرەزيدەنت بۇل قولداۋدى ورىس ءتىلىنىڭ كەڭ مۇمكىندىگىن مولىنان پايدالانۋعا نۇقسان كەلتىرمەيتىندەي ەتىپ جاساي ءبىلدى.
الماتىعا كەلگەننەن كەيىنگى العاشقى جىلدىڭ وزىندە ورتالىق كوميتەتتىڭ جاڭا حاتشىسى ءوزىنىڭ بىلىكتىلىگىمەن, ءىستىڭ جايىن تەرەڭ تالداۋىمەن, ەرەكشە ەڭبەكقورلىعىمەن, پرينتسيپتىلىگىمەن, اسا قۋاتتى جادىمەن, ادامدارمەن ءتىل تابىسا بىلۋىمەن, بولەكشە تارتىمدىلىعىمەن ءوزى باسقاراتىن ونەركاسىپ, كولىك پەن بايلانىس سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ عانا ەمەس, عىلىمي, شىعارماشىلىق ينتەلليگەنتسيانىڭ اراسىندا دا ايرىقشا بەدەلگە يە بولدى. سوندىقتان دا د.ا.قوناەۆ وعان ورتالىق كوميتەتتىڭ يدەولوگيا بويىنشا حاتشىسىنا تيەسىلى تاپسىرمالاردى دا ءجيى بەرىپ تۇراتىن. مىسالى, ن.تىلەنديەۆ باسقاراتىن فولكلورلىق «وتىرار سازى» وركەسترىنىڭ ماسكەۋدەگى ەسەپتى كونتسەرتىن ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ ماسەلەسىن نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى تىكەلەي ۇيلەستىرىپ وتىردى. ول كونتسەرت نۇرعيسا تىلەنديەۆكە كەڭەس وداعىنىڭ حالىق ءارتيسى اتاعىن بەرۋ ءجونىندەگى ماسەلەگە ورايلاستىرىلعان بولاتىن. تاماشا وتكەن كونتسەرتتەن كەيىن كوپ ۇزاماي اسا كورنەكتى تالانت يەسىنە كسرو حالىق ءارتيسى اتاعى بەرىلدى.
قازاقستانعا كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, كەڭەستىك اتوم بومباسىن جاساۋ ءىسىنىڭ باسىندا تۇرعان اسا كورنەكتى عالىم, ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ا.الەكساندروۆ كەلگەن كەزدە دە ونى قارسى العان, ءىس-شارالاردىڭ ءبارىن ۇيىمداستىرىپ, شىعارىپ سالعان نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى بولدى. كەڭەس وداعىنىڭ باس باسىلىمى «پراۆدا» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى, اكادەميك ۆ.گ.افاناسەۆتىڭ قازاقستانعا ساپارىنىڭ باعدارلاماسى دا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي باقىلاۋىمەن ءوتتى. بۇل جۇمىستاردىڭ ءبارى قىزمەتتىك مىندەتى بويىنشا يدەولوگيا ءجونىندەگى حاتشىنىڭ اينالىساتىن شارۋاسى ەكەنى ءتۇسىنىكتى. مۇنىڭ ءوزى سول كەزدە-اق ن.نازارباەۆتىڭ ينتەللەكتۋالدىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق الەۋەتى ءوزى باسقاراتىن سالانىڭ اۋماعىنان اناعۇرلىم اسىپ ءتۇسىپ جاتقانىن كورسەتەدى.
نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا العاش رەت مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى رەتىندە سويلەگەنى مەنىڭ ءالى كۇنگە ەسىمدە. قىلشىلداعان قىرىق جاسىندا, كەلىستى ءتۇر-تۇلعاسى جان-جاعىنا قۋات شاشىپ تۇرعان شاعىندا ول رەسپۋبليكاداعى ءىستىڭ جايىن ەگجەي-تەگجەيىنە دەيىن بىلەتىن, العا قويىلعان ماقساتتاردى دا, سوعان قول جەتكىزەتىن جولداردى دا ايقىن كورىپ تۇرعان, قۋاتتى, وزىنە سەنىمدى باسشى رەتىندە كورىندى. سول كەزدىڭ وزىندە-اق نازارباەۆ كەيىننەن شىن مانىندە الەمدىك اۋقىمداعى ليدەر سيپاتىندا تانىلاتىن قاسيەتتەرىن جارقىراتا اشىپ سالعان ەدى. ۇكىمەتتىڭ سول وتىرىسىنان كەيىن كوپتەن جۇمىس ىستەيتىن مينيسترلەردىڭ ءبىرى: «ناعىز ىسكەر باسشى كەلدى, ەندى ەركەلىگىمىزدى كوتەرە قويمايدى» دەگەنى ەسىمدە. قۇدايعا شۇكىر, ن.ءا.نازارباەۆ سودان بەرگى وتىز جىلدان استام ۋاقىتتىڭ ىشىندە قازاقستانعا قالتقىسىز قىزمەت ەتىپ, ەلدى ىسكەر باسقارۋدىڭ ۇلگىسىن تانىتىپ وتىر.
كوپتەگەن جىلدار بويى الەمنىڭ بىرقاتار بەلدى استانالارىندا – ماسكەۋدە, انكارادا, لوندون مەن ۆاشينگتوندا قازاقستان ەلشىسى مىندەتىن اتقارىپ, تاۋەلسىزدىك تۇسىندا ەلدىڭ سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىن ەكى رەت باسقارعان ادام رەتىندە مەن قازاقستاننىڭ الەمدەگى قازىرگى قۇرمەتىنە قول جەتكىزۋ ن.نازارباەۆقا قاندايلىق كۇشكە تۇسكەنىن جاقسى بىلەمىن. كسرو ىدىراعاننان كەيىن قازاقستان ءتۇيىندى ماسەلەلەرى ەڭ كوپ ەلگە اينالعان بولاتىن. ول كەزدە الەمدىك ساراپشىلار قازاقستاننىڭ ەگەمەن ەل رەتىندە ساقتالىپ قالۋ-قالماۋىنا بايلانىستى قارا اسپاندى ءتوندىرىپ سويلەيتىن, سولاي سويلەۋگە وبەكتيۆتى سەبەپتەر دە بارشىلىق ەدى. كەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ ءبىرقاتارىندا كوپتەگەن ەتنوسارالىق قاقتىعىستار ءورشىپ, قان توگىلىپ جاتتى, كوپەتنوستى قازاقستانعا ونداي قاۋىپ ابدەن-اق ءتونىپ تۇرعان بولاتىن. ارال تەڭىزىنىڭ تارتىلۋى مەن سەمەي اتوم پوليگونىنداعى احۋال سياقتى قولدان جاسالعان اپاتتار قوعامنىڭ كوڭىل-كۇيىنە قاتتى اسەر ەتەتىن.
توتەن قيىندىقتارمەن بەتپە-بەت كەلگەن ەل ەكونوميكاسى جار جاعاسىنا تىرەلىپ تۇرعان ەدى. ونەركاسىپ ءوندىرىسى ەكى ەسەگە, اۋىل شارۋاشىلىعى ءۇش ەسەگە قۇلدىراپ كەتتى. كاسىپورىندار توقتاپ, جۇمىسسىزدار قاتارى قالىڭدادى. قازاقستاندى ورتالىقتىڭ شيكىزات شىلاۋى دەپ تەگىن ايتپايتىن, رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ 93 پايىزى وداقتىق باعىنىستا بولاتىن. وسىندايلىق اسا قاۋىپتى جاعدايدا پرەزيدەنتتىڭ ءار قادامى ەرەكشە دالدىكپەن جاسالۋعا ءتيىس-ءتىن. سولاي جاسالدى دا. ءبىزدىڭ كوپەتنوستى ۇيىمىزدە تاتۋلىق پەن كەلىسىم, بىرلىك پەن تۇسىنىستىك ورنادى.
سيرەك كەزدەسەتىن ستراتەگيالىق ويتانىمىنىڭ, تاڭقالارلىق ينتۋيتسياسىنىڭ, ديپلوماتيالىق تالانتى مەن ايرىقشا جۇمىس ىستەۋ قابىلەتىنىڭ ارقاسىندا نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەلدەگى جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاپ قانا قالعان جوق, سونىمەن بىرگە ەلدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىرتە-بىرتە جۇزەگە اساتىن, بىراق سەنىمدى تراەكتورياسىنا الىپ شىعا ءبىلدى, بۇل ءۇشىن قاجەتتى قولايلى سىرتقى جاعدايلاردى, ەڭ الدىمەن حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ سەنىمىن قامتاماسىز ەتتى.
مەن بۇل ورايدا سىرتقى ساياسات مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەرەكشە نازارىندا تۇراتىن سالا ەكەنىن قاداپ ايتقىم كەلەدى. ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەتىگى – سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى, جۇزەگە اسىرۋشىلارى – پرەزيدەنت تاعايىندايتىن ەلشىلەر.
ەلشى جانە سىرتقى ىستەر مينيسترى رەتىندە تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى كۇندەرىنەن باستاپ مەن پرەزيدەنتتىڭ شەت مەملەكەتتەر مەن ۇكىمەتتەر باسشىلارىمەن, كوپتەگەن ترانسۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ جەتەكشىلەرىمەن ءجۇرگىزگەن كەلىسسوزدەرىنىڭ كۋاگەرى بولدىم. سول العاشقى كەزدەسۋلەردىڭ وزىندە-اق ءالى ەشكىمگە بەلگىسىز ەلدىڭ پرەزيدەنتى تۇلعالىق قادىر-قاسيەتىمەن, كەلىسسوز ارقاۋىنا اينالعان ماسەلەلەردى تەرەڭ بىلۋىمەن, سەنىمدىلىگىمەن جانە سيرەك كەزدەسەتىن ادامدىق اياۋلىلىعىمەن كەلىسسوز ۇستەلىنىڭ باسىنداعى باسشىلاردىڭ قۇرمەتىنە بولەنىپ, سەنىمىن يەلەنەتىن.
نۇرسۇلتان نازارباەۆ پرەزيدەنت رەتىندە عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن ادام رەتىندە قازاقستاننىڭ الەم سەنەتىن تۇڭعىش برەندىنە اينالدى, جىل وتكەن سايىن ول بۇل سەنىمدى ارتتىرعان ۇستىنە ارتتىرا ءتۇستى.
وسىناۋ 25 جىلدىڭ ىشىندە ن.نازارباەۆ بەلدى مەملەكەتتەر باسشىلارىنىڭ بىرنەشە بۋىنىمەن ىستەس بولدى, سولاردىڭ بارىمەن دە ول لايىقتى, تەڭ دارەجەلى ءارى سەنىمگە قۇرىلعان, تالاي رەتتە ءتىپتى دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتا الدى, بۇل قاتىناستار جاڭاعى جەتەكشىلەر ءوز قىزمەتتەرىنەن كەتكەننەن كەيىن دە جالعاسىپ جاتادى. ولاردىڭ اراسىنان بۇگىندە مارقۇم بولعان ب.ەلتسين, لي كۋان يۋ, س.دەميرەل, قازىرگى تسزيان تسزەمين, ۇلكەن دج.بۋش, ب.كلينتون, م.موحامماد جانە باسقالار بار. بۇگىندە ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىز الەمدىك ساياساتتىڭ بارشا جۇرت مويىنداعان پاتريارحى, سويتە تۇرا جاڭا بۋىن ليدەرلەرى ونىڭ وتە جانى جاس جانە وسى زامانعا بەيىم تۇلعا رەتىندە ساقتالعانىن اتاپ ايتادى. سولاي بولعاندىقتان دا ول جاڭا فورماتسيا ليدەرلەرى – ۆ.پۋتينمەن, سي تسزينپينمەن, ب.وبامامەن دوستىق سيپاتتاعى ارىپتەستىك قاتىناس ورناتا الدى.
پرەزيدەنتتىڭ ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىن قامداۋ, قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ارەناداعى بەدەلىن نىعايتۋ, وڭىرلىك جانە جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كوپ جىلعى, تاباندى, جاسامپاز قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك پەن ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە بولىپ تابىلاتىن 56 مەملەكەت قازاقستاننىڭ وسى بەدەلدى حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتۋىن قولدادى. ەلباسىنىڭ: «وسىناۋ تاريحي شەشىم تاۋەلسىز قازاقستان جەتىستىكتەرىنىڭ ءادىل باعاسى بولىپ تابىلادى. بۇگىندە قازاقستان جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسىنا, بەيبىتشىلىكتىڭ, كەلىسىم مەن تۇراقتىلىقتىڭ باستاۋ كوزىنە اينالدى. ءوزىنىڭ ادىلدىكتەن تايمايتىن سالتىنا ادال قازاق حالقى وسىنداي قادىرمەندى ۇيىمنىڭ ءسامميتىن ازيا ەلدەرىنىڭ جانە پوستكەڭەستىك مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ قابىلداپ وتىر. مۇندايلىق تانىلۋعا بۇرىن قازاقستان ەشقاشان قول جەتكىزىپ كورگەن ەمەس ەدى» دەگەن ءسوزى بۇل شەشىمنىڭ ەلىمىز ءۇشىن قاندايلىق تاريحي ماڭىزى بار ەكەنىن ايشىقتى اشادى.
نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قايران قالدىرارلىق قايرات-قۋاتى, تەرەڭ ەرۋديتسياسى, تاباندى ساياسي كۇش-جىگەرى مەن ديپلوماتيالىق شەبەرلىگى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-نىڭ 11 جىلدان بەرى وتپەي كەلە جاتقان ءسامميتىن تاماشا وتكىزۋگە جانە 56 مەملەكەتتىڭ بارلىعىنىڭ ەقىۇ-نىڭ تاريحي استانا دەكلاراتسياسىن قابىلداۋىنا قول جەتكىزدى. بۇل شىنىندا دا قازاقستاننىڭ جۇلدىزى جانعان شاعى, ن.ءا.نازارباەۆتىڭ لايىقتى جەكە تريۋمفى, قازاق حالقىنىڭ ۇلىلىعىنىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ ءبىرلىگى مەن توپتاسقاندىعىنىڭ بۇكىل الەمگە جارقىراي كورىنۋى ەدى.
وسىنداي جۇلدىزىمىز جانعان شاقتارىمىز كوپ ءبىزدىڭ. پرەزيدەنتىمىزدىڭ تۋعان حالقىنىڭ جانە الەمنىڭ الدىنداعى شىن مانىندەگى تاريحي جەتىستىكتەرىنىڭ قاتارىندا سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ, يادرولىق ارسەنالدان ءوز ەركىمەن باس تارتۋ, ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس قۇرۋ, قازاق حالقىنىڭ كوپ عاسىرلىق تاريحىندا ەلدىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسىنىڭ حالىقارالىق-قۇقىقتىق مارتەبەسىن رەتتەۋ, تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ جاڭا ەلورداسىن سالۋ, 2017 جىلى ەكسپو كورمەسىن ۇيىمداستىرۋعا, 2017-2018 جىلداردا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەلىگىنە سايلانۋعا قول جەتكىزۋ سياقتى اسا ءىرى تابىستاردى ايتۋعا بولادى.
ەڭ باستىسى – وسى جىلداردىڭ بارىندە ءبىزدىڭ ورتاق ۇيىمىزدە تاتۋلىق پەن كەلىسىم, بىرلىك پەن ءوزارا تۇسىنىستىك ساقتالىپ, قازاقستاندىقتاردىڭ باستى قۇقى – لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ قۇقى قامتاماسىز ەتىلىپ كەلەدى. پرەزيدەنت بۇل جونىندە: «قازاقستان ءۇشىن ەكونوميكالىق تابىستار مەن قوعامدىق يگىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ كوكەيگە قونىمدى ۇيلەسىمىن تابۋدىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار. مەن ءوزىمنىڭ ءتۇيىندى ماقساتىم وسى دەپ بىلەمىن» دەپ ايتقان بولاتىن.
كوشباسشىمىزدىڭ وسى جىلدار ىشىندەگى بارشا يگى نيەتى مەن ىسكەر قىزمەتى ەل ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا, مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن نىعايتۋعا, الەمدەگى بەدەلىن كۇشەيتۋگە تاباندى ءارى دايەكتى تۇردە باعىتتالىپ كەلەدى. ن.نازارباەۆتىڭ شىن مانىندەگى الەمدىك اۋقىمداعى ليدەر ەكەندىگىنىڭ, ونىڭ حالىقارالىق اسا بيىك بەدەلىنىڭ ناقتى دالەلدەرى قاتارىندا ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ 2010 جىلعى قىرعىز داعدارىسىن, يران يادرولىق باعدارلاماسىن, تاياۋداعى رەسەي-تۇركيا ارازدىعىن رەتتەۋ جونىندەگى ءتيىمدى ءىس-ارەكەتتەرىن اتاۋعا بولادى. بۇگىنگىدەي سان ءتۇرلى سەنىمسىزدىككە, كەرەعارلىققا جانە قاقتىعىستارعا تولى الەمدە مۇندايلىق اسا قيىن گۋمانيستىك ميسسيا باسقا ەشكىمنىڭ دە قولىنان كەلىپ وتىرعان جوق, قازاقستاندىقتار مۇنى ورىندى ماقتان ەتەدى.
مەملەكەتىمىزدىڭ كۇش-قۋاتى مەن مىعىمدىعى, ونىڭ بولاشاقتاعى ىلگەرى باسۋىنىڭ كەپىلى كوشباسشى مەن ۇلتتىڭ مىزعىماس بىرلىگىندە. الەم بۇرىنعىدان قاۋىپسىزدەۋ, بۇرىنعىدان جاقسىلاۋ بولماي تۇرعان قازىرگىدەي كەزدە قازاقستاندىقتار بۇل اقيقاتتى سەرگەك سەزىنەدى. سوزىلىپ بارا جاتقان ەكونوميكالىق داعدارىس ەڭ جاعدايى دۇرىس دەگەن ەلدەردىڭ وزىندە ادامداردىڭ ءال-اۋقاتىنا ەلەۋلى تۇردە اسەر ەتۋدە. ءار جەر-ءار جەردە سوعىس وتى ءورشىپ, ونداعان مىڭ ادامدار قۇربان بولۋدا, ميلليونداعان ادام بوسقىنعا اينالىپ, كوپتەگەن ەلدەردىڭ سيپاتىن وزگەرتىپ جاتىر. بۇل ءماسەلەلەردى ۇلتشىلدىقتىڭ, ءدىني ءتوزىمسىزدىكتىڭ جانە ەكسترەميزمنىڭ ۇشىنۋى, مەملەكەتتەردىڭ بلوكتارعا ءبولىنىپ الىپ قارسىلاسۋى سياقتى شەتىن جايلار ودان سايىن اۋىرلاتا تۇسۋدە. الايدا, قازاقستاندا بەلگىلى قيىندىقتارعا قاراماستان, مەملەكەت باسشىسىنىڭ كوپ جىلدارعى دايەكتى ەكونوميكالىق ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الەۋمەتتىك باعدارلامالار شەكتەلمەي, ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتى ناشارلاماي وتىر. مۇنىڭ ءوزى ەل حالقىنىڭ جاعدايىن پرەزيدەنتتىڭ ۇدايى نازاردا ۇستاۋىنىڭ ارقاسى.
قازاقستان ءوز تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعىنا جاڭا عانا جەتتى, تاريح ءۇشىن بۇل قاس-قاعىم ءسات, ال جاڭعىرتۋلاردىڭ تۇبەگەيلىلىگى مەن تەرەڭدىگىن ەسكەرگەندە بۇل جىلدار تۇتاس داۋىرگە تەڭ, سوندىقتان دا ول كوپ قيىندىق كورگەن, ءوز مەملەكەتتىلىگىنە قايتادان قول جەتكىزگەن قازاق حالقىنىڭ جاڭعىرۋ ءداۋىرى اتالۋدا. مۇنىڭ ءوزى 1991 جىلعى 1 جەلتوقساندا, مىڭجىلدىقتار مەجەسىندە, الەمدەگى تەكتونيكالىق ىعىسۋلار بەلەسىندە قازاقستاندىقتاردىڭ ءوز تاعدىرى مەن ەل تاعدىرىن نۇرسۇلتان نازارباەۆقا سەنىپ تاپسىرعانىنىڭ ارقاسىندا مۇمكىن بولىپ وتىر. وسى جىلدار ىشىندە قازاقستاندىقتار زور قۇرمەتپەن ەلباسى اتاعان نۇرسۇلتان نازارباەۆ ءوز حالقىنىڭ سەنىمى مەن ءۇمىتىن تولىق اقتاپ كەلەدى, تۋعان ەلىن بەيبىتشىلىك پەن پروگرەسس جولىنا سەنىمدى ءارى تاباندى تۇردە باستاپ كەلەدى.
ەلباسىمىزدىڭ سىننان وتكەن كوشباسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ الدا ءالى تالاي اسۋلاردان ابىرويمەن اساتىنىنا كۇمان جوق.
سوندىقتان دا مەن ءۇشىن نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ جاڭا تاريحىنداعى ەڭ ماڭىزدى جانە تاعدىرشەشتى وقيعالاردىڭ قاتىسۋشىسى جانە كۋاگەرى بولۋ مۇمكىندىگىن سىيلاعانىنان, كۇشىم, مۇمكىندىگىم جەتكەنىنشە وسى جىلدار ىشىندە تۋعان ەلىمە پايدالى بولۋ باقىتىن بەرگەنىنەن ارتىق ەشتەڭە بولماق ەمەس. ءومىرىمنىڭ كەشەگى, بۇگىنگى جانە ەرتەڭگى اسقاق مۇراتى وسى.
قانات ساۋداباەۆ
رەداكتسيادان: ادەتتە, مەرەيلى جاسقا تولىپ جاتقان كوپتەگەن ەل اعالارى رەداكتسياعا الدىن الا حابارلاسىپ, مەرەيتوي قارساڭىندا ءوزى تۋرالى ماقالا جارىق كورگەنىن قالايتىنىن جەتكىزىپ, كەيدە سول ماقالانى «پالەنشە جازسا» دەپ تاپسىرىس تا بەرىپ جاتاتىنى بار. جەتپەستىڭ جوتاسىنا شىعىپ وتىرعان بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, كەزىندە مينيستر, ەلشى, مەملەكەتتىك حاتشى قاتارلى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان قانات بەكمىرزا ۇلى ساۋداباەۆ ولاي ەتكەن جوق. كەرىسىنشە, گازەتتىڭ باسقارما توراعاسىنىڭ اتىنا حات جولداپ, مۇنداي مۇمكىندىكتى ءوزىنىڭ ەلباسى تۋرالى تولعانىستارىن وقىرمان قاۋىمعا جەتكىزۋ ءۇشىن پايدالانعىسى كەلەتىنىن ءبىلدىرىپتى. ءبىز مۇنى ازاماتتىق پەن بيىك پاراسات تۇرعىسىنان ورىندى شەشىم رەتىندە باعالاي وتىرىپ, مەرەيتوي يەسىنە شىن كوڭىلدەن ۇزاق عۇمىر, قاجىماس قايرات تىلەيمىز.