ەلدى قورقىتىپ بيلەمە, وقىتىپ بيلە.
ايتەكە بي
بۇگىنگى عىلىمي اينالىم مەن ساياساتتا ەكسترەميزمنىڭ سەبەپتەرىنە بايلانىستى ەكى باعىتتاعى پايىم باسىمدىققا يە. ەڭ الدىمەن بىزدە ءجيى قولدانىلاتىن جانە يسلامعا, باسقا ءدىندەرگە كولەڭكە تۇسىرەتىن «ءدىني ەكسترەميزم» تەرمينى تۋرالى. بۇگىن ادەبيەتتە «زورلىقشىل ەكسترەميزم» تەرمينىن قولدانعاندى ءجون كورەدى. ال «يسلامدىق ەكسترەميزم» تەرمينى تەك رەسەيلىك جانە قازاقستاندىق اۆتورلاردىڭ وقۋلىقتارى مەن وقۋ قۇرالدارىندا ساقتالىپ, بىرتە-بىرتە كۇندەلىكتى قولدانىس اياسىنان ىعىستىرىلۋ ۇستىندە. ءبىرىنشى باعىتتاعى عالىمدار زورلىقشىل ەكسترەميزمدى تۋىنداتاتىن تۇبەگەيلى سەبەپتەر بار دەپ سانايدى. ەكسترەميزمنىڭ مۇنداي سەبەپتەرى ساناتىنا ءارتۇرلى ءدىندەر وكىلدەرىنىڭ مادەنيەت, ءتىل, ەڭبەككە ورنالاسۋ, قىزمەت ەتۋ, ەڭبەكاقى سالالارىنداعى تەڭسىزدىگى, ۇستاعان دىنىنە بايلانىستى ساياسي قۋدالانۋى جانە تاعى باسقالار جاتقىزىلادى. بۇل باعىتتى «زەرتتەۋشىلىك باعىت» دەپ اتايدى. ەكىنشى باعىت وكىلدەرىنىڭ پىكىرىنشە, ەكسترەميزمنىڭ سەبەپتەرىن انىقتاۋ ونى اقتاۋمەن پارا-پار. ەكسترەميزمنىڭ ەشقانداي ءوزىندىك وبەكتيۆتى سەبەپتەرى جوق. ول ەكسترەميستەردىڭ, فاناتيكتەردىڭ قالىپتى جاعدايدى تالقانداپ, ساياسي بيلىككە قول سۇعۋدى كوزدەگەن زىميان پيعىلىنان تۋىندايدى. بۇل باعىتتى «پراكتيكالىق باعىت» دەپ اتايدى. ءبىرىنشىسىن عالىمدار جاقتاسا, ەكىنشىسىن ۇكىمەتتىك ۇيىمدار, پوليتسيا وكىلدەرى, ءاسكەريلەر, قاۋىپسىزدىك قۇرىلىمدار قىزمەتكەرلەرى قولدايدى. بىراق سەبەپتەرسىز قاقتىعىستاردىڭ بولمايتىنى بەلگىلى. بۇل ەكى باعىت ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرىپ تۇر. «اراب كوكتەمى» دەپ اتالعان اراب ەلدەرىندەگى جاعداي ءبىزدىڭ ەلدە بولۋى مۇمكىن بە؟» – دەگەن ساۋال سوڭعى كەزدە ءجيى قويىلادى. قازاقستاننىڭ اراب ەلدەرىمەن سىرتتاي ۇقساستىقتارى بار. ەكونوميكانىڭ نەگىزىنەن شيكىزاتقا نەگىزدەلۋى, جۇمىسسىزدىق, اسىرەسە, ءبىلىمدى جاستار اراسىنداعى جۇمىسسىزدىق, مونوتسەنتريستىك ساياسي جۇيە, جەمقورلىق, كلاندىق ءبولىنۋ, اۋىلدىق جەرلەردەگى حالىق تۇرمىسىنىڭ ءالى دە بولسا تومەندىگى. الايدا, قازاقستان حالقى كەڭەستەر زامانىنىڭ تالاي تار جول, تايعاق كەشۋىنەن وتكەن, پارتوكراتيانىڭ قازاقتىڭ تىلىنە, مادەنيەتىنە زورلىعىن كورگەن, وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنىڭ باسىندا داعدارىستى باستان كەشكەن. سوندىقتان ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى قازىرگى زامانعا شۇكىرشىلىك ەتەدى. حالىقتىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ باسىندا باسپاناسى, جۇمىسى بار, ول ەلدەرمەن سالىستىرعاندا ءبىزدىڭ تۇرمىسىمىز جوعارى. دەگەنمەن, ويلاندىرماي قويمايتىن جاعدايلار بار. ەكسترەميزمنىڭ تۋ ىقتيمالدىعىن قالىپتاستىرۋعا تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە تولىپ جاتقان ىشكى الەۋمەتتىك فاكتورلار, سوتسيۋمنىڭ ءارتۇرلى دەڭگەيلەرىندە, باسقارۋ قۇرىلىمدارىندا بوي كورسەتەتىن قوعامدىق سانا كورىنىستەرى, سونداي-اق, ينديۆيدتەردىڭ ءدىني تىرشىلىگىنىڭ جەكە باسقا ءتان قىرلارى اسەر ەتەدى. وسىعان وراي, قازاقتاردىڭ ءدىني كوڭىل-كۇيىنە كەرى اسەر ەتەتىن بىرنەشە فاكتورلاردى اتاپ كەتۋگە بولادى. بۇلار ەل ىشىندە تەرىس ەتنودىني جانە ەتنوالەۋمەتتىك احۋال قالىپتاسۋىنا جاعداي تۋعىزادى. اقپاراتتىق كەڭىستىگىمىزدەگى رەسەي تەلەارنالارىنىڭ باسىمدىعى, يسلام ءداستۇرلەرىنە جات كينوفيلمدەر مەن وزگە دە ونىمدەردى كورسەتۋ ءدىندار مۇسىلماندارعا باسقا ءتىلدىڭ, باسقا مادەنيەتتىڭ, اقىر اياعىندا وزگە ءدىننىڭ وكتەمدىگىن, ونىڭ ەكسپانسياسىن ايگىلەگەندەي كورىنەدى. بۇل ادامداردىڭ ىشتەي قارسىلىعىن, مەملەكەتتىڭ مادەنيەت, اقپارات سالالارىنداعى ىشكى ساياساتىمەن كەلىسپەۋشىلىگىن تۋعىزباي قويمايدى. الەۋمەتتىك جانە رۋحاني احۋال دا كۇردەلى كۇيىندە قالىپ وتىر. باس پروكۋراتۋرانىڭ ستاتيستيكاسىنا سايكەس, 2012 جىلى 647 بالا قازا تاپقان, ولاردىڭ 166-سى ءوزدەرىنە وزدەرى قول سالعان, ەلىمىز بويىنشا 2300 ادام جول اپاتىنان كوز جۇمىپ, 19 964-ءى جاراقات العان. بۇل بارشاعا ءمالىم فاكتىلەر. زورلىقشىل ەكسترەميزم قۇرباندارىنىڭ ناقتى سانى كوپ ەمەس. ەكسترەميزمنەن شەككەن زاردابىمىزدىڭ سالىستىرمالى تۇردەگى ازدىعى – ەكسترەميزمدى جاقتاۋشىلاردىڭ پسيحولوگيالىق سوقتىعىستا اقتالۋىنا, وزدەرىن ءدىننىڭ قورعاۋشىلارى رەتىندە كورسەتىپ, جاماندىق اتاۋلىنىڭ كىناسىن مەملەكەتتىڭ وزىنە اۋدارۋعا سىلتاۋ. مۇنىڭ بارلىعى بۇقارانىڭ كوڭىلىن اۋلاپ, حالىقتى وزدەرىنە جاقىنداتۋدى كوزدەيدى. بۇل, ءسوز جوق, الەۋمەتتىك ورتاعا, ادامداردىڭ جەكە تالپىنىستارىنا, جاستاردىڭ الەۋمەتتەنۋ ۇدەرىسىنە اسەرىن تيگىزبەي قويمايدى. كەڭەس داۋىرىندە قازاقتار نەگىزىنەن اۋىل شارۋاشىلىعىندا, ءبىلىم, مادەنيەت سالالارىندا ەڭبەك ەتتى, ال سلاۆياندىق دياسپورالار وكىلدەرى نەگىزىنەن ونەركاسىپ, عىلىمي-تەحنيكالىق, ينجەنەرلىك سالالاردى جايلادى. مۇنداي «ەڭبەك ءبولىنىسى» قازاقتاردىڭ ءومىر سالتىنا, قونىستانۋىنا, دەنساۋلىعىنا, پسيحيكالىق جاي-كۇيىنە, ماماندىقتاردىڭ, ماتەريالدىق جانە رۋحاني يگىلىكتەردىڭ قولجەتىمدى بولۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزدى. بۇگىنگى كۇنى دە قازاقتاردىڭ ۇلەسى بىلىكتى جۇمىس كۇشىنىڭ جالپى سانىندا ماردىمسىز كۇيدە قالىپ وتىر. ونىڭ ءۇستىنە تابيعي بايلىقتارىمىز ءدىنى دە, ءتىلى دە باسقا شەتەلدىكتەر يەلىگىندە. باتىس قازاقستاندى اقش, انگليا, قىتاي كومپانيالارى جايلادى. بۇلاردا ەڭبەكاقى جانە تاعى باسقا سالالاردا قازاقتاردى كەمسىتۋ ساياساتى جالعاسىن تابۋدا. قازاقستاندىقتار جاقسى بىلەدى, الەمنىڭ مۇناي مەن گازعا باي ايماقتارىندا, ماسەلەن, اراب ەلدەرىندە, مالايزيادا جەرگىلىكتى حالىق الەۋمەتتىك سالا بويىنشا كوپتەگەن جەڭىلدىكتەرگە يە. ال قازاقتاننىڭ باتىس ايماعىنىڭ بايىرعى حالقى مۇنداي قولداۋدان ادا, كەرىسىنشە, يگەرىلگەن تابيعي بايلىقتاردىڭ ەكولوگيالىق زارداپتارىنان جاپا شەگۋدە. وسىلايشا ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك ماسەلەلەر ەتنيكالىق جانە كونفەسسيالىق ماسەلەلەرگە ۇلاسىپ وتىر. ەكسترەميستىك احۋالدىڭ قالىپتاسۋىنا ءبىر-بىرىنە كەراعار ەكىۇداي جاعداي دەم بەرەدى. ءبىر جاعىنان – كوزگە ۇرىپ تۇرعان حالىق تابىسىنىڭ كولەمىندەگى ايتارلىقتاي الشاقتىق, استا-توك توي-تومالاق, جەرلەۋ راسىمدەرى, جەمقورلىق جانە باسقا يسلامدىق ءومىر سالتىنا جات فاكتورلار. ەكىنشى جاعىنان – كەدەي-كەپشىك, مارگينالدار, جۇمىسسىز جاستار جانە ولاردى قولداۋشى ءوزگە دە الەۋمەتتىك توپتار. بۇل رەتتە مىناداي قورىتىندى ويعا ورالادى: «بۇگىنگى قازاقستاندىق تەرروريست دەگەنىمىز كىم؟ بۇل سۇراققا ستاتيستيكالىق مالىمەتتەرگە سۇيەنىپ مىناداي جاۋاپ بەرۋگە بولار: باس پروكۋرور ج.اسانوۆ «قىلمىس جاساعانداردىڭ 84 پايىزى جۇمىسى جوق ازاماتتار» دەپ ءتۇيدى. («ەگەمەن قازاقستان, 24.06.2016 ج.). سوتتالعان تەرروريستەردىڭ 60%-عا جۋىعى 29 جاسقا دەيىنگىلەر. باسقاشا ايتساق – جاستار. ولاردىڭ 95%-ى, جۇمىسسىز بولعان. وسىلايشا, قازاقستانداعى تەرروريستىڭ پورترەتى ايقىندالادى: بۇلار – ءومىردەن ءوز ورنىن تابۋعا ۇمتىلىپ, ءبىراق ونى تابا الماعان جاستار. كوبىنەسە, جۇمىسسىزدار, جاقسى ءبىلىم الا الماي, كەلەشەگىنەن كۇدەر ۇزگەندەر. كريمينومەتريكا بولجامى بويىنشا, قوعامداعى شيەلەنىستەردىڭ ءوز ولشەمدەرى بار. جان باسىنداعى ورتاشا تابىسپەن تەرروريستىك ارەكەت اراسىندا تىكەلەي بايلانىس جوق. تەررورلىق قىلمىسقا كەدەي وتباسىنان شىققان جاستار دا, داۋلەتتى وتباسىنان شىققان جاستار دا بارادى. ال تىيىم سالۋ, اشىق پىكىر ءبىلدىرۋدى, ءسوز بوستاندىعىن شەكتەۋ, الەۋمەتتىك, ادىلەتسىزدىك, ادام قۇقىن بۇزۋ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قاتاڭ ساياسي رەجىم مەن تەرروريزم اراسىندا بايلانىس بار. ساياسي ەركىندىك اشىقتىق, دەموكراتيالىق احۋال, ءسوز ەركىندىگى, بيزنەسپەن اينالىسۋعا مۇمكىندىك قاقتىعىستاردىڭ الدىن الادى. ادامدار قارنىنىڭ اشقانىنان عانا ەمەس, قادىرىنىڭ قاشقانىنان دا قارسىلىق بىلدىرەدى. مىناداي جازىلماعان ەرەجە بار: ەكسترەميزم مەن جانجال تۋعىزۋدىڭ جاقسى امالى – ءدىني ۇيىمداردى, كۇدىكتىلەردى بۇرىشقا تىقسىرۋ. وسىعان بايلانىستى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جۇمىسىنداعى مىناداي جايتتار نازار اۋدارۋعا تۇرارلىق. شىندىعىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ مەن ساقتاۋ بارىسىندا ولاردىڭ قانداي ءدىندى ۇستانعانىنا قاراماستان, مورالدىق جانە كونستيتۋتسيالىق پرينتسيپتەردى قاتاڭ تۇردە باسشىلىققا الۋلارى ءتيىس, قانداي دا بولماسىن جانجال تۋعىزباۋ ماقساتىندا تۇسىنىستىك تانىتۋعا تىرىسۋلارى قاجەت. كوپتەگەن ەلدەردە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن ارنايى جاتتىعۋ وقۋلارىن وتكىزۋ جولعا قويىلعان. مۇندا ەلدە تارالعان ءدىني ۇيىمدار تۋرالى تولىققاندى اقپارات بەرىلەدى. كەيبىر ەلدەردە جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ارنالىپ وڭىردەگى ءدىني ۇيىمداردىڭ تىنىس-تىرشىلىگى تۋرالى جادىناما-انىقتامالىقتار شىعارىلادى, وندا وسى ۇيىمداردىڭ مەكەنجايى, بايلانىس تەلەفوندارى, قىزمەتكەرلەردىڭ ءدىني ءدارەجەسى, ولارعا ءتىل قاتۋ ۇلگىسى: «قۇرمەتتى يمام» نەمەسە «قادىرمەندى ءمارتەبەلىم» جانە ت.ب. كورسەتىلەدى. تەرروريزمدى زەرتتەۋدە عىلىمي اقتاڭداقتار, زاڭ سالاسىندا داۋ-دامايلار وتە كوپ. رەسەيدە 2006 جىلى تەرروريزمگە قارسى ءىس-ارەكەت تۋرالى زاڭ قابىلداندى. ءبىر ماسەلە توڭىرەگىندە ۇلكەن پىكىرتالاستار تۋدى. تەرروريستەر بورتىندا 250 جولاۋشى بار ۇشاقتى باسىپ الىپ, اتوم ەلەكتر ستانساسىنا قاراي بەت الدى. نە ىستەۋ كەرەك؟ ەگەر ۇشاق اتوم ەلەكتر ستانساسىن جارسا, قۇرباندار سانى مىڭداپ ەسەلەنەدى, سوندىقتان ۇشاقتى اتىپ ءتۇسىرۋ قاجەت پە؟ قاجەت. مۇنداي زاڭ كوپتەگەن ەلدەردە بار ەكەن. تەرروريستەر ءۇشىن قانشا ادامنىڭ قۇربان بولعاندىعى ماڭىزدى ەمەس, ەڭ ماڭىزدىسى – كۇش كورسەتۋ, قورقىتۋ. ال مەملەكەت ادام شىعىنىنىڭ از بولۋىن ويلايدى. تەرروريستەرمەن كەلىسىمگە, ديالوگقا بارۋ كەرەك پە؟ كوپتەگەن ەلدەردە بۇل ماسەلەدە قارسى پىكىر ۇستالىنادى. بىراق ويلاناتىن تۇستارى دا جوق ەمەس. تەرروريستەردىڭ ماقساتى وزدەرىنە بيلىكتىڭ نازارىن اۋدارۋ, تىلەك-تالاپتارىن جەتكىزۋ. كەلىسىمگە بارماعان تۇستا قايشىلىقتاردى شەشۋدىڭ جولى كەسىلەدى. ال كەلىسىم, ديالوگ بولسا, بيلىك تە ءوز پىكىرىن, تالاپتارىن جانجالدى شەشۋدىڭ جولدارىن ولارعا دا, حالىققا دا جەتكىزەدى, بولماسا بيلىك تە ءوز تالاپتارىن ايتۋدان, ديالوگقا بارۋ داعدىسىنان ايىرىلادى. تەرروريستەر ۇندەمەي شابۋىلدارىن جاساي بەرەدى, بۇزادى, جارادى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ولاردى جويادى, قولعا تۇسىرە بەرەدى. نەگىزىندە دە ادامنىڭ ءومىرى تارازىعا تۇسكەن تۇستا بيلىكتىڭ «كىشىرەيۋى» دە دۇرىس. بىرقاتار ەلدەردە كەلىستىرەتىندەردى («پەرەگوۆورششيك») ادەيى دايىندايدى, كەيدە ولار تەرروريستەردىڭ اتا-انالارى, تۋىستارى, بەيتاراپ ادامدار بولادى. بىزدە بۇل ىستە تاجىريبە جوقتىڭ قاسى. اقتوبە وبلىسىندا 2011, 2012, 2016 جىلى ەكسترەميستىك شابۋىل قانتوگىسپەن اياقتالدى. تەرروريزمنەن كۇرەستە جەڭىس دەگەن نە جانە قالاي جەڭىمپاز بولۋعا بولادى؟ – دەگەن ساۋال تۋادى. مۇمكىن ول تەرروريستەردىڭ كوزىن جويۋ بولار. بىراق ول ۋاقىتشا جەڭىس. اقتوبە وقيعالارى كوزىن جويعان ءبىر ولگەن تەرروريستىڭ ورنىنا ەكى زورلىق-زومبىلىق تەحنولوگياسىن مەڭگەرگەن تەرروريست كەلەتىنىن كورسەتتى. تەرروريستىك وقيعالاردىڭ ءتوڭىرەگىندە تەرروريستەردى ەسىركەپ, جاناشىر نيەت ءبىلدىرۋ دە بايقالىپ قالادى. بىرقاتار ازاماتتار سولتۇستىك كاۆكاز رەسپۋبليكالارىندا سودىرلاردى قولدايتىن كورىنەدى. («سوتسيالنو-گۋمانيتارنىە زنانيا», 2005, №3, 28 بەت). ءبىز قارالى كۇن جاريالادىق, جازىقسىز قازا تاپقان ازاماتتاردى ازا تۇتتىق. ارينە, قاراقشىلاردىڭ اتا-انالارى دا قان جىلاپ وتىر. ولارعا وكىنىش كوڭىلىن ءبىلدىرۋ جاناشىرلىق تانىتۋ دا دۇرىس. ولاردىڭ انالارى تەرروريست تۋعان جوق, ورتا, اسىرەسە, سالافيلەر ورتاسى سوعان ىقپال ەتتى, وعان ءبىز دە كىنالىمىز. ال تەرروريزمگە نيەتتەستىك, ءسوز جوق, وعان دەم بەرەدى. اقتوبەدەگى تەررورلىق قىلمىستى دا قولداۋشىلار بار. بۇل قوعامعا ەمەس, تەك پوگوندىلارعا, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە شابۋىل دەۋشىلەر كەزدەسەدى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە شابۋىل ول وسى قوعامدى قورعايتىندارعا شابۋىل ەكەنىن تۇسىنبەيدى. اقتوبە وبلىسىندا ەل ىشىندە تەرروريستەرگە جاناشىرلىق نيەت 2011 جىلعى تەمىر اۋدانىندا بولعان وقيعادان كەيىن قالىپتاستى. وقيعاعا بەرىلگەن رەسمي باعا قوعامدىق پىكىرمەن سايكەس كەلە بەرمەدى. قارۋلى قاقتىعىس كەزىندە كوپتەگەن كۋاگەر بولا الاتىن جانجالعا قاتىسۋشىلاردىڭ 2011 جىلى كوزدەرى قۇرتىلدى. جۇرتتىڭ ءبارى بىردەي ز ۇلىمدىق سازايىن تارتتى, ءادىل جازاسىن الدى دەپ ەسەپتەمەدى. اقتوبەدەگى لاڭكەستىك اكتىلەرگە بايلانىستى رەسمي اقپاراتتار قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتىن جوعارى باعالادى. دەگەنمەن, جەمقورلىق ىندەتى ولاردىڭ اراسىندا دا كورىنىس الىپ وتىر. ايتا كەتەيىك, اقتوبە وبلىسىندا 2016 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا مۇناي ۇرلادى دەگەن كۇدىكپەن ءبىر توپ جوعارى شەندى پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى قاماۋعا الىندى. («اكتيۋبينسكي ۆەستنيك», 24.06.2016 گ.) ورتالىق جانە جەرگىلىكتى بيلىك 2011 جىلعى وقيعالاردان كەيىن جۇرتشىلىقتى يدەولوگيالىق تالقىدان وتكىزۋدى قولعا الدى. تەمىر اۋدانىندا از ۋاقىت ىشىندە قىرىقتان استام كەزدەسۋلەر وتكىزىلىپ, دارىستەر وقىلدى. اقىر اياعىندا مۇنداي شارالار جەرگىلىكتى حالىقتى ىعىر قىلدى. شۇبارشى اۋىلىنداعى جانە باسقا دا ەلدى مەكەندەردەگى مەكتەپتەر, مادەنيەت وشاقتارى قۇرىلىسى, جول جوندەۋ جۇمىستارى باستالدى. مۇنىڭ ءوزى باسقا اۋداندار جانە ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارىنىڭ تۇسىنبەستىگى مەن وسىعان بايلانىستى زاڭدى سۇراقتارىن تۋدىردى: «سوندا قالاي, الەۋمەتتىك جانە مادەني-تۇرمىستىق ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءمىندەتتى تۇردە ەكسترەميستىك ارەكەتكە بارۋ كەرەك پە؟!». جۇيەلى, جوسپارلى جۇمىستىڭ جوقتىعى اشىق, بۇكپەسىز بولعان وقيعانى تالداپ, حالىقتىڭ كوزىن شىندىققا جەتكىزبەۋ كەيىنگى وقيعالارعا سەبەپ بولدى ما دەگەن وي, قوعامدىق پىكىر دە بۇگىن جوق ەمەس. شىنىندا دا, نەلىكتەن قاندى وقيعالاردىڭ الدى الىنبادى, نەلىكتەن جۇرتشىلىق ەكسترەميزممەن كۇرەستەن وقشاۋلاندى؟ ءوڭىرلىك بيلىك ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك ماشينانىڭ قۇرامداس بولىگى رەتىندە قالىپتى تۇرمىس-تىرشىلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە جاۋاپتى بولعانىمەن, توتەنشە جاعدايلارعا ءمۇلدەم دايىن بولماي شىقتى. باستى سەبەپ مىنادا: وڭىرلەردەگى بيلىكتىڭ جۇرتشىلىقپەن, جاستارمەن, ءماسليحات دەپۋتاتتارىمەن, جەرگىلىكتى زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن, ارداگەرلەرمەن بايلانىسى ءماز ەمەس, بولسا دا تەك ماقۇلداۋدى كۇتەدى. جەرگىلىكتى بيلىك كوپ نارسەدەن بەيحابار, كەيىننەن بەلگىلى بولعانداي, اتالمىش وقيعالارعا قاتىستى تۇسكەن دابىلعا ءمان بەرمەگەن. سوندىقتان, وڭىرلىك بيلىك ءوز ءرولىن ايقىن انىقتاي الماي, 2011 جىلى سىرتتان باقىلاۋشى, كوبىنەسە سىرتكوز رەتىندە قابىلداندى. بۇل جاعدايدا قالىڭ بۇقارا ەكسترەميزمنىڭ الدىن الۋ جۇمىستارىندا بەلسەندىلىك تانىتپايدى, بار ءۇمىتىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن ارنايى قىزمەت وكىلدەرىنە ارتادى. ءبىر سوزبەن ايتساق, ءپىسىپ جەتىلگەن قالىپتى ازاماتتىق قوعام جوق, ءوزىن-ءوزى باسقارۋدىڭ جەرگىلىكتى قوعامدىق ينستيتۋتتارى دامىماعان. ازاماتتىق بەلسەندىلىك جوق جەردە ەكسترەميستەر كۇش الادى. بۇگىنگى جاعدايدا باق, عىلىم, مادەنيەت پەن ءبىلىم سالالارىندا يسلامنىڭ وزگە باعىتتارىنا دا, باسقا دىندەرگە دە ءتوزىمدىلىك تانىتاتىن حانافيتىك يسلامدى مەملەكەتتىڭ ۇستانۋى وتە ورىندى. قالىپتى جاعدايدى بۇزۋعا نيەتتى بۇلدىرگىش كۇشتەرگە قارسى مادەني-اقپاراتتىق مايدان اشۋ اسا ماڭىزدى. بۇل كۇرەس قازاق مادەنيەتىن, ءداستۇرىن, ءتىلىن, حالقىمىزدىڭ تۇبەگەيلى رۋحاني قۇندىلىقتارىن كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ جۇمىسىمەن قاتار جۇرگىزىلۋى ءتيىس. پروۆينتسيالىق-كولونيالدىق سانادان شىنايى ومىردە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى بەلسەندى تۇردە ورنىقتىرۋ ماسەلەسىن كەشەۋىلدەتپەي شەشۋگە كوشۋىمىز قاجەت. ەكسترەميستىك يدەولوگيا ۇلتتىق يدەيا ارقىلى جانە دە وعان قازاقتىڭ شىنايى مەنتاليتەتى مەن دۇنيەتانىمىنىڭ وزىق ەلەمەنتتەرىن قارسى قويۋ ارقىلى ىعىستىرىلا الادى. وڭىرلەردە بابالاردىڭ تانىم-سەنىمىن, ءدىني قايراتكەرلەردىڭ, يمامداردىڭ تاريحي بولمىسىن, سونداي-اق, حانافيت ءمازھابى مەشىتتەرىنىڭ قازاق حالقىن تاربيەلەۋ ىسىنە قوسقان ۇلەسىن زەردەلەيتىن عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن ورىستەتۋ قاجەت. وسىنداي جۇمىستار ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە باستالىپ كەتتى. بۇگىنگى ەكسترەميزمنىڭ قاۋىپ-قاتەرى ءورشىپ تۇرعان كەزەڭدە اقپاراتتىق, مادەني جانە عىلىمي ساياساتتى الەۋمەتتىك-ءمادەني قۇندىلىقتارعا نەگىزدەپ تۇبەگەيلى ءتۇردە قايتا قۇرۋ – كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. ايتپەگەن كۇندە, تەرىس تەندەنتسيالار كۇش الا بەرمەك. ءبىر سوزبەن ايتساق, يدەيا مىلتىقپەن ەمەس, تەك يدەيا ارقىلى ىعىستىرىلۋى ءتيىس. كەزىندە پلاتون ايتقانداي, ءوز ەلىڭدە جاۋىڭنىڭ بولۋى مۇمكىن ەمەس. ەگەر دە قارسىلاستارىڭ, كەلىسپەۋشىلەرىڭ بولسا, وندا ولاردى سابىرمەن اقىلعا شاقىرىپ, ىمىراعا كەلگەن ءجون. ءسويتىپ, ولاردىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا جۇمىستانۋ قاجەت, ويتكەنى, شالىس باسقاننىڭ ءبارى بىردەي جاۋ ەمەس. امانگەلدى ايتالى, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اقتوبە