گۇلوردا

ەلوردا قالى كىلەمدەي قۇلپىرىپ تۇر. جايقالعان جەلەك, اينالاداعى قىزىل-جاسىل گۇلدەر ەل مەرەيىن وسىرەدى. دوستى قۋانتىپ, تىلەۋلەس جانداردىڭ جۇرەگىنە جىلىلىق ۇيالاتادى. كەزىندە: «ايازى – قاتتى, جەرى –سورتاڭ, توپىراعى – قۇنارسىز», دەگەندەر, گۇل ءوسىرۋدىڭ ناعىز تەحنولوگيا­سى استانادا قالىپتاسقانىنا كۋا بولدى. باس قالادا گۇل وتىرعىزۋ جۇ­مىستارى مامىر ايىندا باستالىپ, ءالى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلەدى. قالانىڭ جاسىل جەلەگىنە جاۋاپتى «استانا كوگال­داندىرۋ» اق مەكەمەسى بيىل 162 288 شارشى مەتر جەرگە گۇل وتىرعىزۋ جوس­پار­لانعانىن ايتادى. ونىڭ ىشىندە بىرجىلدىق جانە كوپجىلدىق وسىمدىكتەر, 25 مىڭعا جۋىق راۋشان گ ۇلىنىڭ كوشەتى بار. ال, قالا گۇلباقتارى مەن كوشە گۇلزار­لارىن ارلەۋ ءۇشىن 7 ملن. 700 مىڭنان استام گۇل ەگىلگەن. كەز كەلگەن جوبا يدەيادان باس­تاۋ الاتىنى بەلگىلى. سول سەكىلدى ەلوردالىق گۇل وسىرۋشىلەر قالانى ساندەۋدە ادام مەن تابيعات, تەحنولوگيا مەن ءداستۇر, زات پەن ءتۇر اراسىنداعى ۇيلەسىمدىككە باسا نازار اۋدارادى. ناتيجەسىندە اشىق الاڭداردى جوبالاۋداعى تاجىريبە جىل وتكەن سايىن جەتىلىپ كەلەدى. – مىنا گۇلدەردىڭ ءبارى ءوزىمىز­دىڭ جىلىجايدا وسىرىلگەن. كوزدىڭ جاۋىن الاتىن گۇلتوسەمنىڭ جاسالۋى وڭاي شارۋا ەمەس. وتىر­عىزىل­عان گۇلدەر­دىڭ ءتۇر-ءتۇسىنىڭ وزىنەن مەرەكەلىك سالتانات سەزىلۋى ءتيىس. ول ءۇشىن تۇستەردى ءتيىمدى قول­دانىپ, گۇل كىلەمدەردىڭ ويۋىن ايقىندايمىز. اجارىن اشۋ ءۇشىن اق ءمارماردىڭ قيىر­شىق تاس­تارىن توسەيمىز. ۇلتتىق بوياۋىمىز­دى كورسەتەتىن ويۋلاردى بىلىكتى دە ءبىلىمدى ديزاينەرلەرىمىز جاسايدى, – دەيدى ساياباقتى بەزەندىرۋگە جاۋاپتى قىزمەت­كەر گۇلنار سىزدىقوۆا. ايتا كەتۋ كەرەك, الەم ەلدەرى استانا­لارىنىڭ ارقايسىسىنىڭ وزدەرىنە ءتان سيپاتى بار. ءبىرى كونە عيماراتتارىمەن تانىلسا, ءبىرى تاريحي نىساندارىمەن, ەندى ءبىرى قايتالانباس ەسكەرتكىشتەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. ال, ءبىزدىڭ ەلوردا الۋان-الۋان گۇلدەرىمەن كور­گەن جاننىڭ جانارىندا ۇزاق ساقتالادى. مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ەلور­دانى كوركەيتۋگە كوبىنە ءبىر­جىل­دىق وسىمدىكتەر قولدانى­لادى. سول گۇلدەردىڭ تامىرى جاي­قالعانعا دەيىنگى كۇتىمى ءبىر­­نەشە كەزەڭدەردى قامتيدى, اسا ءتوزىم­دىلىكتى قاجەت ەتەدى. گۇل­زار­لار­دى ساپالى ەكپە گۇل كو­شەت­تەرى­­مەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قالادا 2 جىلىجاي كەشەنى جۇ­­مىس ىستەيدى. وندا 3 174 700 ءبىر­­­جىلدىق جانە 800 000 كىلەم ءتارىز­دى گۇل كوشەتتەرى وسىرىلەدى. جى­لى­­جايدا شىرايگۇلدىڭ 16, بار­­قىت­گۇلدىڭ 3, اليسسيۋمنىڭ 2, ارىس­­­تان اۋىزدىڭ 5, ۆيولانىڭ 11, نار­­­قاي­ساردىڭ 5 ءتۇسى بار. جالپى, 85 ءتۇر­­لى گۇلدىڭ تۇقىمى ەگىلەدى ەكەن. ارينە, گۇل ءوسىرۋدىڭ ماشا­قاتى كوپ. جەردى وڭدەۋ, تۇقىمدى ەگۋ, سۋارۋ, جەلدەتۋ, قوپسىتۋ, وتاۋ, تىڭايتۋ, تاڭبالاۋ سەكىل­دى جۇ­مىس­تارعا 1800 ادام تارتىل­عان. 253 ارناۋلى تەحنيكا جۇمىل­دىرىلادى. ەلوردالىقتارعا, اسىرەسە ءتۇرلى پىشىندەگى جەرجامىلعى گۇلدەرى ۇنايدى. قالەمشەلەۋ ادىسىمەن ءوسى­رىلەتىن الۋان گۇلدەردىڭ جيىنتىق سانى 800 000-نان اساتىن كورىنەدى. ولاردىڭ قاتارىندا التەرنانتەرا, سەدۋم, تسينەراريا, ەحەۆەريا, قامىس, سەنەتسيا, بوزوت جانە تاعى باسقا گۇلدەر­دىڭ ءتۇر-تۇرلەرى بار. قالانىڭ ءسانىن كەلتىرىپ تۇرعان ءپىل, كەرىك, تاسباقا, حوككەي ويىنشىسى, «تابيعاتتى ايالا» كومپوزيتسياسى, جەر شارى, تۇيەلەر, قۇمىرا, فۋتبول دوبى جانە باسقا دا جاسىل مۇسىندەردىڭ سىرتى وسى گۇلدەرمەن بەزەندىرىلەدى. «مۇنداي جاسىل سۇلبالار­دى جاساۋ­دىڭ وزىندىك ءتاسىلى بار. الدىمەن تەمىر سىمنان قاڭقا­سىن جاسايمىز. ونىڭ ءىشىن توپىراق­پەن تولتىرامىز. سىرتى تور­مەن قىم­تالىپ, گۇل وتىرعىزاتىن قا­لىڭ ماتەريالمەن كومكەرىلەدى. سۋرەت­شىلەر سىزىپ بەرگەن جوبامەن گۇلدەردى رەت-رەتىمەن وتىر­عى­زا­مىز. گۇلدەر تىعىز ورنا­لاس­قان­دىق­ت­ان, سۇلبامىز ادەمى كورىنەدى. كوبىنە التەرنانتەرا, تسينەراريا, سانتولينا سەكىلدى گۇل تۇرلەرىن قولدانامىز. ماسەلەن, ءبىر عانا ءپىل بەينەسىن جاساۋ ءۇشىن 160 مىڭ دانا گۇل ەگىلەدى», – دەيدى جىلىجاي اگرونومى ماريا تسارەۆا. ونىڭ ايتۋىنشا, تىك كوگالدان­دىرۋداعى گۇلزارلارمەن بىرگە 19 ساندىك فيگۋراعا 643 مىڭعا جۋىق توسەلمەلى كىلەم تارىزدەس وسىمدىك وسىرىلگەن. بۇگىندە «پرەزيدەنتتiك» باق, «اراي», «جەرۇيىق» ساياباقتارى, «اقوردا», «قازاق ەلى» الاڭدارى مەن «شابىت» شىعارماشىلىق سارايى, «ستۋدەنتتەر» ساياباعى مەن قالالىق اكىمدىك, اباي ەسكەرت­كىشىنىڭ اۋماعى جانە تاعى باسقا جەرلەر ۇزاتىلعان قىزدىڭ جاساۋىنداي جايناپ تۇر. بۇل ەرەن ەڭبەكتىڭ, ورتاق بەي­نەتتىڭ ارقاسىندا جازىق دالا­مىزدىڭ جاسىل جەلەككە اينالىپ كەلە جاتقانىن ايقىندايدى.

ەلوردا ماڭى – ەن توعاي

ەلوردانىڭ جاسىل بەلدەۋى ەلباسىنىڭ ۇنەمى نازارىندا ەكەنى جۇرتشىلىققا ەتەنە تانىس. باس قالانىڭ سانىنە اينالعان جاسىل جەلەكتى ورمان القابىنىڭ جىل سايىن كەڭەيۋى – وسىنىڭ دالەلى. وتاندىق عالىمدار ورمان شارۋاشىلىعىنداعى سوڭعى جەتىستىكتەردى پايدالانا وتىرىپ, سورتاڭ دالانى جايقالتىپ تاستادى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بۇيىرتسا, 2020 جىلعا قاراي ونىڭ كولەمى 100 مىڭ گەكتارعا جەتەتىن بولادى. سوناۋ, 1997 جىلدان بەرى ءجۇر­گىزىلگەن ەرەن ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا استانا اينالاسىنا ەگىلگەن جاسىل جەلەك 70 مىڭ گەكتارعا جەتكەن. ورماندا تەك اعاشتىڭ تۇرلەرى عانا ەمەس, اڭ-قۇستار پايدا بولدى. بۇگىندە 9,6 ميلليون اعاش پەن 2 ميلليونداي تال-تەرەك ورماننىڭ ءسانىن كەلتىرىپ تۇر. ال, 2017 جىلدان 2030 جىلعا دەيىن قوسىمشا 9820 گەكتار جەرگە ورمان اعاشتارىن وتىرعىزۋ كوزدەلىپ وتىر. ءسويتىپ استانانىڭ «جاسىل بەلدەۋى» بۋرابايدىڭ بەرگى جاعىنداعى اقكول ورماندارىنا بارىپ قوسىلماقشى. اۋقىمدى ءۇش باعىت بويىنشا, اتاپ ايتقاندا قالىپتاسقان ايماقتارداعى جاسىل جەلەكتى ودان ءارى دامىتۋ, قالا اۋماعىنداعى بوس جاتقان جەرلەرگە اعاش تۇرلەرىن وتىرعىزىپ, يگەرۋ جانە دەمالىس ورىندارىمەن قامتاماسىز ەتۋ – «جاسىل ايماق» مەملەكەتتىك كوممۋنالدىق كاسىپورنىنىڭ موينىندا. پرەزيدەنت قاۋلىسىمەن 2002 جىلى قۇرىلعان مەكەمە قىسى قىتىمىر, كليماتى قۇبىلمالى ولكەمىزدە قولدان ورمان تۇرعىزا ءبىلدى, ال ماماندار شۇعىل كونتينەنتتى كليماتتى جازىق دالادا كەڭ ماسشتاب­تى ورمان القابىن قۇرۋ وقيعاسى بۇعان دەيىن بولماعانىن العا تارتادى. راس, ەلوردانى اينالدىرا اعاش ەگۋ اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىن ازايتتى. ارقانىڭ بۋىرقانعان ايازى, اڭىزاق جەلى «جۋاسىپ», سورتاڭ توپىراعى نارلەندى. ورمانداعى ەڭ العاش وتىرعىزىلعان كوشەتتەردىڭ بيىكتىگى 15-20 مەترگە دەيىن جەتكەن. جىلدا 5 مىڭ گەكتار اۋماققا كوشەت وتىرعىزىلاتىنىن ەسكەرسەك, القاپ قانشالىقتى وركەندەپ كەلە جاتقانىن اڭعارۋعا بولادى. مۇندا قاراعاي, قايىڭ, شەگىرشىن, قاراقات, شيە, جيدە اعاشتارى جايقالىپ تۇر. ورمانشىلار اعاش ەكپەس بۇرىن, الدىمەن جەر تاڭدايدى. زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەدى. قاي اعاشتىڭ قاي ماڭدا تامىر جاياتىنىنا كوز جەتكىزگەن سوڭ بارىپ, ىسكە كىرىسەدى. سايالى بايتەرەككە اينالسا دا, كۇتىپ, باپتايدى. جىلدىڭ بارلىق مەزگىلىندە دە ەرەكشە كۇتىمگە الىنادى. پرەزيدەنت ءوز سوزىندە, ەلىمىزدە ورمان ءوسىرۋ كاسىبى ىرگەلى عىلىمعا اينال­عانىن ايتقان ەدى. ويتكەنى, سۋلى جەردە اعاشتار ەركىن قانات جايسا, قۇرعاق جەردەن ىلعال تابۋ تەك عىلىمنىڭ جەمىسى. ءدال قازىرگى كەزدە اۋقىمدى جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالعان. سونداي-اق, باس قالادان باس­تاۋ العان «جاسىل بەلدەۋ» جوباسى ەلى­مىز­دىڭ بارلىق وڭىرىندە قولداۋ تاپتى. ەل­دى مەكەندەر استاناعا قاراپ بوي تۇزەدى. تاعى ءبىر قۋانتارلىعى, استانانىڭ جاسىل بەلدەۋى ورتاسىندا «سافاري» ساياباعى بوي كوتەرگەن. سافاري-پارك قالا قوناقتارى مەن تۇرعىندارعا اسەم تابيعاتتى, اڭ-قۇستاردى تاماشالاۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, ەل اۋما­­عىندا ورنالاسقان اڭ شارۋا­شى­لى­عىن جاندان­­دىرۋعا سەپتىگىن تيگىز­بەك. اۋماعى 300 گەكتار جەردى الىپ جات­­قان دەمالىس ساياباعىندا اڭ-قۇس­تىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. اسىرەسە, ەلىك, تۇلكى, قار­­ساق, قويان سەكىلدى اڭداردى كوپتەپ كەز­دەس­تىرۋگە بولادى. وعان قوسا جىل سا­يىن قىرعاۋىل ۇشىرىلىپ, مارال جىبەرىلەدى. ورمانى بار ءوڭىردىڭ بايلىعى دا مول بولادى. اعاش ەگۋ, گۇل وتىرعىزۋ, اڭ­داردى قورعاۋ, قۇستاردى كوبەيتۋ, بى­لاي­شا ايتقاندا ەكوتۋريز­م­نىڭ ەلە­مەنت­تەرى. ەلىمىزدىڭ مارتەبەسىن تاعى ءبىر اس­قاقتاتاتىن «ەكسپو-2017» حالىق­ارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىنە كەلگەن قوناقتارعا وسى بايلىعىمىزدى پاش ەتۋ جوپاردا بار كورىنەدى.

جەرسىندىرۋ تەحنولوگياسى جەتىلدىرىلدى

امانجول كەبەكباەۆ, «استانا كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى» اق باس اگرونومى: ءبىزدىڭ باستى ماقسات – استانانىڭ ەكولو­گيا­لىق­ جاعدايىن بارىن­شا جاق­سارتۋ. وسى ۋاقىت­قا دەيىن ءتۇر­لى باع­دار­لا­­ما­­لار قا­بىل­دا­ن­دى, ار­ناۋ­لى شارا­لار ءجۇر­گى­ز­ىلىپ كە­لەدى. توپى­راق­تىڭ قۇنا­رى, اۋا رايى­نىڭ جاي­­سىزدىعى عىلىمي ءىز­دەنىس­تى قاجەت ەتتى. ءناتي­جە­سىن­­دە كليماتى قاتال ايماق قۇل­­پىرىپ شىعا كەلدى. اسەم شاھاردىڭ شىرايىن كەلتىرۋ ءۇشىن نازىك گۇلدەردىڭ بابى بارىنشا كۇتىمدى قاجەت ەتەدى. بيىل الماتى اۋدانىندا – 50 مىڭ شارشى مەتر, ەسىل اۋدانىندا – 90 مىڭ شارشى مەتر, سارىارقا اۋدانىندا 20 مىڭ شارشى مەتر جەرگە گۇل ەگىلەدى. ءبىزدىڭ مەكەمە ەلوردانىڭ جاس كوشەتتەرىن وتىرعىزىپ قانا قويماي, ونى باعىپ-قاعۋمەن اينالىسادى. سوندىقتان, جۇكتەلگەن مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن مەكەمە قۇرامىندا كوگالداندىرۋ قۇرىلىسى, كۇردەلى قۇرىلىس, تالىمباق, جىلىجاي شارۋاشىلىعى, لاندشافتتىق-جوبالاۋ شەبەرحاناسى, باس ينجەنەر قىزمەتى سياقتى 15 قىزمەت ءتۇرى ىسكە قوسىلعان. ءبىز ەلوردانىڭ قاتاڭ توپىراقتى-كليمات­تىق جاعدايلارىن ەسكەرە وتىرىپ, ءىرى اعاش­تاردى جەر كەسەگىمەن قوسا جەرسىندىرۋ تەحنولوگياسىن قولدانامىز. ياعني, اعاش ارنايى كونتەينەرلەرمەن تاسىمالدانىپ, ەگىلۋ جەرىنىڭ توپىراعى 100 پايىز اۋىستىرىلادى. ەگىلەتىن ماتەريال كەيس جانە وپتيمال ارنايى ماما­ن­دانعان تەحنيكالار كومەگىمەن دايىندالادى. كوشەت ەگۋ كەلەسى تارتىپپەن جۇزەگە اسىرىلادى: جەر تەلىمىن ءبولۋ, ەگۋ ورىندارىن قازۋ, جارامسىز جەردى تاسىپ اكەتۋ, درەناج توسەۋ, كوشەتتى ورنالاستىرۋ, سۇيەۋ قازىعىن قاعۋ, قۇنارلى وسىمدىك توپىراعىن ارالاستىرۋ, قازىققا بايلاۋ, سۋ قۇيۋعا ارنالعان جيەگىن جاساۋ, سۋارۋ, جابىنداۋ. استانادا اعاش پەن بۇتا وتىرعىزۋ مەكە­مەمىزدىڭ تالىمباعىندا دايىندالاتىن جەكە وتىرعىزۋ ماتەريالى ەسەبىنەن ىسكە اساتىنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. ول – كەڭەس زامانىنان ساقتالىپ كەلگەن, اۋماعى 349 گەكتارعا تەڭ, ورتالىق جانە سولتۇستىك قازاقستاندا عانا ەمەس, تۇتاس رەسپۋبليكا كولەمىندە 600 مىڭعا جۋىق ءتۇرلى اعاش كوشەتتەرىن وسىرەتىن بىردەن ءبىر ءىرى تالىمباق سانالادى.

سۇلۋلىعى كوز سۋىرادى

مەرەي مەيىربەكوۆ, قالا قوناعى: – بۇگىندە الەم ەل­دەرى «جاسىل ەكونومي­كا­نى» دامىتۋدى باس­تاپ كەتتى. ول دەگەنىمىز ەكو­لوگيالىق احۋالدى قالىپ­تاستىرۋ, الىپ زاۋىتتاردان شىققان ۋ­لى تۇتىندەردى زالال­سىز­داندىرۋ, قورشاعان ور­تا­نى ادامزات يگىلىگىنە اي­نال­دىرۋ. بۇل رەتتە قالا­نىڭ باستاماسى جامان ەمەس دەپ ويلايمىن. ءسانى مەن ساۋلەتى كەلىس­كەن عي­ما­رات­تار عانا ەمەس, جاسىل جەلەگى دە قۋان­تادى. استانا كوشەلەرى مەن ساياباقتارىندا ءوسىپ تۇرعان سان الۋان گۇلدەر ناعىز سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولى. اسىرەسە, «پرەزيدەنت» ساياباعى ەرەك­شە قۇلپىرىپ تۇر. كۇيبەڭ تىرلىكتەن شار­شاعاندا, جانعا جايلى, كوڭىلگە مەدەۋ بولاتىن ناعىز دەمالىس ورنى دەپ بىلەمىن.

 كوكپەن كومكەرىلگەن كوركەمدىك

اسەل جايناقوۆا, ەلوردا تۇرعىنى: – «ءبىر تال كەسسەڭ, ون تال ەك», دەگەن بابالار اماناتى بار. وسى امانات ۇدەسىنەن شىعىپ, اينالامىزدى جاسىل جەلەككە اينالدى­را بەرسەك, كەلەشەكتىڭ دە بىزگە ايتار العىسى شەك­سىز بولار ەدى. قالانىڭ تازا­لى­عى­نا ءار تۇرعىن جاۋاپتى بولسا ەكەن دەيمىن. وتباسىمىزبەن جىل سايىنعى سەنبىلىكتەن قالمايمىز. اينالانى تازالاپ, اعاش ەگىپ, ونى سۋارىپ, ءبىر كىسىدەي كومەكتەسەمىز. مەنىڭ ويىمشا, ەلوردا­نى كوركەيتۋگە ءاربىرىمىز بورىش­تىمىز. وسىنى ۇعىنعاندا عانا باس شاھارىمىزدى كوكپەن كومكەرىپ, گۇلمەن كەستەلەي الامىز. بەتتى ازىرلەگەن گۇلميرا ايماعانبەت, جۋرناليست