«استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى (احقو) تاقىرىبىنا ارنالعان شەتەل ينۆەستورلارى كەڭەسىنىڭ 29-شى وتىرىسىندا «بولاشاققا كوز جىبەرە وتىرىپ, ءبىز احقو-نى ينۆەستيتسيالىق كاپيتال تارتۋ جانە قارجىلىق تاسىلدەر سالاسىنداعى يننوۆاتسيالار ورتالىعى رەتىندە كورگىمىز كەلەدى. ول ەۋرازيانىڭ «قارجى قاقپاسىنا» اينالۋى كەرەك», دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ. سونىمەن بىرگە, احقو-نى باسقارۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ العاشقى وتىرىسى بولىپ وتكەنى دە بەلگىلى.
مىنە, وسى ايتۋلى شارالارعا جانە احقو-نىڭ قىزمەتىنىڭ باستالۋىنا بايلانىستى العاش رەت «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ باسقارۋشىسى قايرات كەلىمبەتوۆتى اڭگىمەگە تارتتىق.
– قايرات نەمات ۇلى, كۇنى كەشە مەملەكەت باسشىسىنىڭ توراعالىعىمەن «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن (احقو) باسقارۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ العاشقى وتىرىسى بولىپ ءوتتى. وتىرىس قورىتىندىسى تۋرالى ءوز ويىڭىزبەن ءبولىسىپ, احقو الدىندا قانداي مىندەتتەر تۇرعاندىعىن ايتىپ وتسەڭىز. شىنىن ايتۋ كەرەك, «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى جاڭا جوبا, سوندىقتان بۇل ماسەلەدەن كوپشىلىكتىڭ حابارى ازداۋ, ونىڭ تيىمدىلىگى تۋرالى كەڭىرەك ايتساڭىز؟
– ءيا, جاقىندا «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن باسقارۋ جونىندەگى كەڭەستىڭ العاشقى وتىرىسى ءوتتى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ كەڭەس توراعاسى ەكەندىگى وزىڭىزگە بەلگىلى. كەڭەس قۇرامى ۇكىمەتتىڭ ەكونوميكالىق بلوگى باسشىلارىنان, حالىقارالىق قارجى ورتالىقتارى مەن بانكتەردىڭ باسشىلارىنان تۇرادى. جيىن بارىسىندا قارجى ورتالىعىنىڭ قىزمەتى بويىنشا نەگىزگى ماسەلەلەر تالقىلاندى. نەگىزگى ماسەلەلەر قاتارىندا احقو-نى دامىتۋ ستراتەگياسى, ونىڭ نەگىزگى ورگاندارىنىڭ قۇرىلىمىن بەكىتۋ, قارجى ورتالىعىنىڭ قارجىلىق قىزمەتتەر كورسەتۋدى رەتتەۋ جونىندەگى كوميتەتى مەن ونىڭ قاتىسۋشىلارى تۋرالى تاقىرىپتار تالقىلاندى.
احقو ءوز قىزمەتىن باستاعانىنا كوپ ۋاقىت وتپەگەنىن بىلەسىز, جارتى جىل دا وتكەن جوق, بىراق وسى ۋاقىت ىشىندە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى. پارلامەنتتە احقو تۋرالى كونستيتۋتسيالىق زاڭ قابىلدادى. ءبىز احقو-نى دامىتۋ ستراتەگياسىن ازىرلەدىك, بۇل ستراتەگياعا سايكەس احقو-نى دامىتۋدىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق باعىتتارى ايقىندالدى. ءبىزدىڭ باستى باعىتتارىمىز بۇل كاپيتال نارىعى, اكتيۆتەردى باسقارۋ, جەكە تۇلعالاردىڭ ءال-اۋقاتىن باسقارۋ, يسلامدىق قارجىلاندىرۋ جانە قارجى تەحنولوگيالارى بولىپ تابىلادى.
كەڭەس وتىرىسىندا كۇن تارتىبىنە قويىلعان ماسەلەلەردىڭ بارلىعى دا ماقۇلداندى. كەڭەس احقو-نى دامىتۋ ستراتەگياسىن بەكىتتى. احقو الاڭىندا «ۇلتتىق چەمپيوندار» مەن تارتىمدى كۆازيمەملەكەتتىك كومپانيالاردى جەكەشەلەندىرۋ ماسەلەلەرى كەڭ تالقىلاندى, بۇل احقو جۇمىسىنداعى باستى باعىتتاردىڭ ءبىرى ەكەندىگىن اتاپ وتكىم كەلەدى. ويتكەنى, ءبىز 2016-2020 جىلدار ارالىعىندا احقو بيرجاسىندا اكتسيالارىن جاريا تۇردە ورنالاستىرۋ ارقىلى «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ كومپانيالارى جەكەشەلەندىرىلەدى دەپ جوسپارلاپ وتىرمىز.
سونىمەن بىرگە, وتىرىستا بەكىتىلگەن ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – بۇل ورتالىقتىڭ رەتتەۋشى ورگانى – قارجىلىق قىزمەتتەر كورسەتۋدى رەتتەۋ جونىندەگى كوميتەتىن نەمەسە Astana Financial Services Authority (AFSA) قۇرۋ جانە ونىڭ ەرەجەسىن بەكىتۋ تۋرالى شەشىم. افسا ورتالىق قاتىسۋشىلارىنىڭ تىركەۋ, ليتسەنزيالاۋ, رەتتەۋ جانە ولاردى قاداعالاۋ بويىنشا تولىق وپەراتسيالىق قىزمەتتى 2018 جىلدىڭ باسىنا قاراي باستايدى.
تۇتاستاي العاندا, كۇن تارتىبىنە قويىلعان بارلىق ماسەلەلەر بەكىتىلدى. مەملەكەت باسشىسى اتاپ ءوتكەندەي, احقو قازاقستاندا قازىرگى تاڭدا جۇرگىزىلىپ جاتقان قۇرىلىمدىق رەفورمالاردىڭ ءبىر بولىگى جانە ونىڭ قۇرىلۋى ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان. ءبىز مەملەكەت باسشىسى قويعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ودان ءارى جۇمىس ىستەيتىن بولامىز.
– بىزدە بۇعان دەيىن دە قارجىلىق ورتالىق الماتىدا قۇرىلعان ەدى عوي ول ايماقتىق ورتالىقتان بۇل ورتالىقتىڭ ايىرماشىلىعى قانداي بولماق؟
– راس ايتاسىز, 2004 جىلى ەلدە قارجىلىق ورتالىق قۇرۋ تۋرالى وي بولىپ, سول بويىنشا ءىس-شارالار جاسالعان. سەبەبى, قازاقستان سول كەزدىڭ وزىندە-اق, قارجىلىق حابقا اينالا الاتىن الەۋەتىن كورسەتكەن. ارنايى اگەنتتىك قۇرىلدى, ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ نازارى وسى شاراعا مەيلىنشە اۋدارىلعان بولاتىن. الايدا, ول نەسيەنىڭ اسا اۋقىمدى كولەمدە بەرىلۋ ءۇردىسى الدىندا قولعا الىنعان شارا ەدى, كەيىننەن 2008-2010 جىلدارى قارجىلىق داعدارىس باستالعاندا, ەكونوميكالىق اۋحال وعان ءمۇمكىندىك بەرمەدى. ەڭ باستىسى, ساياسي شەشىمنىڭ بولماۋىنىڭ اسەرىنەن تاۋەلسىز سوت, اعىلشىن قۇقىعى سەكىلدى ويلار جۇزەگە اسىرىلمادى. ارينە, ءبىراز شارالار ىسكە اسىرىلدى, كوپتەگەن ساۋالدار بويىنشا قاجەتتى ويلار توپتاستىرىلدى, الايدا, ول كەزدەگى ايماقتىق قارجىلىق ورتالىق پەن قازىرگى حالىقارالىق قارجى ورتالىعىنىڭ ءبىر-ءبىرىنەن ايىرماشىلىعى زور. بۇل – ءبىر-بىرىنەن بولەك ستراتەگيا, وزگەرەك بيزنەس ءىس-شارا. سول ءۇشىن دە ءبىز دۋباي قارجى ورتالىعىمەن ءبىرىگىپ جۇمىس ىستەي باستادىق, ءويتكەنى, ول شەتەلدىك ينۆەستورلارعا تانىس. اعىلشىن قۇقىعى بويىنشا جۇمىس ىستەۋدى ماقسات ەتىپ, كونستيتۋتسيالىق زاڭعا وزگەرىس ەنگىزدىك. بۇل ارادا اسا اۋقىمدى مەملەكەتتىك قولداۋ بار. ونىڭ ۇستىنە «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرۋ ەل ەكونوميكاسىن ارتاراپتاندىرۋعا ارنالعان قۇرىلىمدىق رەفورمالارمەن تىكەلەي بايلانىستى.
– احقو جوباسى – تەك قازاقستان ءۇشىن عانا ەمەس, بۇكىل ەۋرازيالىق كەڭىستىگى ءۇشىن دە تىڭ جوبا. ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, ءسىز سوڭعى بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە الەمنىڭ بارلىق قارجى استانالارىندا بولىپ كەلىپسىز. حالىقارالىق ينۆەستورلار ورتالىق ازياداعى جاڭا قارجى حابىنىڭ مۇمكىندىكتەرىن قالاي باعالاۋدا؟
– ءيا, سوڭعى بىرنەشە ايدىڭ ىشىندە ءبىز ەۋروپانىڭ, ازيانىڭ, تاياۋ شىعىس پەن اقش-تىڭ قارجى ورتالىقتارىندا بولدىق. ءىرى قارجى ورتالىقتارىنىڭ باسشىلارىمەن جانە دۋالى اۋىز ساراپشىلارىمەن كەزدەستىك. بىزگە, ەڭ الدىمەن ءوز قارجى ورتالىعىمىزدىڭ قىزمەتتەرى ۇسىنىلاتىن ەلدەردىڭ وكىلدەرىمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ وتە ماڭىزدى. بۇلار ارينە, ءبىزدىڭ كورشىلەرىمىز – ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرەتىن ەلدەر, ورتالىق ازيا ەلدەرى مەن قىتاي. وسى ورايدا ءبىز قازىر بىرقاتار كەزدەسۋلەر وتكىزىپ ۇلگەردىك. قىتاي ەلىنىڭ قارجى رەتتەۋشىلەرى – قىتاي حالىق بانكىمەن, باعالى قاعازدار نارىعىن رەتتەۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيامەن, سونداي-اق, بيزنەس-قۇرىلىمدارى: قىتاي ينۆەستيتسيالىق كورپوراتسياسىمەن (CIC), جىبەك جولى قورىمەن (ججق), ازيا ينفراقۇرىلىمدىق ينۆەستيتسيالار بانكىمەن (ايب) كەلىسسوزدەر جۇرگىزدىك. ەرەكشە اتاپ كورسەتەر ماسەلە, استانا قالاسىندا تاۋەلسىز قارجى سوتىن قۇرۋ بويىنشا «دۋباي» حقو-مەن تىكەلەي جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. پارسى شىعاناعى وڭىرىندەگى ءبىزدىڭ نەگىزگى سەرىكتەسىمىز بۇل – دۋباي حالىقارالىق قارجى ورتالىعى. سونداي-اق, تىعىز قارىم-قاتىناس تۋرالى بريتاندىق تاراپپەن, اتاپ ايتقاندا, لوندونداعى حقو, لوندون قور بيرجاسى جانە قارجىگەرلەردىڭ لوندون قاۋىمداستىعىمەن ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزدىك. امەريكالىق سەرىكتەستەرىمىزبەن كونسۋلتاتسيالار وتكىزدىك. ەستەرىڭىزدە بولسا, ءوتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن نيۋ-يورك قالاسىندا احقو-نىڭ تۇساۋكەسەرى وتكەن بولاتىن. سول كەزدەسۋگە امەريكالىق بيزنەستىڭ 30-دان استام كاپيتاندارى, سونداي-اق, ىسكەرلىك ورتا وكىلدەرى قاتىسقان ەدى. ولاردىڭ بارلىعى ءوز تاراپتارىنان ءبىزدىڭ باستامامىزعا زور قىزىعۋشىلىق تانىتقان بولاتىن. ءبىز اقش-قا جاساعان ساپارىمىز بارىسىندا ولاردىڭ شىنايى قىزىعۋشىلىق تانىتاتىندارىنا تاعى دا كوز جەتكىزدىك.
احقو ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن بىرىگەي جوبا ەكەندىگى بەلگىلى. احقو-نىڭ ماقساتى – قازاقستاننىڭ استاناسىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى قارجىلىق قىزمەتتەر كورسەتەتىن جەتەكشى قارجى ورتالىعىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتە العاش رەت اعىلشىن قۇقىعىنىڭ قاعيداتتارى ەنگىزىلەدى, قارجى ورتالىعىنىڭ رەسمي ءتىلى – اعىلشىن ءتىلى بولادى. 2018 جىلدىڭ باسىندا, احقو تولىققاندى جۇمىس ىستەۋگە كىرىسەدى. سوعان دەيىن ءبىز الەمنىڭ قارجى نارىعىندا بار بارلىق ۇزدىك ءتاجىريبەلەردى وزىمىزگە ەنگىزۋ ءۇشىن بارىنشا ىجداعاتتى جۇمىس اتقارىپ جاتىرمىز.
– قايرات نەمات ۇلى, جاقىندا وتكەن استانا ەكونوميكالىق فورۋمى اياسىندا جاڭا قارجى تەحنولوگيالارى تۋرالى ماسەلەلەر جان-جاقتى تالقىلاندى. قازىرگى تاڭدا كريپتوۆاليۋتالار, بلوكچەين تەحنولوگياسىنىڭ ءرولى تۋرالى پىكىرتالاستار جۇرگىزىلۋدە, ءموبيلدى قارجى تەحنولوگيالارى قارقىندى دامىپ كەلەدى. احقو-نىڭ الەمدىك قارجى ساحناسىنداعى وسىنداي جاڭا باعىتتارداعى الاتىن ورنى قانداي بولماق؟
– اقيقاتىن ايتساق, قازىرگى كەزدە قارجى تەحنولوگيالارى بويىنشا باعىت اسا جىلدام قارقىنمەن ءوسىپ كەلە جاتقاندىعىن كورۋگە بولادى. ءبىز الداعى بەس جىل ىشىندە بۇل سالا قارجى قىزمەتتەرىنىڭ الەمدىك رىنوگىن ايتارلىقتاي وزگەرتەدى دەپ ويلايمىز. وسىعان وراي, ءبىز احقو-نىڭ زاماناۋي ينفراقۇرىلىمىن قالىپتاستىرىپ, زەرتحانالاردى دامىتۋ ارقىلى جانە قارجى ورتالىعىندا جۇمىس اتقاراتىن ءىرى قارجىلىق جانە تەحنولوگيالىق كومپانيالارمەن تىعىز قارىم-قاتىناس ورناتۋ ارقىلى فينتەح جوبالار تارتىلاتىن ورتالىققا اينالۋى ءتيىس دەپ سانايمىز. ءبىز اەف اياسىندا وسى تاقىرىپقا سەسسيا ارنادىق. وعان وسى نارىقتىڭ ءىرى وكىلدەرى قاتىسىپ, نەگىزگى ترەندتەر مەن دامۋ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى. جاڭا قارجى تەحنولوگيالارى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن بانكتەر مەن كومپانيالار وزدەرىنىڭ باسەكەلەستەرىمەن الداعى ۋاقىتتا ىنتىماقتاستىق ورناتا ما, مەملەكەت تاراپىنان ولارعا دەگەن كوزقاراس قانداي, ولاردى قولداۋ مەن رەتتەۋ بويىنشا قانداي دا ءبىر قۇرالدار بار ما دەگەن ماسەلەلەر بويىنشا قىزۋ پىكىر الىسۋ شارالارى وتكىزىلدى.
– وتاندىق بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ, بانكتەردىڭ, قارجى ۇيىمدارى مەن ماماندارىمىزدىڭ اتالمىش قارجى ورتالىعىن قۇرۋ جۇمىسىنا بەلسەنە قاتىسۋىنىڭ ماڭىزى زور. ءسىز ولاردىڭ قاتىسۋى قانداي دەڭگەيدە بولادى دەپ ويلايسىز جانە ءبىزدىڭ رىنوك وسى سالاداعى جاڭا تەحنولوگيالار مەن زاماناۋي ۇردىستەرگە قانشالىقتى دايىن؟
– ءبىز وتاندىق قارجى نارىعىنىڭ بارلىق كاسىبي قاتىسۋشىلارىن قۇشاق جايا قارسى الامىز. ولار ەشبىر كەدەرگىسىز تىركەلىپ, احقو قاتىسۋشىسى بولادى دا جۇمىس ىستەي بەرەدى. احقو قاتىسۋشىلارى رەتىندە بروكەرلىك-ديلەرلىك, اندەررايتينگتىك قىزمەتتەر كورسەتەتىن حالىقارالىق جانە وتاندىق كومپانيالار دا, ينۆەستيتسيالىق كومپانيالار, يسلامدىق بانكتەر, ساقتاندىرۋ كومپانيالارى دا شاقىرىلاتىن بولادى. احقو ورگاندارى مەن قاتىسۋشىلارىنا قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن ءىرى زاڭگەرلىك, اۋديتورلىق, بۋحگالتەرلىك, كونسالتينگتىك كومپانيالار تارتىلاتىن بولادى.
ءبىز ءۇشىن احقو-عا جوعارى بىلىكتى كاسىبي مامانداردى تارتۋ ماسەلەسى وتە ماڭىزدى بولىپ سانالادى. ءبىلىم مەن تەحنولوگيالاردىڭ ترانسفەرتىن قامتاماسىز ەتەتىن شەتەل ماماندارىمەن قاتار, الەمنىڭ جەتەكشى ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم العان, قازاقستانعا پايداسىن تيگىزۋگە ۇمتىلاتىن جەرگىلىكتى جوعارى ءبىلىمدى مامانداردى دا بەلسەندى تۇردە جۇمىسقا تارتۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار, احقو-دا بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ, سەرتيفيكاتتاۋ باعدارلامالارىن, سونداي-اق, ءتيىستى سالالارداعى زەرتتەۋ باعدارلامالارىن قولداۋعا كوپ كوڭىل ءبولىنەتىن بولادى. بۇل ءبىلىم بەرۋدى دامىتۋعا, اتاپ ايتقاندا, قارجىلىق قىزمەتتەردى ۇسىنۋدا بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋعا ۇلكەن ۇلەس قوساتىندىعى ءسوزسىز. قازىرگى ۋاقىتتا حالىقارالىق «بولاشاق» ستيپەندياسى شەڭبەرىندە احقو ورگاندارىن كادرلىق قامتاماسىز ەتۋ, سونداي-اق, احقو-دا جۇمىس ءىستەيتىن قىزمەتكەرلەردى شەتەلدە تاعىلىمدامادان وتكىزۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى.
– احقو قىزمەتىنىڭ نەگىزگى بەس باعىتىنىڭ ىشىندە يسلامدىق قارجىلاندىرۋ بار. قازىرگى ءبىزدىڭ نارىقتاعى يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ كولەمى ازىرگە اسا ءۇلكەن ەمەس. يسلامدىق قارجى قۇرالدارى حالىققا قولجەتىمدى بولا ما؟
– ءيا, ءسىزدىڭ يسلامدىق قارجى تۋرالى ايتقانىڭىز وتە ورىندى. ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ بولىپ تابىلادى. يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ اياسىندا احقو-دا بەلسەندى تۇردە يسلامدىق قارجى ينستيتۋتتارى ءۇشىن قولايلى قۇقىقتىق جانە رەتتەۋشى ورتا جاساۋ ماقساتىندا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. يسلامدىق باعالى قاعازداردى شىعارۋ جانە اينالىسقا جىبەرۋ بويىنشا ۇلىبريتانيانىڭ, تاياۋ شىعىس پەن وڭتۇستىك-شىعىس ازيا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەلەرى زەردەلەنۋدە. اعىمداعى جىلعى ءساۋىر ايىندا قازاقستان مەن تمد ەلدەرىندە يسلامدىق قارجى قىزمەتتەرى يندۋسترياسىن دامىتۋ, سونداي-اق, احقو-نىڭ يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ جول كارتاسىن ازىرلەۋ ماقساتىندا يسلام دامۋ بانكى توبىمەن مەموراندۋمعا قول قويىلدى. سونداي-اق, قازاقستاندا يسلامدىق قارجىنى دامىتۋعا ازيا دامۋ بانكى, اراب بانكتەرىنىڭ وداعى سياقتى حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارى ءوز تاراپتارىنان قىزىعۋشىلىق تانىتۋدا.
ءيا, قازىرگى ۋاقىتتا يسلامدىق قارجىنىڭ ۇلەسى وتە كوپ ەمەس, بىراق ەلىمىزدە ءال حيلال بانك سياقتى جانە باسقا دا كومپانيالار جۇمىس ءىستەپ جاتىر. ءبىز ەلىمىزدەگى يسلامدىق قارجىلاندىرۋدىڭ الەۋەتى وتە زور دەپ سانايمىز, ويتكەنى, ءبىزدىڭ وڭىردەگى حالىقتىڭ باسىم بولىگى مۇسىلماندار, سونداي-اق, يسلامدىق قارجىلاندىرۋ ورتالىقتارى تاياۋ شىعىستا, ءوڭتۇستىك-شىعىس ازيادا, تۇركيادا دامىعان, ءتىپتى, ۇلىبريتانيا سياقتى ەۋروپالىق ەلدەر دە وسى سالانى دامىتۋعا كوپ كوڭىل بولۋدە. سوندىقتان «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعى ورتالىق ازياداعى يسلامدىق قارجىلاندىرۋدى دامىتۋ الەۋەتىنەن مول ءۇمىت كۇتەدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»