مەكتەپ رەفورماسى تۋرالى تولعانىس
ءبىز مەكتەپ رەفورماسى تۋرالى وسىعان دەيىنگى توپتاما ماقالالارىمىزدا الەمدىك ەڭبەك نارىعىنداعى رەۆوليۋتسيالىق وزگەرىستەردىڭ الەمدىك ءداستۇرلى ءبىلىم سالاسىنا ءوز قىسىمىن كۇشەيتكەندىگىن, وسىعان وراي, ءبىلىم سالاسىنداعى رەفورمالار كوپتەگەن ەلدەردە باستالىپ كەتكەندىگىن, اعىلشىن ءتىلىنىڭ ءبىلىم مەن تەحنولوگيالار ءتىلى رەتىندە دۇنيەجۇزىندە مويىندالىپ, تورگە شىققاندىعىن, سوندىقتان بۇل ءتىلدى ءبىلۋ قازاق بالالارىنا قاجەت ەكەندىگىن ايتتىق. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى جۇرگىزگەلى وتىرعان مەكتەپ رەفورماسىنا قولداۋ بىلدىردىك. ۇشتۇعىرلى ءتىلدى مەكتەپتەرگە ەنگىزۋ ءىسىنىڭ ءومىر تالابىنان تۋىنداعاندىعىن جەتكىزدىك. وزىمىزگە, اسىرەسە, وسى ۋاقىتقا دەيىن ورىس, قازاق ءتىلدى مەكتەپتەر دەپ ءبولىنىپ كەلگەن ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى وقۋ باعدارلامالارىن ءبىر ستاندارتقا ءتۇسىرۋ يدەياسى ۇنايتىندىعىن باياندادىق.
جانعا جاقىن جاپون ۇلگىسى, بىراق...
الايدا, وسىعان قاراپ, ءبىزدى مەملەكەتتىك ءتىلىمىز قازاق تىلىنە جاناشىماستىق تانىتىپ وتىر دەسەڭىز, قاتەلەسەسىز. انا ءتىلىمىزدىڭ قازىرگى جاعدايى, بولاشاق تاعدىرى ءبىزدى دە الاڭداتپاي قويمايدى. سوندىقتان, وسى ماسەلەنى كوتەرىپ جۇرگەن ازاماتتارعا ريزاشىلىعىمىزدى الدىن الا بىلدىرگەندى ءجون كورەمىز.
وسى تسيكلدىق ماقالالارىمىزعا دايىندىق بارىسىندا مەملەكەتتىك ءتىل ماسەلەسىن قوزعاعان, ونىڭ پروبلەمالارىن اشىق جەتكىزىپ, ۇسىنىستارىن بىلدىرگەن بىرقاتار ازاماتتاردىڭ ماقالالارىمەن دە تانىستىق. سونىڭ ىشىندە بىزگە ۇناعانى اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆتىڭ ەلىمىزدە جۇرگىزىلگەلى وتىرعان مەكتەپ رەفورماسى تۋرالى ماقالاسى بولدى. اسەكەڭ ءوز ماقالاسىندا كەشەگى كەڭەستىك ءبىلىم جۇيەسىنىڭ دە كوپتەگەن جاقسىلىقتارى بولعاندىعىن, سوندىقتان ونىڭ ءبارىن جولدا قالدىرۋعا بولمايتىندىعىن ايتادى. ءسوزىنىڭ نەگىزگى تۇيىنىندە مەكتەپ رەفورماسىندا بىزگە قاي ەلدىڭ ۇلگىسى جاقىن دەگەن ماسەلەگە توقتالا كەلە, قازىر مينيسترلىك تاراپىنان نەگىزگى نازاردا ۇستالىپ وتىرعان مالايزيا مەن سينگاپۋردىڭ ءبىلىم بەرۋ مودەلدەرىنەن گورى بىزگە جاپون ۇلگىسىنىڭ جاقىن ەكەندىگىن قاپەرگە سالادى. «مەنىڭ بىلۋىمشە, سينگاپۋر مەن مالايزيا ماتەماتيكانى اعىلشىن تىلىندە وقىتادى. ءبىزدىڭ باسشىلار وسى ەلدەن ۇلگى الماقشى, نەگە جاپونيادان ۇلگى المايمىز. كەزىندە جاپون ەلى دە وزدەرىنىڭ يەروگليفتەرىن وزگەرتىپ جاڭا ءالىپبي جاساپ, جوعارى سىنىپ وقۋشىلارىنا بۇكىل عىلىمدى اعىلشىن تىلىندە وقىتپاقشى بولعان. بىراق ويلاسا كەلە, ءالىپبيدى وزگەرتسەك, اعىلشىن تىلىندە وقىساق, العاشقى كەزدە تەز دامۋىمىز مۇمكىن, بىراق ۇتقانىمىزدان ۇتىلعانىمىز كوپ بولادى دەگەنگە توقتاعان. جاپونيانىڭ مىڭ-جىلدىق تاريحى بار. سوندا ءبىز نەگە كەشە عانا قۇرىلعان ەلدەرگە جۇگىنۋىمىز كەرەك», دەيدى. سونىمەن قاتار, حح عاسىردىڭ باسىندا ءومىر سۇرگەن الاش ازاماتتارىنىڭ قازاق حالقىنىڭ بولاشاق دامۋ ماسەلەسىندە جاپون ۇلگىسىن الماق بولعاندىعىن دا ەسىمىزگە سالادى.
ءبىز وسى ماسەلەگە وراي, الىستاعى جاپون ەلىندەگى ءتىل مەن مەكتەپ ماسەلەسىن ءوز بەتىمىزشە ءبىراز زەرتتەپ كوردىك. سوندا ءبىر بايقاعانىمىز, جاپونداردىڭ باسىم كوپشىلىگى اعىلشىن ءتىلىن بىلمەيدى ەكەن. سوعان قاراعاندا, قاراپايىم جاپوندارعا اعىلشىن ءتىلى قاجەت بولماسا كەرەك. مۇنى دا تۇسىنۋگە بولادى. جاپونيا دەگەنىمىز نەگىزىنەن العاندا تەك قانا جاپونداردان تۇراتىن تۇيىق ارالداردا جاتقان ۇلكەن ەل. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى مەن ەكونوميكاسى كەرەمەت دامىعان. ونىڭ ۇستىنە جاپونيا جاڭا تەحنولوگيالاردى شىعارۋ ماسەلەسىندە دە الەمدە الدا كەلەدى. بىلايشا ايتقاندا, سىرتقى كۇشتەردىڭ ىقپالىنا مىزعي قويمايتىن باتپان قۇيرىق حالىق. بىراق سوعان قاراماستان, جاپونيا ۇكىمەتى دە جاس ۇرپاقتىڭ اعىلشىن ءتىلىن مەڭگەرۋىنە جەتكىلىكتى دارەجەدە ءمان بەرەدى دەۋگە بولادى. مۇنىڭ ءبىر مىسالى مۇنداعى وقۋشىلار ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ, جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسەر كەزىندە اعىلشىن تىلىنەن مىندەتتى تۇردە سىناق تاپسىرادى ەكەن. سونداي-اق, اعىلشىن ءتىلى مەكتەپتەرگە دە ەنگىزىلگەن. بىراق, جاپون مەكتەپتەرى باستاۋىش سىنىپتاردا وقۋشىلاردى انا تىلىندە وقىتاتىن كورىنەدى. شەت ءتىلىن سونان كەيىن بىرتە-بىرتە ويىن تۇرىندە وقىتا باستايتىندىعىن جۋىقتا بەيسەن قۇرانبەكتىڭ «ايتۋعا وڭاي» باعدارلاماسىنا قاتىسقان جاپون قىزى ايتىپ ءوتتى.
زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بوپ شال
ال جاپونيادا تۇرىپ جاتقان جاپونداردىڭ وزىنە كەلەتىن بولساق, ولار وزدەرىنە اعىلشىن ءتىلى ومىردە ەكى جاعدايدا عانا قاجەت ەكەندىگىن ايتادى ەكەن. ونىڭ ءبىرىنشىسى – جوعارىدا ايتىپ كەتكەنىمىزدەي, جوعارى وقۋ ورنىنا تۇسكەن كەزدە, ەكىنشىسى – شەتەلگە تۋريستىك ساپارلارعا شىققان كەزدە. الايدا, بۇل ەكىنشى ماسەلەنى شەشۋدىڭ دە ءتيىمدى جولى تابىلعان. جاپوندار شەتەلگە تۋريست رەتىندە كوبىنەسە توپ بولىپ, قاستارىنا اۋدارماشى ەرتىپ شىعادى نەمەسە وسى قىزمەتتى اتقاراتىن جەدەل اۋدارما سالاسىنداعى جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانادى. ياعني بۇل حالىقتىڭ قوعامدى تولعاندىراتىن كەز كەلگەن پروبلەما مەن ونى شەشۋ ماسەلەسىنە قاتىستى ءوز جاۋابى دايىن تۇر. ال بىزدە ازىرگە مۇنداي مۇمكىندىك جوق.
وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ءوزىمىز دە ىسساپارمەن جاپونيادا بولدىق. ءبىزدىڭ قازاققا ءبىر ۇقساتقانىمىز, توپتالىپ كەزدەسە قالعان جاعدايدا جاپوندار دا ءبىر-بىرىمەن قاۋقىلداسىپ قالادى ەكەن. ولاردىڭ توكيو, حيروسيما, ناگويا دەگەن قالالارىن ارالادىق. بولاشاققا ارناپ جاساپ جاتقان جاڭا تەحنيكالارى مەن روبوتتارىن ناگوياداعى تويوتا كورپوراتسياسىنىڭ حالىقارالىق كورمەسىنەن كورىپ, تاڭعالدىق. مىنە, وسىنداي حالىق اعىلشىن ءتىلىن مەنسىنبەسە, مەنسىنبەس. بىراق, بىزدە مۇنداي شاما بار ما؟! سوندىقتان, ءبىزدىڭ بالالاردىڭ بولاشاقتا جاپون بالالارىنا قاراعاندا, اعىلشىن ءتىلىن جەتىك ءبىلۋى باستى قاجەتتىلىكتەردىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەيمىز. ويتكەنى, ءبىز سىرتتان كەلەتىن ءبىلىم مەن تەحنولوگياعا جاپوندارعا قاراعاندا, الدەقايدا مۇددەلى ەلمىز.
نەگىزىندە جاپون, نەمىس, قىتاي, اعىلشىن, ورىس سەكىلدى تامىرلارىن تەرەڭ جىبەرگەن مىقتى حالىقتار باسقا ءبىر حالىقتارعا بەيىمدەلە قويمايدى. كەرىسىنشە, ولاردى وزدەرىنە بەيىمدەۋگە تىرىسادى. بۇعان ولاردا مۇمكىندىك بار. ال بىزدە مۇنداي مۇمكىندىك بار ما؟! سوندىقتان, مۇندايدا «اتتىلىعا ىلەسەمىن دەپ, جاياۋدىڭ تاڭى ايىرىلىپتى», دەپ اتا-بابامىز ايتىپ كەتكەندەي, بىزگە ءوز جولىمىزدى تاپقانىمىز دۇرىس. الەمدىك كەڭىستىكتە ءبىز ۇلان-بايتاق جەرى بار شاعىن حالىقپىز. دەمەك, بىزگە شاعىن حالىقتارعا لايىقتى جول ءدال كەلەدى. تاۋ حالىقتارىنىڭ ازاتتىعى جولىندا ءومىرىن كۇرەسپەن وتكىزگەن ءشامىل يمام «شاعىن حالىققا ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن ۇلكەن قانجار كەرەك ەكەن عوي» دەگەن. ءوز اتا-بابالارىمىز «زامانىڭ تۇلكى بولسا, تازى بوپ شال» دەگەن. دەمەك, قازىرگى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان باستى ماسەلە وزگەرىس ۇستىندەگى زامان اعىمىنا بەيىمدەلە ءبىلۋ. ول ءۇشىن وقۋ مەن ءبىلىمدى نىعايتا وتىرىپ, الەمدىك كەڭىستىكتە ەركىن ءجۇرىپ-تۇرا الارلىق جاعدايعا جەتۋىمىز كەرەك. اعىلشىن ءتىلى بىزگە سول ءۇشىن قاجەت. قازىرگى بولىپ جاتقان جاعدايلاردى سارالاي-سالماقتاي, وي ەلەگىنەن وتكىزە كەلە باسقاداي ءبىر جولدى تابا المادىق. سوندىقتان, ءبىزدىڭ قولىمىزداعى ءشامىل يمام مەڭزەگەن ۇلكەن قانجار زامان وزگەرىستەرىنە جەدەل يكەمدەلۋىمىزگە كومەكتەسە الاتىن, الەمدىك ءبىلىم جۇيەسىنە كىرىگۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ۇلتتىق مەكتەپتىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۇسىنىپ وتىرعان جاڭا مودەلى بولۋى ءتيىس دەپ توپشىلادىق.
قوعامداعى كوڭىل كۇي
دەگەنمەن, قوعامىمىزداعى قازاق ءتىلىنىڭ قازىرگى مۇشكىل ءحالى ءبىزدى دە قاتتى تولعاندىرادى. ەگەر ستاتيستيكاعا ۇڭىلسەك, قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سوڭعى جىلدارى كوبەيىپ كەلە جاتقاندىعىن كورەمىز. بىراق, ءبىر وكىنىشتىسى, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ ۇلەس سالماعىنا قاراعاندا, قازاق بالالار باقشاسىنىڭ ۇلەس سالماعى ەداۋىر دارەجەدە تومەن ەكەندىگىن بايقادىق. مىنە, ماسەلە قايدا جاتىر دەڭىز؟ اتا-انالاردىڭ كوپشىلىگى وسى ماسەلەگە بايلانىستى ءوز سابيلەرىن ورىس تىلىندەگى بالالار باقشاسىنا بەرۋگە ءماجبۇر بولادى. ءتىلى ورىسشا شىققان ءسابي سودان كەيىن قازاق تىلىنە قايتىپ بەت بۇرا قويماق؟!
ەندەشە, ەلىمىزدە مەكتەپ رەفورماسىن قولعا العالى وتىرعان ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى وسى ماسەلەگە باسا نازار اۋدارسا دەگەن تىلەگىمىز بار.
New Times.kz اگەنتتىگى وتكەن جىلى بالالارىن ءبىرىنشى سىنىپقا بەرگەلى وتىرعان اتا-انالار اراسىندا ساۋالداما جۇرگىزىپ, ولاردان ءوز بالالارىن قانداي مەكتەپكە بەرگىلەرى كەلەتىندىكتەرىن سۇراعان. سوندا اتا-انالاردىڭ 39,2 پايىزى ءوز بالالارىن ورىس ءتىلدى مەكتەپتەرگە بەرگىلەرى كەلەتىندىكتەرىن ايتقان. ال اتا-انالاردىڭ 31,5 پايىزى قازاق ءتىلدى مەكتەپتى قالايتىندىقتارىن جەتكىزگەن. 19,4 پايىزى اعىلشىن تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەردى دۇرىس كورەتىندىكتەرىن مالىمدەگەن.
ءبىر ەسەپتەن العاندا, بۇل تسيفرلار قوعامداعى قازىرگى كوڭىل كۇيدى بىلدىرەتىن بولسا كەرەك.
سونداي-اق, ءبىز وسى ماقالامىزعا دايىندىق بارىسىندا حالىق اراسىنان بىرقاتار ادامدارمەن اڭگىمەلەسىپ, مەكتەپتەرگە ەنگىزىلەتىن ءۇش تۇعىرلى تىلگە قاتىستى ولاردىڭ وي-پىكىرلەرىن بىلدىك. سوندا باسىم كوپشىلىگى بۇل ماسەلەنى جالپىلاي قولدايتىندىقتارىن, بىراق قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعىنا ەرەكشە الاڭدايتىندىقتارىن ايتتى. ءتىپتى, اتالعان ماسەلەدە وزىمىزبەن كورشى ايساباي اعامەن ءبىراز داۋعا دا كەلىپ قالدىق. ول كىسى بىزگە تەك ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا عانا ەمەس, جالپى قوعامدا قازاق ءتىلىنىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇر دەگەندەي پىكىرىن جەتكىزدى. سونىڭ جارقىن مىسالى رەتىندە اۋلادا ويناپ جۇرگەن بالالاردى كورسەتتى. مىنە, مىنالاردى قاراشى. وسىلاردىڭ بارلىعى قازاق. بىراق قايسىسى قازاق تىلىندە سويلەپ ءجۇر؟ ءبارى ورىس تىلىندە سويلەيدى. وسىنى كورگەندە قالايشا قازاق ازاماتى رەتىندە ەت-جۇرەگىڭ ەزىلمەيدى, دەپ وزىمىزگە سۇراۋلى جۇزبەن قارادى. ءبىز ول كىسىگە مۇنىڭ ۋاقىتشا قۇبىلىس ەكەندىگىن, قازىرگى كۇنى قازاق مەكتەپتەرى مەن بالالار باقشاسىنىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقاندىعىن, دەمەك, بىرتە-بىرتە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ بەل الاتىندىعىن, ونىڭ ۇستىنە بالالار ورىس تىلىندە سويلەپ جۇرگەنىمەن ولاردىڭ بارلىعىنىڭ قازاق ءتىلىن دە جاقسى بىلەتىندىكتەرىن ايتتىق.
– ونى الدىمەن, بالالاردىڭ وزىنەن سۇراپ كورەيىك, – دەپ ۇسىنىس تاستادى ايساباي اعا.
الدىمەن ءوزارا ورىس تىلىندە اڭگىمەلەسىپ تۇرعان ەستيارلاۋ قىز بالالاردىڭ قاسىنا كەلدىك. كەيىپتەرىنە قاراعاندا, مەكتەپتىڭ 6-7 سىنىبىنىڭ وقۋشىلارى سەكىلدى.
– سەندەر قازاقشا بىلەسىڭدەر مە؟ – دەپ سۇرادىم مەن ولاردان.
– بىلەمىز, – دەپ جاۋاپ بەردى قىزداردىڭ ءبىرى. بۇعان مەنىڭ جالىم ءبىراز كۇدىرەيىپ قالدى.
– ەندەشە, نەگە قازاقشا سويلەمەيسىڭدەر؟ – دەپ سۇرادى اقساقال.
– بىلەمىز, بىراق قازاقشا سويلەگىمىز كەلمەيدى, – دەپ جاۋاپ بەردى جاڭاعى قىز. مۇنان كەيىن ولار بىزبەن ودان ءارى جاۋاپتاسىپ جاتۋدى الدە ارتىق, الدە ىڭعايسىز كوردى مە, ۇيىمداسقان تۇردە ورىندارىنان جىلجىپ جۇرە بەردى.
ەندى شاعىن فۋتبول الاڭىندا دوپ ويناپ, ايعاي-شۋعا باسقان قارادومالاقتاردىڭ قاسىنا كەلدىك. ءبارى دە ورىسشا شۇلدىرلەسىپ ءجۇر.
– ءاي, بالالار! سەندەر قازاقشا بىلەسىڭدەر مە؟ – دەپ سۇرادىم مەن ولاردان. ولار ءتىپتى, ءبىزدىڭ سۇراعىمىزعا جاۋاپ بەرىپ جاتۋدىڭ ءوزىن قاجەت دەپ تاپپاسا كەرەك, شۋلاعان كۇيى ويىندارىن جالعاستىرا بەردى.
– مىنە, كوردىڭ بە؟ – دەپ سۇرادى اقساقال مەنەن. مەن جەڭىلگەندىگىمدى سەزىندىم. الايدا, سەرىك جانبولات دەگەن ءجۋرناليستىڭ ءبىز سەكىلدى وسىنداي ەكسپەريمەنت جۇرگىزبەك بولىپ, بىرنەشە اۋلاعا بارىپ, ويناپ جۇرگەن بالالارمەن تىلدەسكەندىگىن, سوندا ولاردىڭ بارلىعى قازاقشا سويلەگەندىگىن ايتىپ جاتىرمىن.
– ول قاي جەردە بولعان ەكەن؟ – دەپ سۇرادى اقساقال.
– ناقتى بىلمەدىم. شاماسى, الماتىدا بولسا كەرەك, كەشە عانا فەيسبۋكتەن وقىدىم, – دەپ جاتىرمىن.
– الماتىڭدى بىلمەيمىن. استانادا جاعداي وسىلاي. ەگەر قاجەت دەسەڭ, قازىر اۆتوبۋسقا بارىپ كىرشى, وندا دا بالالاردىڭ ءتىلى كىلەڭ ورىسشا. ەگەر وتىرىك ايتاتىن بولسام, سودان كەيىن ماعان كەل, – دەدى اقساقال.
ايساباي اعامەن قوشتاسىپ, پاتەرىمە كوتەرىلمەك بولىپ ءليفتىنىڭ الدىنا كەلدىم. ەكى كىشكەنتايىن جەتەكتەگەن قازاقتىڭ جاس جىگىتى مەنىمەن ليفتىگە بىرگە كىردى. شاماسى, سابيلەرىن بالالار باقشاسىنان اكەلە جاتقان بەتى بولسا كەرەك. بۇل ەكى جەتكىنشەك تە ورىسشا شۇلدىرلەسىپ جاتىر.
– ءاي, كوگەن كوزدەر, سەندەر قازاقشا بىلەسىڭدەر مە؟ – دەپ سۇرادىم ولاردان. ورنىنا اكەلەرى جاۋاپ بەردى.
– قازاقشانى قايتەمىز, ءبارىبىر ولەتىن ءتىل ەمەس پە؟ ونى ۇيرەتىپ, بالالارىمىزدىڭ باسىن قاتىرىپ, بوسقا اۋرە بولعىمىز كەلمەيدى؟ – دەدى اكەسى. وسىنى ايتتى دا, ىڭعايسىز ءبىر جاعدايعا قالعانداي ۇياڭ جىميدى.
جىگىتتىڭ ءوزى قازاق تىلىندە جاپ-جاقسى ءسويلەپ تۇر. ماعان ول جاڭاعى ءسوزدى الدەنەگە ەرەگىسىپ ايتقان سەكىلدى بولىپ كورىنىپ كەتتى. ويتكەنى, ونىڭ ۇنىنەن باتىل بايلامعا كەلگەن ناقتى شەشىمدى ەمەس, قازىرگى جاعدايعا دەگەن وكپە-نازدى اڭعارعانداي بولدىم.
وسى ساتتە مەنىڭ دە انا تىلىمە جانىم اشىپ كەتتى. سوندىقتان وسى بولعان جاعدايدى وقىرماندارعا جەتكىزە كەتسەم, ارتىق بولماس دەپ ەسەپتەدىم.
ءبىلىمنىڭ مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرى
ءيا, كورىپ وتىرعانىڭىزداي, قازىرگى ۋاقىتتا قوعامدا ورىس ءتىلى بارىنشا ۇستەمدىككە يە بولىپ بارا جاتقان سەكىلدى. مۇنى مەن ءوزىمنىڭ جۋرناليستىك قىزمەتىمدە دە ۇنەمى سەزىنەمىن. شەتەلگە ساپارعا شىققان كەزىمىزدە بارلىق ۋاقىتتا بىردەي دەمەي-اق قويايىن, كوپ جاعدايدا بىزگە تيەسىلى اقپاراتتار ورىس تىلىندە بەرىلەدى. ساپار جايىندا گازەتكە كولەمدى ماقالالار بەرۋ قاجەت بولعاندىقتان, ول اقپاراتتاردى ءبىز وتىرا قالىپ اۋدارامىز. ال بۇل ساتتە ورىس ءتىلدى ارىپتەستەرىمىز بىزگە قاراعاندا, وزدەرىن الدەقايدا ەركىنىرەك سەزىنىپ, قولدارى بوس بولسا, كوبىنەسە قىدىرىستاپ كەتىپ جاتادى. بىزدە ونداي ۋاقىت جوق. ويتكەنى, ورىس ءتىلدى جۋرناليستەرگە قاراعاندا, ەكى ەسەدەي ارتىق جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. تەلەديداردى بىلمەيمىن, ءباسپاسوز باسىلىمدارىندا قىزمەت ىستەيتىن قازاق ءتىلدى جۋرناليستەر مىنە, وسىلايشا ءوز ناندارىن كوپ ەڭبەكپەن, ادالىنان تاۋىپ جەپ ءجۇر دەپ ەسەپتەيمىن.
الايدا, وسىنداي جاعدايلارعا قاراپ, بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعى وسىلاي ەكەن دەپ كىمگە وكپەلەيمىز؟ ويتكەنى, ءبىر تىلمەن عانا ءومىر ءسۇرىپ كەتە الاتىنداي ۇلكەن حالىق ەمەسپىز. ونىڭ ۇستىنە سان ءتۇرلى ۇلى وركەنيەتتەردىڭ توعىسقان تۇسىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جاعدايىمىز تاعى بار. سوندىقتان, تەك قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋمەن عانا شەكتەلىپ قالساق, ول ءتۇبى ءوزىمىزدى ءوزىمىز الداعاندىعىمىز بولىپ شىقپاي ما؟ ءبىز, قازاق حالقى رەسەي يمپەرياسىنىڭ 300 جىلدىق بوداندىعىنان كەيىن قاتارعا قالاي قوسىلدىق؟ ورىس ءتىلىن مەڭگەرۋ ارقىلى عانا كوزىمىز اشىلماپ پا ەدى؟ بۇل شىندىقتى ەسكەرمەۋگە بولا ما؟
ءبىز وسى ماقالاعا ازىرلىك بارىسىندا ورىس ءتىلىنىڭ قازاق قوعامىنا تيگىزگەن جاعىمدى, جاعىمسىز ىقپالدارىن دا ءبىراز زەرتتەپ كوردىك. ورىس ءتىلىنىڭ قازاق ەلىنە ەنۋ تاريحىن زەردەلەدىك. بۇل ءتىلدى ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ قابىلداۋىنا ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ سول كەزدەگى كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ ازاماتتارى باستاماشىلىق جاساعاندىعىن بىلدىك. سونىڭ ءبىرى ورىستىڭ ءتىلى مەن ءبىلىمىن ۇيرەنۋدى وسيەت ەتكەن دانىشپان اباي اتامىز بولاتىن.
مۇنىڭ سىرتىندا, كەڭەس وكىمەتى كەزىندە پاۆلودار وبلىسىنىڭ باياناۋىل اۋدانىنان زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ, اسىرەسە, تەحنيكالىق ينتەلليگەنتسيامىزدىڭ ماڭدايالدى بولعان ازاماتتاردىڭ كوپتەپ شىققانى بەلگىلى. وسى ءبىر اۋداننىڭ وزىنەن عانا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ قانىش ساتباەۆ باستاعان 14 اكادەميگى شىققان. وسىنىڭ سىرى نەدە؟
ءبىز وسى سۇراقتى باياناۋىلدا بولعانىمىزدا ونداعى ەل مەن جەر تاريحىنا جەتىك اقساقالدارعا قويعان ەدىك. سويتسەك, ماسەلەنىڭ ءمانىسى بىلاي ەكەن.
پاتشا وكىمەتىنىڭ تۇسىندا وسى وڭىردە ۇزاق جىل بيلىك قۇرىپ, پاتشادان پولكوۆنيك شەنىن العان, باياناۋىل سىرتقى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى بولعان اتاقتى مۇسا شورمانوۆ ەلدىڭ يگى جاقسىلارىمەن كەڭەس قۇرىپ, «ەندى بىزگە ورىس ءتىلىن بىلمەسەك, دۇرىس كۇن جوق» دەي كەلە ءاربىر اۋقاتتى ادامعا جاڭا زامان تالابىنا ساي ءوز بالاسىن وقىتۋدى, سالىق ەسەبىندە كەدەيدىڭ ءبىر بالاسىن وقىتۋدى مىندەتتەيدى. مىنە, وسىدان كەيىن بۇل وڭىردەن ءبىلىمدى ازاماتتار كوپتەپ شىعىپ, كەڭەس وكىمەتى كەلگەندە ءبىلىم مەن عىلىمنىڭ تىزگىنىن ۇستاۋعا دايىن تۇرعان. ولار وزدەرىنىڭ بىلىمدەرى ارقىلى ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوستى. ءبىر عانا قانىش ساتباەۆتىڭ تىندىرعان ءىسىن ەسكە الايىقشى. ول ەلىمىزدە تۇڭعىش رەت ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىن قۇرىپ, قازاقستان عىلىمىنىڭ سان-سالالى باعىتى بويىنشا, سونىڭ ىشىندە قازاقتا بۇرىن بولماعان جاراتىلىستانۋ عىلىمى بويىنشا قارقىندى دامۋىنىڭ نەگىزىن قالاپ, ءوزى وسى ۇدەرىستىڭ باسىندا تۇردى. اتاقتى جەزقازعان كەنىن اشىپ, جۇزدەگەن مىڭ ادامنىڭ سان جىلعى ناپاقاسىن تاۋىپ بەرىپ كەتتى. ەرتىس-قاراعاندى كانالىن سالدىرىپ, سارعايىپ جاتقان سارىارقانى سۋلاندىرۋعا عاجايىپ ەڭبەك ءسىڭىردى. ەگەر بۇل كانال جۇمىس ىستەپ تۇرماعاندا قازىرگى استانا حالقىن سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەسى وتە قيىندىققا تۇسكەن بولار ەدى. مىنە, ءبىلىمنىڭ كۇشى قايدا دەڭىز؟!
ال وسى پاۆلوداردىڭ باياناۋىل اۋدانىنا جاقىن قونىستانعان قاراعاندى وبلىسىنىڭ اقتوعاي اۋدانىنداعىلار ءاليحان بوكەيحانوۆ, ءالىمحان ەرمەكوۆ, جاقىپ اقباەۆ سەكىلدى الاش ارىستارىن جەرلەستەرى رەتىندە ماقتان تۇتىپ جاتادى. ءبىزدىڭ تاريحىمىزدا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ەۋروپاشا ءبىلىم العان وسىنداي ازاماتتاردىڭ وسى وڭىردەن شىعۋ تاريحىن زەردەلەگەنىمىزدە, بۇل ماسەلەدە پاتشا زامانىنداعى قارقارالى ستانساسىندا بولعان پريحودتىق ۋچيليششەنىڭ ەداۋىر ماڭىزعا يە بولاتىنىن اڭعاردىق. الاش پارتياسىنىڭ كوسەمى ءاليحان بوكەيحانوۆ ورىس تىلىندەگى العاشقى ءبىلىمدى وسى ۋچيليششەدەن العان ەكەن. ايتپاقشى, وسى ۋچيليششەدە كەزىندەگى اق گۆاردياشىلار قوزعالىسىنىڭ كوشباسشىلارىنىڭ ءبىرى, ورىس اسكەرلەرىنىڭ جوعارعى قولباسشىسى بولعان لاۆر كورنيلوۆ تا ءا.بوكەيحانوۆپەن قاتارلاس وقىعان كورىنەدى. ل.كورنيلوۆتىڭ اتاسى نيكولاي كورنيلوۆ قارقارالى وكرۋگىنىڭ اعا سۇلتانى قۇنانباي وسكەنباەۆتىڭ تۇسىندا قازاق پەن ورىس اراسىندا ءتىلماش, اۋدارماشى بولىپ جۇمىس ىستەپتى. ل.كورنيلوۆتىڭ اناسى قازاق قىزى دەگەن دەرەكتەر دە بار. ورىستىڭ داڭقتى قولباسشىسىنىڭ سىرتقى كەيپىنىڭ ازيالىقتارعا, سونىڭ ىشىندە قازاققا ۇقساستىعىنىڭ ءوزى بۇل دەرەكتى ودان ءارى قۋاتتاي تۇسەتىندەي.
ەندى, مىنە, ارادا ءبىر عاسىر ۋاقىت وتكەننەن كەيىن قازاق ەلى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاعدىردىڭ تاڭداۋ ساتىنە تاعى دا تاپ بولىپ وتىر. ەلىمىزدىڭ ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ءبىر ءتيپتى مەكتەپتە وقىتىلاتىن ءۇش تۇعىرلى تىلگە قاتىستى ۇلكەن رەفورمانى باستاماق. بۇل – ەشكىمنىڭ ويدان شىعارعان ماسەلەسى ەمەس, زامان تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان دۇنيە. دەمەك, ونى قولداۋىمىز كەرەك.
ءالى ۋاقىت وتەر. ەگەر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ وسىناۋ تىڭ باستاماسى حالىق تاراپىنان قولداۋ تاباتىن بولسا, اۋىلدا تۇرىپ اعىلشىن ءتىلىن جاقسى مەڭگەرگەن قازاقتىڭ كوگەن كوزدەرىنىڭ اراسىنان دا الەمدىك ءبىلىم كەڭىستىگىنەن ەركىن سۋسىنداي الاتىن تالاي مىقتى ازاماتتار شىعار! ءتىپتى, ولاردىڭ بارلىعى بىردەي قانىش ساتباەۆتاي عۇلاما عالىم بولىپ كەتپەي-اق قويسىن. ءتىپتى, سولاردىڭ جۇزدەن ءبىرى عانا جاقسى ءبىلىم الىپ, ەل بولاشاعىنا تاماشا ۇلەس قوسا الاتىنداي تابىستى تۇلعا نەمەسە بىلىكتى عالىم رەتىندە قالىپتاستى دەيىك. مىنە, وسى جاعدايدىڭ ءوزى عانا قازاقستاننىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى مەن ەكونوميكالىق قۋاتىنىڭ ارتۋىنا قوسىلعان زور ۇلەس بولىپ تابىلار ەدى. ويتكەنى, ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى جەتىستىك پەن جاڭالىقتىڭ مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەرى باسقا سالالارعا قاراعاندا ونداعان, جۇزدەگەن ەسە ارتىپ تۇسەتىندىگى تالاي رەت دالەلدەنگەن جاعداي.
قورىتىندى
ءيا, ءبىر كەزدەرى اباي اتامىز ۇندەگەندەي, ورىستىڭ ءبىلىمى مەن عىلىمىنا ىلەسۋ حح عاسىردا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەڭسەسىن ءبىراز كوتەردى. قازىرگى كۇنى ەشكىمدى دە ءبىلىمسىز دەپ ايتا المايمىز. الايدا, وسى ءححى عاسىرىمىزدا بۇل ءبىلىمنىڭ ءوزى بىزگە جەتكىلىكسىز بولاتىن ءتۇرى بار. زاماننىڭ بەت الىسى, ادامزات ومىرىندە قارقىندى تۇردە ءجۇرىپ جاتقان وزگەرىستەر وسىنى ايقىن تانىتىپ وتىر. تەك ءبىر ويلاندىراتىن ماسەلە, ول – قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاق تاعدىرى. ونى ءبىز ەل بولىپ, حالىق بولىپ بىرگە ويلاۋىمىز كەرەك. وسى باعىتتا مىناداي ۇسىنىسىمىزدى جەتكىزە كەتكىمىز كەلەدى. ومىرگە ەندى ەنەتىن ءبىر ءتيپتى مەكتەپتىڭ باستاۋىش سىنىپتارىندا جاس ۇرپاققا تەك مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىتۋ ماسەلەسىن ويلاستىرۋىمىز كەرەك. سونداي-اق, قازاق بالاباقشالارىن كوپتەپ اشىپ, ءار ءسابيدىڭ ءتىلى ءوز انا تىلىندە شىعۋىنا بارىنشا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. مىنە, سوندا عانا قانشاما جىلدار بويى تاعدىرى تالكەككە ءتۇسىپ كەلە جاتقان ءتىلىمىزدىڭ باعى اشىلىپ, ول تورگە شىعادى دەپ ويلايمىز. باسقا جاعىنا كەلگەندە, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى قولعا الىپ وتىرعان مەكتەپ رەفورماسىن تولىعىمەن قولدايتىندىعىمىزدى بىلدىرمەكپىز.
وسىندايدا تاعى ءبىر ويعا كەلەتىن ماسەلە – ءبىزدىڭ حالىقىمىزدىڭ ۇلتتىق بولمىسى مەن ءداستۇر سالتىنا قاتىستى وسى ۋاقىتقا دەيىن ايتىلىپ كەلە جاتقان پىكىرلەر مەن باعالار. ءبىزدى سىرتتان كەلگەن قوناقتارىمىز كوبىنەسە قوناقجاي حالىق دەپ جاتادى. ءوزىمىزدىڭ ارامىزدا كونبىس, كونتەرلى حالىقپىز دەگەن پىكىرلەر دە بار. بىراق ءبىر عاجابى, ءبىزدى ەڭبەكشىل حالىق ەكەن دەپ ەشكىم ايتپايدى. ونى ايتۋعا ءوزىمىزدىڭ دە ءتىلىمىز كۇرمەلەدى.
ال ەندى, ءبىزدىڭ جوعارىدا مەكتەپ رەفورماسىنا قاتىستى ۇلگى الماق بولىپ وتىرعان ەلدەرىمىزدىڭ بارلىعى ەڭبەكپەن اتى شىققان ەلدەر. ءوزىمىز بولساق, «ەڭبەك – ءبارىن دە جەڭبەك» دەپ جاتامىز. دەمەك, وقۋ باردا, ونى ومىردە ىسكە جاراتاتىنداي توقۋ بار. وسى ماسەلەنى قايتپەكپىز. بۇل ەندى, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, تەك مەملەكەتكە عانا قاتىستى ماسەلە ەمەس. بۇل ماسەلە قالىڭ ەلگە, ءاربىر وتباسىنا قاتىستى دەپ ويلايمىز.
سۇڭعات ءالىپباي,
«ەگەمەن قازاقستان»