ساعي جيەنباەۆ. «دالامنىڭ ءيىسى بۇرقىراپ...». (ولەڭدەر)

ساعي جيەنباەۆ 1934 جىلى 15 مامىردا اقتوبە وبلىسىنىڭ بايعانين اۋدانىنداعى ويماۋىت اۋىلىندا تۋعان. 1955 جىلى گوگول اتىنداعى قىزىلوردا پەداگوگيكا ينستيتۋتىن بىتىرگەننەن كەيىن جەزقازعان قالاسىندا مۇعالىم بولادى. كەلەسى جىلى ادەبي قىزمەتكە اۋىسىپ, «قازاق ادەبيەتى», «قازاقستان پيونەرى» گازەتتەرىندە قىزمەتكەر, «جۇلدىز» جۋرنالىندا ءبولىم مەڭگەرۋشىسى, 1965-1984 جىلدارى «جازۋشى» باسپاسىندا رەداكتور, اعا رەداكتور, ءبولىم مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەدى. سوڭعى جىلدارى «اق وردا» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. كورنەكتى اقىن, نازىك سەزىمدى سۋرەتكەر, پوەزيا زەرگەرى جانە اقىنداردىڭ الدەنەشە بۋىنىنىڭ ۇستازى ساعي جيەنباەۆ 1994 جىلى 15 مامىردا 61 جاسقا قاراعان شاعىندا كەنەتتەن قايتىس بولدى. ءبىز بۇگىن تالانتتى ءسوز زەرگەرىنىڭ بىرنەشە ولەڭىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز.

بۇگىنگى دالا سۋرەتى

جەر مەنەن كوكتى جالعاعان — اق جولاق جاتتى تارتىلىپ... ادىردا تۇرعان ارۋانا قارادى ءبىر ءسات ماڭقيىپ. مايىسىپ, ءالسىز بۇرالعان, — قامىستار ۇكى تاعىنىپ, ايدىن كول اەرودرومداي, قۇس كەلىپ جاتىر اعىلىپ. قالتىراپ, قورقىپ, دۇرلىگىپ, قۇربان بوپ كەتپەي تەپ-تەگىن,— كيىكتەر جوندا ءيىرىلىپ, كۇتىپ تۇر گازيح وتكەنىن... ساۋلەنى كەشىپ, جەل جەلپىل, كوڭىلدە ۇرەي-دىق قالماي, ءداۋىردىڭ بارلىق پەرزەنتى ءبىر-ءبىرىن ءۇنسىز ۇققانداي...

تابا نان

جاس كەتتىم تۋعان ۇيىمنەن; كوپ كەزدىم قالا جاتاعىن, ايتەۋىر — بالا كۇنىمنەن باستالدى مەنىڭ ساپارىم. جاتاتىن - ءۇيدى جىلىتىپ, جول قامىن جاساپ اناشىم, قىپ-قىزىل شوقتى ۇگىتىپ, قىزدىرىپ قارا تاباسىن. ابدىراپ. ىشتەي ءسۇيىنىپ, ۇستاتىپ ناندى قولىما, تۇراتىن ۇزاق سىيىنىپ دالانىڭ قارا جولىنا. تابا نان - انام پىسىرگەن ءبىر ءجۇردى تالاي جولداردا, امان-ساۋ قايتىپ... ىشىمنەن سىيىنۋشى ەدىم سول نانعا. جىل سايىن — ۇشىپ كەلەم مەن اۋىلعا بارىپ, ويناقتاپ, اسپان عوي قانشا دەگەنمەن, كەلەدى ءتۇرلى وي قاپتاپ. وتىرام بىراق جايلانىپ, قىزىقتاپ تاۋدىڭ اق باسىن, انامنىڭ ىستىق اق نانى بىرگە ۇشىپ كەلە جاتقاسىن...

* * *

اجەنىڭ جايلى ارقاسى سەكىلدى مامىق قۇستوسەك, جابىسىپ, قولدار ايقاسىپ, ەرتەدەن كەشكە تۇسپەس ەك. شەشەگە ءبىر ءسات ۇناماي, تۇنەرە قالسا بۇلت كەلىپ, اجەنىڭ باۋىرى — ۇياداي, كەتۋشى ەك سوعان زىپ بەرىپ. ءسانى ەدى اۋىل-ءۇيدىڭ دە. ءجۇرۋشى ەك ونى ءپىر تۇتىپ, جەتكىزگەن ءبىزدى بۇل كۇنگە جاباعى ج ۇلىپ, ءجۇن ءتۇتىپ. تەكەمەت باسىپ, تەرى يلەپ, كورپەشە قۇراپ قيىقتان, اجەلەر — ءبىزدى جەر ۇيدە ساۋساعىمەن-اق جىلىتقان. تاعدىر دا بەرگەن پەيىلدى, قولىنا قونعان بەرەكە. ول جۇرگەن جەردە — كوڭىلدى, ول جۇرگەن جەردە — مەرەكە. اجەسىز كۇي جوق, اسىلى, اجەسىز ءۇيدىڭ — از ءانى. ارۋانا تەكتەس اسىلىم, اق اجەم ەلدىڭ اجارى. اق اجەم — اسقار تاۋىمداي. شۋدانى تاستاپ شۋماقتاپ, جاتاتىن ونىڭ جانىندا بوزالا بۇلتتار بۋداقتاپ. بولمايتىن قاياۋ, كىرشىك تە, جاتۋشى ەم مەن دە جايلانىپ, ۇيىرگەن اجەم ۇرشىقپەن دۇنيە قوسا اينالىپ...  

كەمپىرقوساق

كوكتەمدە بۇلتتار اسىعىپ, سەلدەتىپ وتە شىعاتىن, ارتىنان شايداي اشىلىپ, دۇنيە بالقىپ تۇراتىن. مالشىنىپ شيلەر نوپىرگە, قايتادان گۇرلەپ وشاقتار, اسپانعا شىعار كوپىردەي — تۇراتىن كەمپىرقوساقتار. تۇراتىن اۋىل شەتىندە, جەتۋ دە قازىر وڭاي-اق. ۇشۋشى ەك التىن كوپىرگە جۇيرىكتەر كىلەڭ - جەلاياق. قازىر-اق قولعا قونارداي, جەتەلەپ, سۇيرەپ سان قىرعا. تارتاتىن سيقىر بوياۋلار قۇبىلىپ كوزدىڭ الدىندا. اسۋشى ەك زىمىراپ بەلدەردەن, قانشا جەر كەتتىك - اڭداماي, جاقىنداپ كەلە بەرگەندە, جىلجيتىن تاعى ارقاراي. توقتاماۋشى ەدىك قىزىنىپ, بايگەگە قوسقان اتتارشا, قۋالاۋشى ەدىك قىزىعىپ, سىلەمىز ابدەن قاتقانشا... دۇنيە زىمىراپ ۇرشىقتاي, اربايدى كوزدى, دۋالاپ. قۇماردان ءالى ءبىر شىقپاي, كەلەمىز سونى قۋالاپ...  

انا قولى

اتىردىق تاندى كوز ىلمەي, ارىلدىق ءبىراز كىربىڭنەن. سوناۋ ءبىر — ءسابي كەزىمدەي, قولىڭنان ۇستاپ تۇردىم مەن. كورىندى جۇدەۋ ماعان ول, قالدى ما كەلىپ قۇرعىر جاس. قولىڭنىڭ ءۇستى — قارا جول, قيىر دا شيىر, قىم-قيعاش. قيالمەن ءجۇرىپ سان جىلىم, قولىڭا — كوپتەن قاراعام. مەن جۇرگەن جولدىڭ بارلىعى قولىڭدا تۇر عوي, جان انام. ءبارى تۇر — قايدا بارعانىم, تۇسكەنىم قانداي قىسپاققا. وسى عوي مەنى, ارداعىم, جەتكىزگەن مىنا ۇشپاققا. جاتىر عوي تالاي جول ارتتا, تۇرادى ءبارى جاڭعىرىپ... ورالدىڭ ءبىر كۇن وراقتان ساۋساعىڭ باسىن الدىرىپ. كورۋگە باتپاي قولىڭدى, كوزىمنەن جاسىم تۇردى ىرشىپ. ونسىز دا جارىم كوڭىلدى وڭدىرماي سوقتى بۇل قىرسىق. ساۋىلماي قالدى سيىر دا, جاعىلماي قالدى جەروشاق. ءۇيىرىلىپ ۇشتى قۇيىندار, سىپىرىپ كۇلدى جەل اساپ. قاباعى ءتۇننىڭ سالبىراپ, دۇنيە كەنەت قۋشيىپ, جاناردا تۇردى جاۋدىراپ جالعىز-اق ۇرتتام تىرشىلىك... مەنىڭ دە ءسابي كوڭىلىم سەزدى عوي — سونىڭ تۇسىندا تۇرعانىن بارلىق ءومىرىم ءبىر عانا ساۋساق ۇشىندا.  

اۋىل قارتتارى

دۇنيەگە كەلەر ءبىر رەت, داريا-كەۋدە, تاۋ-ءمۇسىن, قۇرىشتان قۇيعان قۇدىرەت – قارتتارىم, امان-ساۋمىسىڭ؟ وزدەرىڭ بولساڭ جانىندا, ەل ءىشى جومارت, ەڭسەلى,- ءدان ءيىسى جۇرگەن قانىندا دالامنىڭ ءبىر-ءبىر بولشەگى. ارادا جىلدار جوڭكىلىپ, الىستاپ كەتتىم بىرتىندەپ, ايتا الماي اۋىز تولتىرىپ, «اسسالاۋماعالەيكۋم!» دەپ. وزگە ءبىر مەندە جوق تىلەك, وزدەرىڭ كوزبەن باققانىم, جايلى جەر ىزدەپ كەتتى دەپ, جازعىرا كورمە, قارتتارىم. ەردىم ءبىر سيقىر قالامعا, شىعاردىم بەلگە جىر كوشىن. بولعام جوق الاڭ, دالامدا اۋليە قارتتار جۇرگەسىن. جاندى عوي باعى دالانىڭ, سەندەرگە قۋات, دەم بەرسىن. كيەسى دە ونىڭ سەندەرسىڭ, يەسى دە ونىڭ سەندەرسىڭ. الدىندا ءجۇرشى كوزىمنىڭ, اسىلىم, التىن قازىنام. اۋىرا قالسام, ءوزىڭنىڭ پەيىلىڭمەن-اق جازىلام. ساعىنتىپ تالاي جىر تۋار, ورالار ءالى-اق سان جىرشى. دالامنىڭ ءيىسى بۇرقىراپ, قارتتارىم, امان-ساۋ ءجۇرشى!  

حات

قولىما قالام العالى ەكى-ءۇش اي وتكەن ارادا... حات جازۋ - بارلىق ارمانىم — مايداندا جۇرگەن اعاما. قانشا ءارىپ بىلەم, ءبارىبىر, ءسوز ەمەس ماعان ول جاعى. ازىرگە بىلگەن ءارىبىم حاتىما جەتسە بولعانى. سابيگە بىتكەن كادىمگى كۇناسىز اپپاق كوكىرەك... «اماندىق حات!»— دەپ الدىمەن, استىنان سىزدىم ەكى رەت. سودان سوڭ, — اجەم ساۋلىعىن, اپامنىڭ اۋرىپ تۇرعانىن, اعايىن-تۋما - بارلىعىن باستارىن قوسىپ جينادىم. ايتىلماي قالسا بىرەۋلەر, وكپەلەپ جۇرەر ماعان دەپ, اۋىلدا كىم بار — تۇگەلدەي اتتارىن ءتىزدىم... امان دەپ. شۇبىرتتىم... ەگىن ورعانىن, العانىن جيناپ شوپتەرىن, باسقارما كىمنىڭ بولعانىن, اسكەرگە كىمنىڭ كەتكەنىن. تۇرعانىن اياز ساقىلداپ, تۇسكەنىن قالىڭ مۇز-قاردىڭ, اتتارىن ايتتىم جاقىندا تۇرمىسقا شىققان قىزداردىڭ. بۇرىشتا قىراۋ جىلتىراپ, ازىناپ تۇرسا دا ءۇيىمىز, جاتسا دا قارنىم شۇرقىراپ, «جاقسى,— دەپ قويدىم, كۇيىمىز!». ۇلكەيدىم دەگەن مەن ەندى... ءبىر سەزىم بار ما, كۇش كىرىپ, ء«شوپ تاسىپ ءجۇرمىن...» دەگەندى جىبەردىم حاتقا قىستىرىپ. جازدىرماي جۇرتقا حاتىمدى, ءوزىم-اق جازار كەلدى كۇن... العاشقى... جانە اقىرعى... ەڭ ۇزاق حاتىم بولدى بۇل. نە كەرەك, ىشتەي مازدادىم, كوڭىلىم سوناۋ ءجۇر كوكتە... تالايدان بەرى جازعانىم تولمادى بىراق ءبىر بەتكە. مەيلى عوي, سول-اق جەتەدى, تولماي-اق قويسىن, نەسى بار, ايتەۋىر, مەنىڭ كوكەمە ايتپاعىم قازىر وسىلار. قالمادى مەنىڭ سابىرىم, جەتكەندەي ۇلى مۇراتقا, جانىمنىڭ وراپ جالىنىن جونەلتتىم ستالينگرادقا... سودان سوڭ, «سىرىن» ءبىلىپ اپ, ۇشىردىم تالاي حاتتاردى. حات جازىپ بەرىپ ۇلىنا, قۋانتتىم قانشا قارتتاردى! قادالىپ تۇندە... ەلەڭدەپ, قارسى الىپ تاڭنىڭ ارايىن, كوكەشىمدى ەرتىپ كەلەر دەپ, ولەڭمەن جازدىم تالايىن. قايتپادى بىراق جاۋاپ تا, حابارسىز كەتتى بارلىعى. پوچتاشى قارتتىڭ — دالاقتاپ, الدىنان شىعام ءار كۇنى. القىنىپ, تۋلاپ جۇرەگىم, كوزىمە حاتتار ەلەستەپ, ويلايمىن ىشتەي — بىرەۋى تاپپاۋى مۇمكىن ەمەس دەپ... ورالدى ءبىر كۇن... دالانىڭ ءسىڭىرىپ جالىن, اپتابىن, سابىلىپ مايدان الابىن, سارعايىپ كەتكەن حاتتارىم. سارعايىپ كەتكەن زار-مۇڭنان سەكىلدى مەنىڭ سىڭارىم, باۋىرىما قىسىپ الدىم دا, قۇشاقتاپ بارىپ قۇلادىم...

مايداننان كەلگەن اعايلار

ەنتەلەي ءتۇسىپ جان-جاقتان, كوزىمىزدى الماي, قيىلىپ, سوعىستان كەلگەن سولداتتىڭ اۋزىنا قاراپ ءۇڭىلىپ, وتىرۋشى ەدىك ءتىزىلىپ, اڭگىمە جىرعا قارىق بوپ. اعايمەن بىرگە قىزىنىپ, مايدانعا ءبىز دە بارىپ كەپ... سابيلەر ەلتىپ, سەنگەسىن, ءوزى دە ءبىر ءسات ەلىگىپ, كوتەرە ءتۇسىپ كەۋدەسىن, كەتەگىن اعاي جەلىگىپ: — ايقاسقا كىرەر شاعىمدا اسىعىپ ىلعي تۇرۋشى ەم, الدىڭعى جاقتا - ارىنداپ, اقبوز ات ءمىنىل ءجۇرۋشى ەم. نايزاعاي ويناپ كوزىندە, سۋلىعىن شايناپ, كەمىرىپ, دۋماندى كورسە, — وزىمدەي تۇراتىن ول دا ەلىرىپ. قۇيعىتىپ كەلىپ قۇيىنداي جالىنعا سۇڭگىپ كەتەتىن, قىپ-قىزىل وقتار زۋىلداپ, قۇلاعىن تەسىپ وتەتىن. جارادار بولسام, كىسىنەپ, ادامشا ءبارىن ۇعاتىن, جانۋار ءورتتىڭ ىشىنەن دەنەمدى سۇيرەپ شىعاتىن... ايتاتىن ءوزى بەرىلىپ, قالىڭ ءبىر جاۋعا كىرگەندەي, قالاتىن كەنەت تەبىنىپ, اقبوز اتقا ىرعىپ مىنگەندەي. شىعاتىن داۋسى جوعارى, جۇرگەندەي ءالى ۇرانداپ, توسىندە تۇرعان مەدالى تۇسەتىن سوندا ءبىر اۋناپ. ...تىڭداۋشى ەك ۇيىپ جىرىن دا, باسقاداي بىزدە بولار ما وي. وت كەشىپ ءجۇرىپ, شىنىندا, جاۋ جەڭىل قايتقان سولار عوي!  

سەنبەيمىن

جانارى كۇلدى بالانىڭ, جاۋمادى زىلدەي تاس كوكتەن. جارالى بولعان دالانىڭ جاراسىن تاڭدى جاس كوكتەم. جايراڭداپ جاسىل جەر تۇلەپ, جاساردى بۇگىن تاعى دا. بەيمازا بولعان تەنتىرەپ, بۇلبۇلدار قوندى باعىنا. كىرپىگى جاستان تىيىلدى قامكوڭىل بولعان اسپاننىڭ. جاۋقازىن گۇلدەي كيىندى جەتىمدىك كورگەن جاس بالعىن... جايقالىپ ءوستى بۇلدىرگەن جايناتىپ اۋىل ماڭايىن. اسىعا كۇتىپ ءجۇردىم مەن اعالار كەلەر ماي ايىن. دوستارىم توستى اعاسىن, بولمادى مەنىڭ تىلەگىم, اعاڭدى قايدان تاباسىڭ, اسىعا كۇتكەن جۇرەگىم! پيلوتقا كيىپ جارقىلداپ, شاۋىپ ءجۇر دوسىم دەدەكتەپ. قويامىن ىشتەي: «جاقىندا مەنىڭ دە كوكەم كەلەت», دەپ... وعان دا جيىرما جىل ءوتتى, كوكەشىم ءالى قايتقان جوق. قاۋمالاپ كەلىپ ەشكىم دە قارالى حابار ايتقان جوق. جانىمدى مۇڭعا مالدىم دا, جالتاقتاي بەردىم دالاعا. قايتتى عوي ءبارى اۋىلعا, قايتپادىڭ نەگە, جان اعا؟ ءوستىم دە قوستىم ولەڭگە, ءتىرى بوپ ماعان كەتەسىڭ. سەنى جوق ماڭگى دەگەنگە سەنبەيمىن ءتىپتى, كوكەشىم!

* * *

بولسا ەگەر جۇمباق ءبىر مىقتى دۇنيەنى تۇگەل شايقاعان, ءبىز كورگەن بارلىق سۇمدىقتى كورسەتسە سوعان قايتادان; جۇرگىزسە سونى بىرەر كۇن ءبىز جۇرگەن اسۋ جولمەنەن, ايداسا قالىڭ دۇلەيگە, اياعىن شاندىپ كونمەنەن; جۇرەگىن جاسپەن ۋلاعان جەتىممەن بىرگە ءتۇن قاتسا, ءبىر جەرگە سوسىن جيناپ اپ, جەسىردىڭ ءبارىن تىڭداتسا!— تىرلىكتەن بەزىپ ەركىمەن, مەكەنىن تاستاپ ماڭگىلىك, ازاپتىڭ ۋلى دەرتىنەن كەتەر ەدى ءوزى-اق ماڭگىرىپ!..

* * *

قالمايدى مەنىڭ جانىمنان جاس كەزدە جۇرگەن جەرلەرىم, كوكتەمگى نۇردى جامىلعان بالاۋسا شاعىل-بەلدەرىم. كورەمىن كوكشىل دالامدى وڭىمدە دە ىلعي, تۇسىمدە... اسپانعا قاداپ جاناردى, جاتامىن ءشوپتىڭ ىشىندە. باتامىن ويعا نە ءتۇرلى, كەۋدەمە كوك پەن جەر سىيىپ, شالعىندار سيپاپ بەتىمدى, باشپايىم باسىن جەل ءسۇيىپ. دالامنىڭ الاقانىندا جاتامىن ءبىر ءسات دامىلداپ, ءۇيىرىلىپ قۇستار ماڭىمدا, ۇستىمدە بۇلتتار مامىرلاپ. تۇرادى شالعىن, تال بيلەپ, بوزتورعاي شىرقاپ ولەڭىن... جۇرگەندەي ءبارى الديلەپ الەمنىڭ جالعىز بوبەگىن. تولتىرىپ جىرعا كەۋدەمدى, تەربەتكەن ەدى بەلدەر دە... ءوزىم دە قازىر سول جەردى تەربەتىپ ءجۇرمىن كەۋدەمدە. شارلادىم قىر مەن وي ءىشىن, جۇپارىن جۇتتىم جال-قۇزدىڭ. جالعىزسىڭ, دالام, مەن ءۇشىن, سەن ءۇشىن - مەن دە جالعىزبىن...  

ويماۋىت

ءبىر ءوزىڭ جايلاپ جالعاندى جاتىرسىڭ شالعاي ايماقتا, جاستانىپ قۇبا جونداردى, شاڭ مەنەن شۋدان اۋلاقتا. توبەنىڭ ءۇستى, ساي ءىشى دالانىڭ جۇمساق سازدارى — كوكتەمگى جاڭبىر داۋىسى, كوكتەگى قۇستىڭ نازدى ءانى. شايقالىپ كەتكەن شالعىننان كوگىلدىر مونشاق توگىلىپ, كوكتەمنەن قالعان ايدىنعا جاتاسىڭ جازداي شومىلىپ. جوڭكىلىپ سوناۋ بيىكتەن, ادىردان قارعىپ, الدى وراپ, بارادى زاۋلاپ كيىكتەر ارتىنا تاستاپ اق جولاق. شولىپ تۇر بايتاق دالاسىن ارۋانا قىردا جەلپىنىپ, اسپان مەن جەردىڭ اراسىن ءبىر ءوزى عانا تولتىرىپ...

* * *

كوردىم مەن قانشا تاۋلاردى ساپارلاپ الىس جاقتاردا. شارلادىم قانشا باۋلاردى جۇلدىزدار تۋىپ جاتقاندا. اۋناتىپ اساۋ جەلىمەن, تەڭىزدەر قانشا شايقاعان... شىر ەتىپ تۇسكەن جەرىمە سوعا الماي ءجۇرمىن قايتادان. سەزدىرمەي ونىڭ قاندايىن, اكەتتى ءبىر قۇس مەنى ءىلىپ... سۇرايمىن ەلدەن بار جايىن, ەرتەگى-جىرداي ەگىلىپ. ۇشاتىن قۇستاي قومدانام, كەۋدەمە ءبىر ءسات جەل قونىپ. ەلەستەيدى ىلعي ول ماعان عاجايىپ كوركەم جەر بولىپ. كورىنەدى ىلعي ءبىر ايماق كولىندە قازى قاپتاعان, تۇنىعىن ەشكىم لايلاپ, اققۋىن ەشكىم اتپاعان; شاعىلىپ كۇنگە كۇيمەگەن, شالعىنى جەلمەن ويناعان, گ ۇلىنە دە ەشكىم تيمەگەن, جەرىنە توزاڭ قونباعان... جۇرەمىن سوعان قۇمارتىپ, كورەمىن ءجيى تۇسىمدە, جاپ-جاسىل بولىپ مۇنارتىپ جاتادى ساعىم ىشىندە. ۇشامىن سول كەز قۇلدىراپ, قالمايىن دەپ-اق كوز جازىپ. جەتكىزبەيدى ىلعي بۇلدىراپ كوگىلدىر ساۋلە, كوك جازىق...

* * *

جىلى جەل ەسىل تاۋ جاقتان, بۇلتتاردىڭ ءوزى بۋسانىپ, قاباعىن قالىڭ قار جاپقان جارتاستىڭ ءجۇزى جۇمسارىپ, وزەندەر ويعا جوڭكىلىپ, تولقىنىن تارتىپ ۇزاققا, اسپاندى كۇيگە تولتىرىپ, قۇس كەلىپ جاتىر بۇ جاقتا. جەتتى مە كوكتەم جەمگە دە, كەتتى مە قىستىڭ ىزعارى – جارقىراپ كۇمىس تەڭگەدەي جارىلدى ما ەكەن مۇزدارى؟ قارلى جەل ەرتە-كەش بوراپ, قاسارىپ تۇرعان جوق پا ەكەن, جايسىزداۋ ەدى بەسقوناق, بەسقوناق قالاي ءوتتى ەكەن؟ قۇستاردىڭ كەربەز كەرۋەنى كەشەۋلەپ بارسىن, از بارسىن, ەلەۋسىز جاتقان كولدەرىم ەستىدى مە ەكەن قاز داۋسىن؟ ۇرىنباي قارلى مۇزداققا, جەل تۇردى ما ەكەن وڭىنان؟ كوكتەمنىڭ ءوزى ءبىز جاققا كەلەتىن ىلعي سوڭىنان...

* * *

كوپ بولدى, بوزاڭ بەلدەرىم, وزىڭنەن ۇزاپ كەتكەلى. ارامىز قازىر جەر مەنەن جۇلدىزداي سوناۋ كوكتەگى. ءالى دە تاڭنىڭ الدىندا مۇنارعا ءجۇزىپ تۇرارسىڭ... توكتى عوي نوسەر جاڭبىرلار, وزگەرىپ كەتكەن شىعارسىڭ. وزگەرگەن جوقپىن ءالى مەن, وتسە دە تالاي جەل-قۇيىن. وزىڭدە قانداي ءسابي ەم, ءسابيمىن ءالى — سول كۇيىم. جەرلەرمەن تالاي دوستاسام, بەلدەرمەن تالاي قوشتاسام. وزىڭە دەگەن گۇل-كوڭىل وزگەرەر ەمەس ەشقاشان. جۇزدەسىپ بالا كۇنىممەن, وزىڭمەن كۇندە كەزدەسىپ, بەلەڭنەن اسىپ جۇگىرەم, بوزالا تاڭدا بوز كەشىپ.  

بوزتورعاي

ادەيى مىناۋ قىر ءۇشىن ويانىپ تاڭنىڭ الدىندا, دالانىڭ سانسىز دىبىسىن كومەيگە قۇيىپ الدىڭ با؟ سامالدىڭ جۇتىپ ءمولدىرىن, شانشىلىپ كوككە شىققاندا, دالاڭنىڭ مىنا كەڭدىگىن ايتاسىڭ با اقشا بۇلتتارعا؟ قارايلاپ تەمەن سوندا دا, كوزىڭدى جەردەن جازبايسىڭ. ءوزىڭ دە كەنەت سورعالاپ, قۇيىلىپ كەتە جازدايسىڭ. تىنبايدى جىرىڭ تولاستاپ, وسىنشا قايدان ءبىتتى كۇش, تابيعات ءوزى و باستا دالاما بەرگەن قۇتتى قۇس؟! جانىمدا ءبىر كۇي دىرىلدەپ, تۇردىم-اۋ بالعىن سەزىمدە, كەۋدەمە سىڭگەن ءبىر ءۇندى قايتالاپ ايتقان كەزىڭدە. توگىلتە شىرقاپ ءانىڭدى, بوزالا تاڭنان قۇلشىنىپ, كەتتىڭ-اۋ قوزعاپ قانىمدى, كۇناسىز قۇيتتاي تىرشىلىك!

* * *

جىل سايىن — قىردا گۇل ءجۇزىپ, جايناعان كەزدە دۇنيە, كەۋدەمدى جەلگە سۇيگىزىپ, كەلەمىن تۋعان ۇيىمە. سۇيگىزىپ بەتتەن, مۇرىننان, جارىسىپ, يىق قاعىسىپ, ارتىمنان ەرگەن ق ۇلىندار اۋنايدى ماعان جابىسىپ. قۋانام — بويىم كوككە اسىپ, جان-جاعىم شۋعا باتقانعا, ورتايىپ قالعان وت باسى تولىسىپ كەلە جاتقانعا. كەزدەسە مە ىلعي شاق مۇنداي, كوڭىلىنە نۇرلى جاز قونىپ, ورتادا جالعىز اققۋداي وتىرادى انام ءماز بولىپ. قالمايدى مۇڭنىڭ ءىزى دە, ۇمىتقان ونىڭ بارلىعىن... سان رەت قاراپ جۇزىمە, سۇرايدى دەنىم ساۋلىعىن. سۇرايدى سوسىن ارنايى جەكەلەپ بارلىق دوسىمدى, بۇگىندە قالاي حال-جايى, بوبەكتەر قانشا قوسىلدى؟ سۇرايدى جارىن-جولداسىن, سولارعا دەگەن قۇرمەتتەي, قاجەتى بولسىن-بولماسىن, ءبىر سۇراپ ءوتۋ — مىندەتتەي. سۇرايدى ءوزى بىلەتىن – ءبىر ءۇيدىڭ جالعىز ەركە ۇلىن, وزىنە كەلىپ جۇرەتىن كورشىنىڭ اشىق كەمپىرىن. ايتامىن ءبارىن قالدىرماي, جاققاسىن بۇل جىر قۇلاققا. اقىرى — جاۋعان جاڭبىرداي تاۋسىلادى ابدەن سۇراق تا. قىزارىپ ىستىق شايمەنەن, قادالىپ ءۇنسىز وتقا كوپ, قارايدى ءبىر كەز جايمەنەن: «اكەڭنەن حابار جوق پا؟..»— دەپ. تاپپايمىن ءسوز دە بۇعان تۇك, تيمەيدى وڭاي بۇل ماعان, كوزىمنىڭ الدى مۇنارتىپ, كىنالى جانداي قينالام. سوققانداي سۋىق جەل بەتكە, ارىلماي سول ءبىر كىنادان, مەن دە ونى مىناۋ جەر-كوكتەن وتىز جىل بويى سۇراعام. سۇراعام - جاسىل بەلدەردەن ۇيادان تۇلەپ ۇشقاننان, كوگەرىپ جاتقان كولدەر مەن كوكتەمدە قايتقان قۇستاردان. جەردەگى ورمان-توعايدىڭ تالايىن شار لاپ, تاپتاعام. بۇل ءجايلى بىراق ولاردىڭ بىرەۋى ءبىر ءتىل قاتپاعان... انامنىڭ ءجۇزى بۇزىلىپ جارقىلداپ جۇرگەن الگىدە, تاپ وسى جەردە ءۇزىلىپ, توقتايدى بارلىق اڭگىمە... جانىمدى مەنىڭ شىمشىلاپ, جاۋار بۇلت قۇساپ بۇگىن دە, جاۋاپسىز قالعان ءبىر سۇراق جاتادى كوڭىل تۇبىندە... 

جاڭبىر

اڭىزاق سوعىپ, شاڭ بوراپ, اق توزاڭ باسقان بار قىردى. اياۋلى دالام ابدەن-اق اڭساعان ەكەن جاڭبىردى. كەپتىرگەن ەكەن تاڭدايدى كۇيىپ ءبىر تۇرعان وت كۇندەر. اسپاننان كوزىن المايدى اشىلماي قالعان كوپ گۇلدەر... قانباعان شىعار ءشولى دە, قىرلارىم قانداي كۇيدە دەپ, اكەلدىم تۋعان جەرىمە الاتاۋ بۇلتىن سۇيرەلەپ. جالىن بوپ كوككە جايىلدى جاسىلدىڭ ءتىلى جالاقتاي, بۇلتتاردىڭ ءتوسىن ايىردى باتىرلار تارتقان ساداقتاي. بالبىراپ قانا ساسقاننان باۋىرىن توسەپ تۇردى اسپان. سارى ۋىز, سايعاق جاس تالدار سەكىردى-اۋ بيلەپ تىنباستان. كۇندىز دە ءتۇنى شەلەكتەپ, كول بولىپ جەرگە اقتى نۇر. جازىقتا بالعىن بوبەكتەي ءسۇيدىرىپ بەتىن جاتتى گۇل. سايابىر تاۋىپ شاعىلدىڭ سۋىرىپ قۇمىن قۋعان جەل, جاڭبىردان كەيىن جانىڭ ءبىر جايلانىپ قالدى-اۋ, تۋعان جەر. جان ۇلىڭ اڭساپ كەلگەندە, جادىراپ گۇلدەر, كۇلسە باۋ... جاڭبىر بوپ كەلىپ سەندەرگە, جايناتىپ كەتىپ جۇرسەم-اۋ!