الەكساندر تاسبولاتوۆ.
الەمنىڭ ءامىرشىسى – ەڭبەك دەيدى. ويتكەنى, تەك ەڭبەكپەن عانا جەمىس وڭبەك, تەك ەڭبەك قانا بار قيىندىقتى جەڭبەك. مۇنى ءار قازاق بىلەدى, سوندىقتان جۇمىستى جاقسى ىستەسەك, جاقسى ءومىر سۇرەمىز دەيدى. سوعان ساي تالاي قازاق بارىنشا ەڭبەك ەتكىسى كەلەدى. مۇنى دا بىلەتىن ۇكىمەت شارۋاعا كاسىبىڭ ۇستەسىن, مىناۋ ءتيىستى نەسىبەڭ دەپ كومەك قولىن سوزىپ جاتىر. ال سول ۇكىمەتتىڭ كومەگى جاڭاعى ەڭبەك ەتەم دەگەن شارۋاعا جەتپەي جاتقانىن سول ۇكىمەت بىلە مە ەكەن؟ ەڭبەك ەتىپ, ءوزىڭدى-ءوزىڭ اسىراۋ, قالا بەرسە وزگەلەردى جارىلقاۋ ەلباسىنىڭ دا سىندارلى ساياساتى. مۇنى جۇزەگە اسىرۋ جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ تىكەلەي مىندەتى. بىراق وسى مىندەت تالاپقا ساي نەگە ورىندالمايدى؟ «كوكتەمنىڭ ءبىر كۇنى - جىلعا ازىق» دەگەندەي, كۇن جىلىنا كەتپەنىن قولىنا الىپ, بار شارۋامدى دوڭگەلەتەم دەگەن ادامدارعا نەگە ۋاقىتىلى سۋبسيديا بەرىلمەيدى؟ دالىرەك ايتقاندا, نەگە بەرگىزبەيدى؟ بۇدان سوڭ قانداي ەڭبەك, قانداي جەمىس وڭبەك؟
مۇنداي الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى پرەزيدەنت «جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادامدا» ايتقان بولاتىن. «مەنىڭ نازارىمداعى باستى ماسەلە – ءار قازاقستاندىققا قامقورلىق كورسەتۋ» دەگەن بولاتىن سوندا ەلباسى. وتە دۇرىس. قامقورلىق كورسەتۋ قاجەتتىلىك بولىپ تابىلادى, ويتكەنى, الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى شەشۋگە ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارىنىڭ ءومىرى مەن كۇن سايىنعى ءوزىن ءوزى سەزىنۋلەرى تاۋەلدى. ال بىراق جەرگىلىكتى جەرلەردەگى شارۋالار جاقسى ەڭبەك ەتۋ ءۇشىن قۇلاشىن كەڭگە جايا الماي وتىرعاندارىن جاسىرمايدى. كىم كىنالى؟ جالپى حالىقتىڭ سەنىمى جوعالماس ءۇشىن وسى ءبىر اراداعى كۇدىكتى تۇيىتكىلدەر قاشان تارقاتىلادى؟ ونى تۋدىراتىن جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەر قاشان ءبىر جاۋاپقا تارتىلادى؟ ميىقتارىنان ك ۇلىپ, مۇرتتارى مايلانىپ جۇرە بەرە مە؟ ەلباسى «پاراقورلاردى انىقتاۋ, سوتقا تارتۋ جەتكىلىكسىز» دەپ, سوناۋ «الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى باعىتى» اتتى جولداۋىندا-اق ايتقان بولاتىن.
الايدا, بۇل تۋرالى جەرگىلىكتى حالىقتان ارىز-شاعىمدار اعىلىپ جاتىر. حات ارتىندا ادام بار. حالىقتى اشىندىرماۋ كەرەك دەگەن بولاتىن مەملەكەت باسشىسى. ءتىپتى, سونداي بىرقاتار ادامداردىڭ حاتى گازەتكە دە جاريالاندى. ماسەلەن, «سۋبسيديادان قاشانعى قاعىلامىن؟..» اتتى وقىرمان حاتىندا (20.04.2016) ونىڭ اۆتورى نەسىپكۇل كەزەڭباەۆا: «مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. سوعان وراي مەن ەلباسى ساياساتىنا يەك ارتقاندىقتان, جامبىل وبلىسى, مەركى اۋدانى, قوستوعان اۋىلىندا «داۋرەن» شارۋا قوجالىعىن قۇرعان ەدىم. الايدا, بۇل «داۋرەنىمىز» ۇزاققا بارمادى.
1993 جىلى مەملەكەتتىك جەر قورىنان الىنعان 196 گەكتار القاپپەن اۋدانداعى ايەلدەر اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ ەگىنشىلىكپەن اينالىسا باستادىم. سونىمەن نە كەرەك, وتكەن جىلى مەركى اۋدانىنىڭ باسشىلىعى بارلىق شارۋا قوجالىقتارىنا قانت قىزىلشاسىن ءوسىرۋ تۋرالى ۇسىنىس تاستادى. ويتكەنى, مەركى قانت زاۋىتىنا شيكىزات قاجەت ەدى. مەن بۇل ىسكە بىلەك تۇرە كىرىسىپ, جەرىمدى دايىنداعان سوڭ اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى م.ومىربەكوۆكە بارىپ, «جەرىم دايىن, تەك تەحنيكا مەن قاراجات كەرەك» دەپ كومەك سۇرادىم. ول «قىزىلشا ەكى قۇلاق بولعاندا, ماعان كەلىڭىز, سۋبسيديا الاسىز», - دەگەن ۋادەسىن بەردى.
سودان 61 گەكتار جەرگە قىزىلشا ەگىپ, ونىڭ بارلىق كۇتىمىن جاسادىم. جانە دە جەرىمنىڭ 40 گەكتارىنا سافلور, ال 40 گەكتارىنا ارپا ءوسىردىم. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, ەل ۇكىمەتى قانت قىزىلشاسىنىڭ ءار گەكتارىنا 50 مىڭ تەڭگە سۋبسيديا بەرەدى دەگەننەن كەيىن ءتيىستى قۇجاتتارىمدى دا وتكىزگەن ەدىم. قىزىلشا القابىمنىڭ جايىن تەكسەرۋ ءۇشىن اۋدان اكىمدىگىنىڭ ارنايى كوميسسياسى دا كەلىپ كورىپ, ءتيىستى قورىتىندىلارىن بەردى. ءتىپتى, سارىمولداەۆ اۋىلدىق وكرۋگى اكىمىنىڭ انىقتاماسى دا بار. الايدا, مەنىڭ ەڭبەگىم زايا كەتەتىن بولدى, سوسىن مەركى اۋدانى اكىمىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن قاداعالايتىن ورىنباسارى م.ءومىربەكوۆتىڭ الدىنا ءبىرنەشە رەت بارسام دا, ەشبىر كومەك كورسەتىلمەدى. نە كەرەك, ءسويتىپ, مەملەكەت ءساۋىر ايىندا بولگەن زاڭدى قارجىنى دەر كەزىندە الا الماي, ارىق تارتۋعا, قىزىلشا القابىن سۋارۋعا مۇمكىندىك بولمادى.
ءوزىمنىڭ قانت قىزىلشاسى مەن ارپاعا سۋبسيديا الماعانىم تۋرالى اۋدان باسشىلارىنا بىرنەشە رەت ايتتىم. ءتىپتى, بىلتىرعى ءشىلدە ايىندا جامبىل وبلىسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ا.نۇراليەۆكە دە بارىپ, جاعدايىمدى ايتىپ جەتكىزدىم. بۇل جايتتان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى ن.نۇرجىگىتوۆ تە جاقسى حاباردار. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ودان ەشبىر ناتيجە جوق. وبلىس اۋدانعا سىلتەسە, ال اۋدان باسشىلارى مەنى قۇرعاق ءۋادەمەن بوس اۋرەگە سالىپ كەلەدى. ول ول ما, وبلىس باسشىلىعىنىڭ اتىنا بىلتىرعى جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنداعى جازعان ارىزىما ءالى كۇنگە دەيىن جاۋاپ جوق. وسىنداي جاۋاپسىزدىق سالدارىنان مەن مەركى قانت زاۋىتىنا قىزىلشا تۇقىمىن العانىم ءۇشىن 449 مىڭ تەڭگە, ال جەر جىرتىپ, تۇقىم سەپكەن تراكتورشى جىگىتكە 80 مىڭ تەڭگەدەي قارىز بولدىم. سوندا مەنىڭ جازىعىم نە؟ اۋدان باسشىلارىنىڭ مىندەتى ەلباسى تاپسىرماسىنا ساي كاسىپكەرلەرگە, شارۋالارعا جاعداي جاساۋ, كومەك بەرۋ جانە حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ەمەس پە ەدى؟», دەيدى. الايدا, ءبىر وكىنىشتىسى, بۇل جاعداي بيىل دا قايتالانايىن دەپ تۇرعانىن نەسىپكۇل كەزەڭباەۆا تاعى دا اشىنا حابارلادى. سوندا بۇل جەرگىلىكتى شەنەۋنىكتەرگە «ءاي» دەيتىن اجا, «قوي» دەيتىن قوجا بولماعانى ما؟ تەك ءوز بىلگەندەرىن ىستەپ جۇرە بەرە مە؟ نەسىپكۇل كەزەڭباەۆا سەكىلدى ادامداردىڭ وتىنىشىنە نازار اۋدارماي ما؟
سول سياقتى «جالعىزباستى ايەلدىڭ جانايقايى» (29.03.2016) اتتى ماقالادا (اۆتورى ا. تۇراپباي ۇلى) تۇراقتى ىستەپ كەلە جاتقان جۇمىسىنان ءبىر كۇندە قىسقارتىلىپ قالعان جيەنگۇل كامالوۆا رەداكتسيامىزعا ارىز حات جازىپ, بۇل قىسقارتۋدىڭ تۇرمىسىنا اۋىر ءتيىپ وتىرعاندىعىن ايتىپتى. 2010 جىلى «جول جوندەۋشى كومپانيا» جشس-ءنىڭ بەينەۋ جول جوندەۋ جونىندەگى ديرەكتسياسىنا جولسەرىك بولىپ ورنالاسقان ج.كامالوۆا اتالعان سەرىكتەستىكتىڭ قىزىلورداداعى فيليالىندا مىندەتىن ءبىراز ۋاقىت اتقارىپ, 2014 جىلدىڭ ناۋرىزىنان باستاپ بەينەۋگە قايتا اۋىستىرىلادى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2015 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا «جول جوندەۋشى كومپانيا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ فيليالى بولىپ تابىلاتىن بەينەۋ جول جوندەۋ ديرەكتسياسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ونى شاقىرتىپ الىپ, قولىنا جولسەرىكتىك قىزمەتىنەن قىسقارعانى تۋرالى حابارلامانى ۇستاتقان. قىزىلوردا فيليالىندا جۇمىس ىستەگەن كەزدەرىندە نە اۋىزشا, نە جازباشا ەسكەرتۋ الماعان جيەنگۇلدىڭ كۇيەۋى بۇرىن قايتىس بولعانى, وتباسىنىڭ جالعىز اسىراۋشىسى ەكەنى جانە اليانس بانكتەن العان نەسيەسىن سول جالاقىسىمەن جاۋىپ وتىرعانى ەش ەسكەرىلمەگەن. باسىندا باسپاناسى جوق, بالالارىن وسى قىزمەتى ارقىلى اسىراپ وتىرعان جالعىزباستى ايەلدىڭ مىناداي ايانىشتى تاعدىرى كىمگە بولسا دا وي سالارداي. وسى تۇرعىدان كەلگەندە, بالالارى ءۇشىن جانتالاسقان انانى تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىنە يتەرە سالىپ, جۇمىسىنان شىعارىپ جىبەرۋ قانشالىقتى زاڭعا دا, ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىنا دا سايادى دەپ ايتا الامىز با؟ قورىتا ايتقاندا, جالعىزباستى ايەلدىڭ باسىنداعى اۋىرتپالىق مەملەكەتىمىز ءۇشىن ۇلكەن سىن ەمەس پە. مۇنداي كەلەڭسىزدىك قاشانعا دەيىن قايتالانا بەرمەك؟ ەندى وسى ماسەلە دە قاشان ءبىر شەشىمىن تابادى دەپ ويلايمىز.
ال سونداي تاعى ءبىر «سۋ اياعى قۇردىمعا كەتپەي مە؟» اتتى وزەكتى ماقالادا ق. وسپانوۆ اقساقالدىڭ ءومىر بويىنا تۋعان ەلىنە ادال ەڭبەك ەتىپ كەلىپ, سۋ تاسقىنى زاردابى كەزىندە بار اۋىرتپالىقپەن بەتپە-بەت جالعىز قالعانى قىنجىلا ايتىلادى. ويتكەنى ءبارىمىز جاقسى بىلەمىز, قالاي كوكتەم باستالدى دەگەنشە ەلىمىزدىڭ ءاربىر وڭىرىندە قارعىن سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەگەتىن ەلدى مەكەندەر از بولمايدى. جىل سايىن قايتالانا بەرەتىن وسىنداي سۋ تاسقىنى بىلتىر قاراعاندى وبلىسى, اقتوعاي اۋدانى قارابۇلاق اۋىلدىق وكرۋگ ايماقتارىندا دا ورىن العانى بەلگىلى. وسىنداعى «سانا بي» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى قۋانىشبەك وسپانوۆ ءوزىنىڭ سول سۋ تاسقىنىنان زارداپ شەككەنىن ايتىپ, بۇزىلعان باسپاناسىن ءالى كۇنگە جوندەپ بەرمەگەنىنە نالىپ, رەداكتسيامىزعا ارنايى حات جولداعان.
قازىرگى كەزدە قۋانىشبەك اقساقال زايىبىمەن, ياعني ون بالا تاربيەلەپ وسىرگەن باتىر انا مايرامەن بىرگە قىستاقتا شارۋاشىلىق باسىندا قۇلاۋعا اينالعان ءۇيدى جوندەپ ءومىر ءسۇرىپ جاتقان جايلارى بار. ال قىستاقتان 14 شاقىرىم جەردەگى قاراسۋ بولىمشەسىندە بالاسى يگىلىك وسپانوۆ تۇرادى ەكەن. ونىڭ دا ءوز وتباسى, ءۇش بالاسى بار. بىلتىر كوكتەمدە ورىن العان قارعىن سۋ سالدارىنان ب ۇلىنگەن ۇيلەردىڭ جايىن انىقتاۋ ءۇشىن وبلىس ورتالىعى قاراعاندىدان ارنايى كوميسسيا كەلىپ, اقساقالدىڭ اتىنا تىركەلگەن ەكى ءۇيدى دە تۇرۋعا جارامسىز دەپ تاپقان. سودان قاراسۋ بولىمشەسىندەگى قۇلاۋعا اينالعان ۇيلەر قايتا سالىنسا, سونىڭ ىشىندە يگىلىكتىڭ دە باسپاناسى قالپىنا كەلتىرىلىپتى. الايدا, 14 شاقىرىم جەردەگى ەكىنشى باسپانا ەسكەرۋسىز قالعان. باسىندا ىرگەتاسىنىڭ ورنى قازىلىپ قويىلعانىمەن, ءىس ءارى قاراي جىلجىماپتى.
مىنە, ايدالاداعى قىستاقتاعى قۇلاۋعا اينالعان باسپانادا ەكى قارت ادامدى بىلە تۇرا قىستىڭ قىسىلتاياڭىنا قالدىرۋ قانداي زاڭدا قارالعان, دەيدى ماقالانى جازعان ءبىزدىڭ ءتىلشىمىز. ەگەر اقتوعاي اۋدانى اكىمى ورىنباسارىنىڭ جاۋابىنا جۇگىنسەك, وندا اۋداندىق قۇرىلىس ءبولىمى تاراپىنان ەشقانداي كەدەرگى كەلتىرىلمەگەن. ءالى كۇنگە نە باسپاناسىنىڭ جوندەلمەگەنىنە, نە قايىرىمدىلىق قورىنان بولىنۋگە ءتيىستى قارجى بولىنبەگەندىگىنە نالىپ, وسپانوۆتىڭ حات جازاتىنداي ءجونى دە بار. ويتكەنى, ءۇي قۇجاتىنىڭ بارلىعىن ءتيىستى ورىندارعا وتكىزىپ تە قويعان. وسىلايشا, قاراعاندى وبلىسى اقتوعاي اۋدانىنداعى «سانا بي» شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى قۋانىشبەك وسپانوۆ تۇرعىن ءۇي قۇجاتتارىنىڭ بارلىعىن وبلىستىق قايىرىمدىلىق قورىنا وتكىزىپ, ءوڭىر باسشىلىعى تاراپىنان ءبىر قولداۋ بولا ما دەگەن ۇمىتپەن وتىرعان جايى بار. ارينە, ءۇمىت ۇزىلمەيدى. دەمەك, قازاقستان جەرى ءار قازاقتىڭ تول جەرى ەكەندىگى قالاي تالاسسىز شىندىق بولىپ تابىلسا, ونداعى ءار قازاقتىڭ جاعدايىنا نازار اۋدارۋ بيلىكتىڭ ءتول مىندەتى ەكەندىگى دە ەش تالاس تۋدىرمايدى. مۇنى, الدىمەن, بيلىكتەگىلەر ۇمىتپاعانى ءجون-اۋ.