كەشە استاناداعى نازارباەۆ ورتالىعىندا تۇركى اكادەمياسى حالىقارالىق ۇيىمى ۇيىمداستىرعان « ۇلى دالا» ءى گۋمانيتارلىق عىلىمدار فورۋمى ءوتتى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلارعا ارنالعان قۇتتىقتاۋىن مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا وقىپ بەردى. « ۇلى دالا – ەۋرازيا كەڭىستىگىن مەكەندەگەن حالىقتاردىڭ مىڭجىلدىق بايلانىستارىنىڭ شەجىرەلى كۋاسى, باتىس جانە شىعىس وركەنيەتتەرىن توعىستىرعان توعىز جولدىڭ تورابى. ونىڭ گەوگرافيالىق اۋقىمى الىس كوكجيەكتەردى قامتيدى. تاريحي تامىرلارى تەرەڭنەن تارالادى. باي مادەني مۇراسى – بۇكىل ادامزاتتىڭ ورتاق يگىلىگى. سوندىقتان, بۇگىنگى فورۋم تاقىرىبىنىڭ ىنتىماقتاستىرۋشى قۋاتقا يە سيمۆوليكالىق ءمانى بار دەپ ويلايمىن.
مەنىڭ باستامام بويىنشا قۇرىلعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى العاش رەت مۇنداي فورماتتاعى القالى جيىننىڭ وتۋىنە ۇيىتقى بولىپ وتىر. وسى ارقىلى ەۋروپا مەن ازيا اراسىنداعى التىن كوپىر سانالاتىن استانانىڭ ءوز قاقپاسىن الەمدىك عىلىمعا ايقارا اشقانى – ماعىناسى زور وقيعا.
بۇل فورۋم قۇرلىقتاردى شەكاراسىز جالعاعان عىلىمي ينتەگراتسياعا ۇلكەن سەرپىن بەرەدى دەپ سەنەمىن. ونىڭ اياسىنداعى بارشاعا پايدالى پىكىر الماسۋلاردىڭ ءوزارا تۇسىنىستىك پەن ىقپالداستىقتىڭ دامۋىنا يگى ىقپالى بولارى ءسوزسىز» دەلىنگەن وندا.
تۇركىتىلدەس ەلدەر تاۋەلسىزدىكتەرىنىڭ 25 جىلدىعى مەن تۇركى جازۋى كۇنىنە ورايلاستىرىلعان ساليقالى باسقوسۋدىڭ سالتاناتتى راسىمىندە, سونداي-اق, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى جانىنداعى IRCICA ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى حاليت ەرەن, يۋنەسكو ىستەرى جونىندەگى تۇركيا ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ توراعاسى م.ءوجال وعىز, اتاتۇرىك اتىنداعى مادەنيەت, ءتىل جانە تاريح جونىندەگى جوعارى قۇرىلىم باسشىسى ءداريا ءورس, تۇركيا عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى احمەت جەۆات ادجار, قازاقستان ۇعا, سونداي-اق, تۇركى الەمى عىلىم اكادەميالارى وداعىنىڭ پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ ءسوز سويلەدى.
ولار التىن باستاۋىن ارعى زامانداردان الاتىن تۇركى جۇرتىنىڭ تاعىلىمدى تاريحى, ولاردىڭ ءوزارا باۋىرلاستىق بايلانىستارى, اينالاسىنداعى باسقا مادەنيەت وكىلدەرىمەن قارىم-قاتىناسى تۋرالى تۇشىمدى ويلار ورتاعا سالىنۋعا ءتيىس وسى فورۋمنىڭ تابىستى اياقتالۋىنا تىلەكتەستىكتەرىن جەتكىزدى.
ايرىقشا ايتا كەتەرلىك ءبىر جايت, الىس-جاقىننان ات ارىتقان ءمارتەبەلى مەيماندار الدىندا TWESCO تۇركىتانۋ عىلىمىنا سىڭىرگەن ەرەكشە ەڭبەكتەرى جانە شىعارمالارى ارقىلى حالىقتار اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتىپ, مادەني بايلانىستى تەرەڭدەتكەندەرى ءۇشىن بىرقاتار تۇلعالاردى التىن مەدالمەن ماراپاتتادى. ولاردىڭ اراسىندا ورتالىق ازياداعى قولا جانە ەرتە تەمىر داۋىرلەرىنىڭ ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرىن زەرتتەپ, كوپتەگەن ىرگەلى جاڭالىقتار اشقان وزبەكستاندىق تاريحشى, اكادەميك احمادالي اسقاروۆ, «تۇركى تىلدەرىندەگى تابۋ مەن ەۆفەميزمدەر», «ازيا – بەرينگيا – امەريكا نەمەسە امەريكالىق «ۇندىستەردىڭ» ازيالىق تەگى», «امەريكالىق ۇندىستەردىڭ التايلىق تەگى», «ەۋرازيا كودى: بەسىنشى وركەنيەت قارساڭىندا» سەكىلدى سۇبەلى تۋىندىلارىمەن كوزىقاراقتى وقىرمانعا كەڭىنەن تانىمال قازاقستاندىق عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءادىل احمەتوۆ, «روسسيسكايا تيۋركولوگيا» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, ايگىلى «ەجەلگى تۇرىك سوزدىگىن» دايىنداۋشىلاردىڭ ءبىرى, بىلىكتى شىعىستانۋشى دميتري ناسيلوۆ جانە قازاقتىڭ كورنەكتى قالامگەرى, قوعام قايراتكەرى, اتاقتى «از ي يا», «1001 ءسوز», «تاڭبالار ءتىلى», «اتامزامانعى تۇركىلەر» كىتاپتارىنىڭ اۆتورى ولجاس سۇلەيمەنوۆ بار.
جاقىندا عانا سەكسەننىڭ سەڭگىرىنە سەرگەك كوتەرىلىپ, ەلباسى جارلىعىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك ەرى اتانعان اسقار تاۋداي اعامىز قاشاندا اينالاسىنداعىلارعا ابىروي-بەدەلىن سەزىندىرىپ جۇرەتىن ادەتىنەن بۇل جولى دا جاڭىلعان جوق. استانا اۋەجايىنا اياعى تيگەن بويدا وسىندا اسىققانىمەن اقىن ءبىراز اداسىپ بارىپ, ءوزى ايتقانداي «ەلوردانىڭ ەندىكتەرى مەن بويلىقتارىن شارلاپ», ارەڭ جەتكەن كورىنەدى. كوپشىلىكتى ءتورت-بەس مينۋت كۇتتىرىپ, ورتاعا شىققان وعان كورسەتىلگەن قوشەمەتكە ەرىكسىز قول سوقتىق.
فورۋم اياسىندا الەمنىڭ جيىرماعا جۋىق ەلىنەن, سونىڭ ىشىندە تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردەن جانە اقش, گەرمانيا, جاپونيا, قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, رەسەي, ۇلىبريتانيادان كەلگەن 150-دەن اسا عالىمدار مەن زەرتتەۋشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن 4 پانەلدى وتىرىس وتكىزىلدى.
«ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى عىلىمي ىنتىماقتاستىق: زاماناۋي تاسىلدەردى ىزدەۋ» اتتى العاشقى وتىرىسقا تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق ۇيىمى كەڭەسى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى ومەر قوجامان مودەراتورلىق ەتتى. مۇندا ميچيگان ۋنيۆەرسيتەتى ەۋروپا, رەسەي جانە ەۋرازيا زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى نورمان گرەم, IRCICA باس ديرەكتورى ەرەن حاليت, ازەربايجان مەملەكەتتىك ەكونوميكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, تۇركى الەمى ەكونوميستەر وداعىنىڭ توراعاسى ادىلەت مۋرادوۆ, ECO Science Foundation قورىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى سۋيرو مانزۋر حۋسەين مەن ازەربايجان ۇلتتىق ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى دجەۆانشير فەيزيەۆ بايانداما جاساپ, بايىپتى پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.
اقش-تاعى مەديسون ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى يۋلاي شاميلوعلى جۇرگىزگەن « ۇلى دالا وركەنيەتى: جالپى جانە جالقى ەرەكشەلىكتەرى» تاقىرىبىنداعى ماجىلىستە دە ءماندى ماسەلەلەر كوتەرىلدى. اڭگىمەسىن قازاقشا باستاعان توراعانىڭ «امەريكادان كەلگەن اتىم بار ەمەس پە, ەندى اعىلشىنشاعا كوشەيىن» دەگەن ادەمى ازىلىنە دە ەزۋ تارتتىق.
«ماناس» قىرعىز-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى قادىرالى قوڭقوباەۆ الاتاۋدىڭ ارعى بەتىندەگى سايمالىتاش پەتروگليفتەرى توڭىرەگىندە تەرەڭنەن تولعاپ, 3,5-4 مىڭ مەترلىك بيىكتىكتەگى تاستا قاشالعان كونە سۋرەتتەردىڭ سىرىن اشا بىلسەك, كومەسكى تارتا باستاعان كونە تاريحىمىزدىڭ تالاي بەتتەرىن تولتىرۋعا مۇمكىندىك تۋاتىنىن العا تارتتى.
ال ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ پروفەسسورى, تاريحشى بولات كومەكوۆ كوشپەندىلەر وركەنيەتىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى جايىندا وتە ورىندى ءسوز قوزعادى. اكادەميكتىڭ ايتقاندارىنان ۇققانىمىز, ات جالىندا وسكەن اتا-بابالارىمىز ادامزات يگىلىگىنە اينالۋعا لايىق نەبىر قۇندىلىقتاردى ارتىنداعى ۇرپاقتارىنا مۇراعا قالدىرىپ كەتكەن. ولشەم بىرلىكتەرىنە سىيا بەرمەيتىن ۇلى دالا ۇلاندارىنىڭ ۇلاعاتتى مۇرالارى مۇقيات زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى. قيان دالانى قيقۋلاتقان دەشتى قىپشاق قىراندارىنىڭ داڭقى ازيادان اسىپ, ەۋروپا ەلدەرىن دۇرلىكتىرگەن.
تاتارستان عا ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ايرات سيتديكوۆ رەسەي جەرىندەگى تۇركىلەر قونىستارى, التىن وردا فەنومەنى جونىندە ماقتانىشپەن ايتتى. ءبىزدى قىزىقتىرعانى, تاتار تۋعانداردىڭ ءتول تاريحتارىن تىرىلتۋدەگى ىرگەلى ىزدەنىستەرى بولدى. قىرىمداعى باقشاسارايدا, ريازانداعى قاسىم حاندىعىنىڭ ورنىندا, ستاۆروپولدەگى ماجاردا, تۇمەندەگى يسكەردە, نيجەگورودتاعى قۇرشىندا, ساراتوۆتاعى ۇكەندە, استراحانداعى ساراي-باتۋدا ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارىمەن اينالىسىپ, ءبىراز شارۋانىڭ باسىن قايىرعاندارىنا ءسۇيسىنىپ قالدىق.
سونداي-اق, «تۇركىتانۋدىڭ جاڭا كەزەڭى: ادىسنامالىق ۇستانىمدار جانە پانارالىق اسپەكتىلەر», «قازىرگى ىقپالداسۋ جاعدايىنداعى تۇركى مۇراسى» دەيتىن تاقىرىپتاردا ءماسليحات قۇرىلىپ, ءتۇبى ءبىر تۇركىلەر مادەنيەتىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى جەتىستىكتەرى مەن قولعا الىنۋعا ءتيىس ىرگەلى ىستەرگە بايلانىستى وزەكجاردى سۇحبات ءوربىدى.
بۇل كۇنى, سونىمەن بىرگە, تۇركى الەمى عىلىم اكادەميالارى وداعىنىڭ جيىنى ءوتتى. كەزدەسۋ بارىسىندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى وداق قۇرىلعان كۇننەن بەرى TWESCO-نىڭ ۇيىمعا مۇشە عىلىم اكادەميالارىمەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرىلعان شارالار مەن عىلىمي جوبالارى جونىندە جان-جاقتى بايانداپ بەردى.
تالعات باتىرحان,
«ەگەمەن قازاقستان»