يا ەست مورە,
ي مورە ۆو منە
جاك-يۆ كۋستو
ۇلى فيزيكا عىلىمى اشقان, تەگىندە, انىق دەرەك, ايقىن جايت, قالا بەردى, اسىل اقيقات بار. باياعى ءبىر باعزى زامانداردا, ءپىل ساۋىرلى قارا جەر, جەتى قات كوك اسپان, جۇلدىزدار سالعان قۇس جولى, ءتىپتى, تارىداي شاشىلىپ جاتقان قيساپسىز عالامشار, سانى جوق ەسەپسىز عارىشتار, شەكسىز نىعىزدالعان قارا نوقات داق, اقتىق نۇكتە ىشىندە ءومىر سۇرگەندە, كەنەت ءبىر ءسات – توسىن قۇبىلىستان – ءدۇنيە شالت وزگەرەدى: تاۋ قوپارعان وراسان زور جارىلىستان ۇشان-تەڭىز الەم تۇزىلەدى. زادى, ولجاس قازاق, تۇركى, ادامزات كەڭىستىگىندە, ۇلت, حالىق, ءناسىل رۋحانياتىندا, جاڭا الەمدى سومداعان الاپات جارىلىس بولدى. فرانتسيا اقىل-ويىنا – رەنە دەكارت, بلەز پاسكال, شارل-لۋي دە مونتەسكە, ۆيكتور گيۋگو, مارسەل پرۋست, اندرە برەتون, بوريس ۆيون, جان-پول سارتر; گەرمانيا اقىل-ويىنا – ەممانۋيل كانت, گەورگ ۆيلگەلم فريدريح گەگەل, فريدريح ۆيلگەلم يوزەف شەللينگ, يوگانن گوتليب فيحتە, يوگانن ۆولفگانگ گەتە, حريستيان يوگانن گەنريح گەينە, فريدريح ۆيلگەلم نيتسشە, ماكس پلانك, مارتين حايدەگگەر; بريتانيا اقىل-ويىنا – ۋيليام شەكسپير, مايكل فارادەي, ۋيليام باتلەر يەيتس, سەميۋەل باتلەر, دجەيمس كلەرك ماكسۆەلل, ستيۆەن حوكينگ ىقپالدارى ءتارىزدى ولجاس تۇركى-سلاۆيان وي-ساناسىنا دا قاتتى اسەر ەتتى. بيلەپ-توستەدى. اتومدى جارعان رەزەرفوردتاي ولجاس تاڭبالاردى جاردى. جارىپ, سىرىن وقىدى. دەگدار عالىم اتوم قۇپياسىن اشتى, ويشىل اقىن تاڭبا جۇمباعىن شەشتى. راس, ولجاس قازاق, تۇركى, ادامزات كەڭىستىگىندە, ۇلت, حالىق, ءناسىل رۋحانياتىندا, جاڭا الەمدى سومداعان الاپات جارىلىس بولدى. جارىلىستان سوڭ, عالامزات تاريحىنداعى الاپات كەزەڭدە, عارىشتاردان قۇرالعان جاڭا الەم جارالدى, ادامزات شەجىرەسىندە جاڭا زاماندى بايانداعان الاپات ءداۋىر باستالدى. ەل-جۇرتتى تاڭعالدىرعان تاڭسىق قۇبىلىس عارىشتاي شەكسىز – ۇلى دالا بەسىگىندە بولەنىپ ءوستى. ولجاستىڭ ماسشتابى دا, تاقىرىبى دا, وتانى دا كوسموس بولدى. كوسموس قازاق جەرىنەن باستالادى. قازاق توپىراعى – كوسموستىڭ قاقپاسى. كىرىپ-شىعاتىن ەسىگى. سوندىقتان, كوسموستى جىرلاعان, تۇڭعىش عارىشكەردى جىرعا قوسقان اقىن, كوسموستىق ماسشتابتاعى شايىر قازاق ەلىندە تۋدى. باتىرىنا اقىنى ساي ەدى. گاگاريندەي تۇڭعىشقا ولجاستاي ءبىرتۋار اقىن كەرەك ەدى. تانىمنىڭ پاتشاسى تۇرلاۋسىز ءدۇنيەدە, اينىمالى كوزقاراستا, سان الۋان پىكىر نۇسقالارىندا, كوشپەلى ويدا, قىسقا كۇندە قىرىق قۇبىلعان سالىستىرمالى شىندىقتا تۇراقتىلىق قالىپتاستىردى. قۇندىلىعىن تانىماعان قاۋىپتى زاماندا ەلگە پانا بولدى, حالقىنا ەس جيدىردى. بۇل قۇبىلىس بۇكىل الەمدىك وي-سانا دامۋىنا ەنشى, جالپىادامزاتتىق رۋحانياتقا تيەسىلى, عالامدىق وركەنيەت جۇيەلەرىنە ورتاق توسىن جايت ەدى. اۋەلدەن, جازعانى ەلدىڭ قامى, اتباسىنداي مۇڭى ەدى, تاڭبالانىپ قالامىنان توگىلىپ تۇسكەندە التىن-كۇمىستەي جارقىرادى, شوقتاي جايناپ توڭىرەگىنە, سامالاداي ويناپ جان-جاعىنا – مولىنان جارىق شاشتى, مايى توق بىلتە شامداي نۇرعا بولەدى, جارىق – وتتان, جانعان وت – بىلىمنەن تاراعان ەدى. قارا تۇنەك عارىشتى جارىپ شىققان ساۋلە, سىزات بەرگەن تاڭ ءتاڭىر جاراتقانداردى ەلەڭ-الاڭدا ويساڭ وقيعانىڭ كۋاسىنە اينالدىردى. شايىردىڭ جۇرەگىن جارىپ شىققان, قالامىنان تەنىزدەي تاسىعان ولەڭدەر ارعىماقتارداي اساۋ, سۇڭقارداي قاناتتى, ارىستانداي ايباتتى, كوكجالداي سۇستى (رۋحتى), جولبارىستاي قايراتتى, نوسەر جاۋىنداي اعىل-تەگىل ەدى, ءىنجۋ-مارجانداي قۇيىلدى, گاۋھارتاستاي شاشىلدى. وقىعاندا, قاعازدا تاڭبالانعان وي-پايىم, وي-سانا, وي-تولعانىس, وي-ىرعاق حازار تەڭىزىندەي تۋلاپ جاتتى. ويى دا, ولەڭى دە تەلەگەي تەڭىزدەي اقىن, پاراساتى دا, پاتشا كوڭىلى دە اسىپ-تاسقان ابىزداي پاديشا ولجاس – تابيعاتتىڭ سىيى ەدى. قازاققا ىرىس دارىدى, باق قوندى, ۇيگە بەرەكە كىردى, شاڭىراقتىڭ ابىرويى استى, اۋىلدىڭ بەدەلى ارتتى, ۇلتتىڭ ماڭدايى جارقىرادى. عارىش پەرزەنتى كوسموس جايلى ءتۇس كورىپ, قيالىندا قۇس جولىنا قول سوزعان ارمانشىل, جۇلدىزدارعا ساپار شەگىپ, اسپاندى باعىندىرعان عارىشكەر ادامزاتتىڭ جورىق جىرىنا اينالدى. تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتكەن حح عاسىردىڭ تۋى بولدى. عاسىر اقىنى ويدىڭ اسقاق شىڭىنا شىقتى, تانىمنىڭ تەرەڭ قويناۋىنا ءتۇستى. قانىشتاي ءبىلىم الدى, مارعۇلانداي قىزمەت ەتتى. سىزدىق تورە ارمانداعان مۇراتقا ولجاس جەتتى. قىپشاقتىڭ جيەنى يگوردىڭ قارۋلى جاساعى تۋرالى داستاندى مەنشىگىندەي كورگەن قالىڭ ەلدىڭ قالىپتاسقان وي-پىكىرىن وردا بۇزعانداي ءدۇرلىكتىرىپ مايدان سالدى, ءبىر دىڭگىر تاڭىرىنە تابىنعان, جۇرتىنان اداسقان شۋمەردى باعىت سىلتەپ ەلىنە قايتاردى. جوڭعار باتىرىن اتتان ءتۇسىرىپ ابىلايلاپ جاۋعا قارسى جالعىز شاپقان ءابىلمانسۇر ءتارىزدى ەل باسىنا كۇن تۋعان قيىن ساتتە توپ جارعان ولجاس, شىنىمەن – عارىش وزەگىن جارىپ شىققان الاپات جارىلىستى قۇبىلىس ەدى. اسىل جۇرتىن ءسۇيدى, تۇركى حالىقتارىن الەمگە تانىتتى, وعىز-قىپشاق, قالا بەردى, قارلۇق جىرىن ۇشپاققا شىعاردى. ولجاس تۇركىتىلدەس ۇلىستاردىڭ جولساپار, جورتۋىلدارداعى ۇرانىنا, تۇران جاستارىنىڭ ءۇمىت شىراعىنا اينالدى. ءاسىلى, ولجاستىڭ جازعاندارىندا ات تۇياعىنىڭ ەسكىدەن كەلە جاتقان دابىسى, تۇلپارلاردىڭ شابىسى, جەكپە-جەكتەردەگى الىپ جۇرەكتەردىڭ ءدۇرسىلى, كەڭ جازىقتاردىڭ ءدۇبىرى, جورىقتارعا تولى بوز دالانىڭ سارىنى, كىرەۋكەلى تارحان باتىرلاردىڭ ارىنى بار. سايىپقىران شىڭعىسحان زامانىندا تۋسا, ولجاس قول باستاعان تۇمەنباسى بولار ەدى. كوپ جازدى. قالامى توقتاعان جوق, ويى سارقىلعان جوق, ءسوزى تاۋسىلعان جوق. ولجاستىڭ قاشان جازاتىنى جۇمباق, سوسىن, قانشا وقىعانى جۇمباق. ۇنەمى ەل الدىندا, جۇرت كوزىندە, حالىق ورتاسىندا. بىراق, ءبارىن بىلەدى. تۇگەل وقىعان. ەڭسەگەي اقىن ەجەلگى گرەك ءپالساپاشىلارى, ۇلى دالا ابىزدارى, كورشى داو ويشىلدارى ءتارىزدى الىپ: ويى دا, بويى دا, سويى دا. جازعانى تەگىس ساناتتا, بىراق, وقىعان كىتابىنا سان جەتپەيدى – ەلگە بەيمالىم. شىنىندا, ولجاستىكى – قايراتتى پوەزيا. العاشقى الاپات جارىلىستان جارالعان عارىش پەرزەنتى قازاق جەرىندەگى سوڭعى جارىلىستى توقتاتۋعا دەم بەردى. شايىر جوعالعان حالىقتار تۋرالى قالام تارتتى. جوعالىپ بارا جاتقان بەلگىلەردى اشتى. تالاي عاسىر ءۇنسىز جاتقان تۇركى تاڭبالارى وعىز-قىپشاق تىلىندە سويلەي باستادى. قۇپيا بەلگىلەردىڭ سىرىن اشقان دانىشپان قۇپيا سىردىڭ بەلگىسى ەدى. قۇپيانى ولجاستان تانىدىق, سىرىن ولجاستان ۇقتىق. ولجاس شىعارمالارىنىڭ وقىرماندارى دا وزىندەي اقىلدى, زەردەلى, وقىعان-توقىعان بولۋى شارت. اباي ايتقانداي, اقىل – ءبىلىمدە. ءبىلىمسىز – اقىن تۋىندىلارىنا جول, قاقپاسىنا كىلت تاپپايسىز. دەمەك, ولجاستىڭ جالعىز ءتۇسكەن سوقپاعى – اباي ءجۇرىپ ءوتكەن جولدىڭ سىلەمى. گۋمانيستىك سارىنداعى حاكىم عاقليالارىنىڭ جالعاسى. ماعجان تۇتاتقان ءتۇركىلىك رۋح الاۋى. ول كەز كەلگەن ماسەلەنى تۇتاس ويلايدى. تۇتاس پايىمداۋ ءۇشىن عارىشتاي كەڭدىكتى قامتۋ قاجەت. عارىشتاي كەڭدىك بىلىمدە, سوسىن, ادامگەرشىلىكتە. ەل بەلگىلى ءبىر بولىكتەردى (دەتالدار) عانا كورسە, الىپ ولجاس ويعا سالعاندا, بارلىق ءىرىلى-ۇساقتى بولشەكتەردى (دەتالدار) ءبىرىن قالدىرماي ءتۇگەل ەسكەرەدى, ەشكىمنىڭ نەسىبەسىن ۇمىتپاۋ قاجەت, باسقانىڭ ريزىعىنا قيانات جاساماعان ابزال. ولجاس ءۇشىن بۇل وتە ماڭىزدى, سەبەبى, گۋمانيزمنىڭ باستاۋى – ادىلەت, شىرقاۋى – ادىلەتتەن دە جوعارى – كەشىرىمدىلىك, قايىرىمدىلىق جانە بىرەۋدىڭ قايعىسىن ءوز باسىنىڭ جەكە قايعىسىنداي كورۋ. ەلدىڭ قامىن جەۋ, حالىق جاعدايىن ويلاۋ وسىدان تۋدى. ولجاس – ازامات. دانىشپان مەملەكەت قۇرىلىسشىسى. ول مەملەكەتتەردىڭ تاريحىن جەتە زەرتتەدى. سانداعان يمپەريالاردىڭ بەرىك قابىرعالارى قاقىراپ شاڭ-توزاڭعا اينالىپ قۇلاعانىن, گۇلدەپ-جايناپ تۇرعان تالاي ءوركەنيەتتەردىڭ قاپىلىق پەن كۇيرەگەنىن, كوپتەگەن مادەنيەتتەردىڭ – ادامنىڭ كۇيگەن باقىتىنداي – ويراندالعانىن, شاڭىراقتارى ورتاسىنا تۇسكەنىن كوردى. ءبارى ۇستەم ەدى, اقىرىندا جەرمەن-جەكسەن بولدى. ءبىر ەسكىلەرى ساقتالدى, ءبىر جاڭالارى ورنىقتى. بىراق, نەگە تاريحتا ەلدىڭ ءبىرى دە, بىرەگەيى دە ءىز-ءتۇزسىز جوعالدى, ەكىنشىسى, ەنشىلەستەرى – قالدى؟ نەلىكتەن؟ ولجاس ماڭگىلىكتىڭ شارتىن ىزدەدى, جۇرتتىڭ ماڭگى جاساۋىنا نە كەپىل ەكەندىگىن تاپقىسى كەلدى. جاۋگەرشىلىكتە, قيىن-قىستاۋ كۇندەردە, بابالارىمىز كىمگە ءسۇيىنىپ, قانداي قۇدىرەتتى كۇشتى سۇيەۋ كورىپ جورىققا شىقتى؟ كۇرەس انىنە, جورىق جىرىنا قوسىپ شىرقاعان ولاردىڭ جارقىن مۇراتى تۋرالى نە بىلەمىز؟ تەگىندە, ولجاستىڭ سۇراقتارى كوپ ەدى. نيتسشەنىڭ كوشە كەزگەن ماڭگىلىك ساۋالدارى حح عاسىردا ولجاستىڭ ەسىگىن قاعىپ تۇردى. بۇل ارىسى ەڭكى, شۋمەر, بەرىسى وعىز-قىپشاق زاماندارىنان كەلە جاتقان, دالادا قاڭعىپ جۇرگەن سانسىز جەتىم سۇراقتار ەدى. اتا-تەگىن, شەجىرە سىرىن ءىزدەگەن سۇراق بەلگىلەرى ولجاستان بەلگىلى جاۋاپ كۇتتى. كەيىن, كونە قىپشاق ءداۋىرىن تەرەڭ زەرتتەي وتىرىپ, شۋمەرگە جەتتى, ودان ءارى العاشقى ادامزاتتىڭ باستاۋ تىلىنە جەتۋ قيىن ەمەس-تۇعىن. ول, تەگى, ويدىڭ باستاۋىن, ادامزاتتىڭ ءتۇپ انا ءتىلىن ىزدەدى. سۋ ىزدەگەن تاجىريبەلى قۇدىقشىداي قاي جەردەن قۇدىق قازۋ قاجەتتىگىن اداسپاي ءدال تاپتى. قۇدىقتىڭ سۋىنداي تازا, ءمولدىر, انىق ءبىلىم عانا قوعامدى العا سۇيرەيتىنىن ءتۇسىندى. راس, بەينەتى اسقان ەلدىڭ تاريحى دا كەزىندە بەينەت كوردى. كەشەلەرى, تار ەسىك, تار بوساعادان وتكەن, تار جەردەن مايدان اشقان, ات ۇستىندەگى – ات جالى, تۇيەنىڭ قومىنداعى, اۋمالى-توكپەلى زاماندار سىرىن شەرتكەن قاستەرلى شەجىرەسى بۇرمالانىپ, مەحنات شەگىپ, ازاپقا ءتۇستى. راس, اتا-بابالارىمىز تۇركى پەرزەنتى ءماڭگىلىك ءومىر ءسۇرسىن, ۇرپاعى ۇزىلمەسىن دەپ وسيەت ايتىپ, تاۋعا بارىپ, جارتاستارعا تەرەڭ تاڭبالار ويىپ سالعان ەكەن. باياعىنىڭ حالقى جاقسى تانىعان, قازىرگىنىڭ ەلى وقي المايتىن ماتىندەر تاعدىر كەشتى. تۇلعا مىنبەگە شىقتى. جۇرت اۋزىنا قارادى. ولجاس زامانىندا تۇركولوگيا مەن ەتيمولوگيا, ءتىپتى, شىڭعىسحان جورىقتارى, ونىڭ شىققان تەگى ءساندى تاقىرىپتارعا, جۇرت قىزىققان عىلىمي سالالارعا اينالدى. «از ي يا» كىتابىنىڭ «شۋمەر-نامە» اتتى ەكىنشى بولىمىندە ولجاس سۇلەيمەنوۆ شۋمەر ءماتىندەرىنەن الپىس تيۋركيزم تاپقانىن جاريا ەتەدى. كەيىن ونىڭ شاكىرتى, ازەربايجاندىق عالىم ايدىن مامەدوۆ تيۋركو-شۋمەريزمدەر سانىن سەگىز جۇزگە جەتكىزەدى. بىراق, ولار 1915 جىلى نەمىس اسسيرولوگ-عالىمى ف.حوممەل تۇركى سوزدەرىمەن قابىساتىن ەكى جۇزگە تارتا شۋمەر ءسوزى تۋرالى جازعاندىعىن كەش بىلەدى, كەشىگىپ تانىسادى... امەريكالىق «كوممۋنيزم ماسەلەلەرى» جۋرنالى 1986 جىلى «از ي يا»-نى سولجەنيتسىننىڭ «گۋلاگ ارحيپەلاگى» اتتى ەڭبەگىنەن كەيىنگى قايتا قۇرۋدى دايىنداعان ەكىنشى كىتاپ دەپ باعا بەردى. ولجاس جاققان شىراق, ءسويتىپ, قاراڭعى داۋىردە سىلەمدەنە باستاعان سوقپاق جولعا جارىق تۇسىرگەن شام بولدى. «يستوريا ناشا – نەسكولكو ۆسپىشەك ۆ نوچنوي ستەپي», دەپ جازدى ول. دانالىققا قۇشتار, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەردىڭ قورعاۋشىسى, ۇلى ويشىلدىڭ ىزدەنىستەرى ادىلەتتەن دە بيىك گۋمانيزمگە تولى, مۇراسى – كەمىندە ەكى-ءۇش ءتىلدى بىلەتىن كوزىقاراقتى, سۇڭعىلا, پوليگلوت وقىرماندارعا ارنالعان تەرەڭ شىعارمالار, اقىندىق تاعدىرى – قازاقتىڭ ەنشىسىندە, ول – عارىش فيلوسوفياسىنا ەلتىگەن, ءومىر سۇرگەن, قاسيەتىن بويىنا سىڭىرگەن كوشپەلى جۇرت – الاشتىڭ ءتول پەرزەنتى. سان عاسىرلىق تاڭبالاردىڭ جۇمباعىن شەشىپ ءجۇرىپ ولجاس ءوز عاسىرىنىڭ جۇمباق تاڭباسىنا اينالدى. ەندى كەلەر ۇرپاقتىڭ الدىندا بۇل جۇمباقتى شەشۋ مىندەتى تۇر. ولجاس سول كەزدە تولىق تۇسىنىكتى بولادى. ديدار امانتاي, جازۋشى الماتى
