اكادەميك احمەت جۇبانوۆ تۋرالى ۇزىك سىر
بۇگىنگى قازاق ەلى ءوزىنىڭ ءتولتۋما مادەنيەتىنىڭ الەۋەتى ارقىلى الەمنىڭ وركەنيەتتى دەگەن مەملەكەتتەرىنىڭ قاتارىنان ورىن الاتىنىن, بىزدەر, بۇگىنگى ۇرپاق, بابالارىمىز عاسىرلار بويى ارمانداعان تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن شاقتا انىق كوز جەتكىزدىك. 10 000 ءداستۇرلى ءانى, 5 000 كۇيى بار تۋعان حالقىنىڭ مۋزىكا ونەرىن دانىشپان احمەت جۇبانوۆ ءومىرىنىڭ شامشىراق-قاعيداسى ەتىپ, ونى حح عاسىردا ادامزات وركەنيەتىنىڭ تورىنە شىعارۋدا بار سانالى عۇمىرىن سارقا جۇمسادى. بابالارىمىز اتىنىڭ تۇياعىمەن ۇلى دالا توسىنە جازىپ كەتكەن اۋەزدىك شەجىرە-مۇراسىن تۇپنۇسقالىق قالىبىندا ۇرپاعىنا تۇتاستاي جەتكىزىپ, رۋحاني تىرەگىنە اينالدىردى.
ينشاللا, احاڭنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ۇلكەندى كىشىلى ەڭبەكتەردەن ءبىز كەندە ەمەسپىز. دەگەنمەن, بۇل ادامنىڭ ءومىر ءسۇرىپ, وسكەن-ونگەن ورتاسى, ەتەنە جاقىن ارالاسقان دوستارى, ارىپتەستەرى, رۋحاني-ۇستامدىق قاعيداسى, ونى تولقىتىپ تەبىرەنتكەن ماسەلەلەرى, كوكسەگەن ماقسات-ارمانى – دەمەك, تۇلعانىڭ ىشكى جان سارايىنا تەرەڭىرەك ءۇڭىلىپ, ۇلتتىق مۋزىكا عىلىمى مەن ىلىمىندەگى, كومپوزيتورلىق شىعارماشىلىعىنداعى كۇردەلى دە ۇلى جولىنىڭ ءمانى مەن ءسانىن اشۋ, وتاندىق ونەرتانۋ ماماندارى تاراپىنان ازىرشە اتقارىلماي جاتقان اتتەگەن-ايى بولۋى كەرەك. سەبەبى, احاڭنىڭ ۇلتتىڭ مادەني-رۋحاني سالاسىنا قوسقان ۇلەسى عالامات زور.
وتكەن عاسىردىڭ 25-40-شى جىلدارى قازاق حالقى ءۇشىن ادام ايتقىسىز ازاپ جىلدارى بولعانىن تاريحتان جاقسى بىلەمىز. وسىنداي قارا تۇنەك زاماندا مەيلىنشە ناتيجەلى ەڭبەك ەتكەن احاڭنىڭ باسىنان 1953 جىلدىڭ ساۋىرىنە دەيىن قارا بۇلت ەشقاشان سەيىلگەن ەمەس. ءبىر ءسات ويلانايىقشى, ەگەر «فەوداليزمىڭ اسپاپتارى» دومبىرا مەن قوبىزدان وركەستر قۇرىپ, «بارىمتاشى-ۇرى» قۇرمانعازى تۋرالى كىتاپ جازعان, «ۇلتشىل» احمەت جۇبانوۆ 1938 جىلى «جاپون يمپەرياليزمىنىڭ شپيونى» اتالىنىپ اتىلعان, وزىنەن التى-اق جاس ۇلكەن تۋعان باۋىرى قۇدايبەرگەننىڭ تاعدىرىن قايتالاسا شە؟! نەمەسە ا.جۇبانوۆتىڭ لەنينگراد قالاسىنا ارنايى بارىپ الىپ كەلىپ, الماتىعا قىزمەتكە ورنالاستىرعان, «قىز جىبەك» وپەراسىنىڭ اۆتورى, بەلگىلى كومپوزيتور ەۆگەني برۋسيلوۆسكي 1951 جىلى احاڭا قارسى ۇيىمداستىرىلعان قوعامدىق ايىپتاۋ جيىندارىنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ, سول توبىردىڭ جۇبانوۆقا «ماركستىك-لەنيندىك ەستەتيكانى اياققا باسۋشى, جايداق سوتسيولوگيزمدى دارىپتەۋشى, كەنەساريزمنىڭ جاقتاۋشىسى, ۇلتشىلدىق يدەيانى ناسيحاتتاۋشى...» دەگەن ايىپتار تاعىلۋىنا سەپتەستى. وسىنىڭ سالدارىنان احاڭ اباي اتىنداعى وپەرا تەاترىنىڭ جەتەكشى ديريجەرى, قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ ديرەكتورى قىزمەتتەرىنەن, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ سەكتور مەڭگەرۋشىسى, دوكتور, اكادەميك, حالىق ءارتيسى لاۋازىمدارىنان ايىرىلدى. مورالدىق تۇرعىدان ابدەن تيتىققان ادامعا ەندى قولداناتىن اقىرعى سوققى, ونى سوتتاتىپ تۇرمەدە جاۋىپ, ءۇنىن ءبىرجولا ءوشىرۋ ەدى. تۋعان حالقى احاڭ سىندى اردا ۇلىنان ماڭگى ايىرىلىپ, قاناتىنان قايىرىلعان كەزەڭ تۋدى. ستاليندىك قاندى قول ونىڭ القىمىنان الىپ تۇنشىقتىرعان شاقتا احاڭنىڭ ماسكەۋدە وقىپ جاتقان بالالارى عازيزا مەن بولاتقا بارىپ باس ساۋعالاۋدان باسقا امالى بولمادى. «باتىردى ۇزاق سوعىس قارتايتادى» دەپتى قوجابەرگەن جىراۋ. مىنە, ونىڭ مەيلىنشە جەمىستى ەڭبەك ەتكەن شاعى وسىناۋ زار زامانعا تۇسپا-تۇس كەلىپ, ينتەللەكتۋالدىق كۇشىن, شىعارماشىلىق جىگەرىن ايتىس-تارتىستا وتكىزگەن كەمەڭگەر احمەت جۇبانوۆ ءوز ەڭبەگىنىڭ مايەگىن تاتي الماعاندىعى – شىندىق. بۇل كورىنىس ونىڭ ۇلى زامانداستارى قانىش يمانتاي ۇلى ساتباەۆ پەن مۇحتار ومارحان ۇلى اۋەزوۆكە دە ءتان بولار.
قازاقستان كومپوزيتورلار وداعىنىڭ قولجازبا قورىندا 1966 جىلى, دۇنيەدەن وزاردان ءبىرجارىم جىل بۇرىن احمەت قۋان ۇلىنىڭ ءوز قولىمەن جازعان ءومىربايانى ساقتالعان. وندا باسىنان وتكىزگەن ومىرلىك ءھام شىعارماشىلىق كەزدەرىن دەرەكتى دە ناقتىلى تۇردە بايانداعان.
ا.جۇبانوۆ 1906 جىلى 29 ساۋىردە ورال وبلىسى, تەمىر ۇيەزى تەمىر-ورقاش بولىسىنداعى قۋسۋاقتام مەكەنىنىڭ №8-ءشى اۋىلىندا (قازىرگى اقتوبە وبلىسى, تەمىر اۋدانى) جۇبانوۆ قۋاننىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلدى. قۋان شاڭىراعى باق-بەرەكەلى, كوپ بالالى قۇتتى ءۇي بولعان. جۇبان كەلىنى ءبيبىشىنار تاڭىربەرگەنقىزى 14 قۇرساق كوتەرگەن انا. وتاعاسى قۋان ۇلكەن پاراسات يەسى بولعان ادام: بالالارىنىڭ قازاق تۇرمىسىندا قالىپتاسقان ءۇي, مال شارۋاسى داستۇرىنەن گورى وقۋ-بىلىممەن اينالىسقانىن قالاعان.
بولاشاق اكادەميك ءوزىن مۋزىكاعا, ونەرگە باۋلاپ, ومىرلىك باعىت بەرگەن العاشقى ۇستازى قۇسايىن اجىعاليەۆتىڭ ەسىمىن ۇلكەن ىلتيپاتپەن اتايدى. «ول ۇلكەن ءبىلىمدار, ولەڭ جازاتىن, سكريپكادا, ماندولينادا, بالالايكادا, دومبىرادا وينايتىن, ازداپ نوتالىق ساۋاتتى بار جانە وزىق ويعا نيەتتەلگەن ادام بولاتىن» – دەيدى. بالعىن احمەتتىڭ ادەبيەت پەن عىلىم الەمىنە العاشقى قۇلشىنىسىن وياتقان ۋفا مەدرەسەسىنىڭ شاكىرتتەرى – اعاسى قۇدايبەرگەن مەن ونىڭ جاقىن دوسى جيەنعالي تىلەپبەرگەنوۆ ەكەن. ولار جازعى كانيكۋل كەزىندە احمەتپەن قوسا اۋىل بالالارىن قازاق, اراب, پارسى تىلدەرىنە وقىتىپ, ساۋاتتارىن اشادى. قۇدايبەرگەن مەن جيەنعالي بىرلەسىپ «ماقپال-سەگىز» داستانى نەگىزىندە پەسا جازىپ, سونى جانە مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «ەڭلىك-كەبەگىن» اۋىل ساحناسىندا قويعان. جالپى, تابيعاتىنان اسا زەرەك, دارىن يەسى اعاسى قۇدايبەرگەننىڭ ءىنىسى احمەتكە دەگەن ىقىلاس-نيەتى, ىقپالى ەرەكشە بولعان. ءىنىسىنىڭ ازاماتتىق ۇستامى بولىپ ۇلتتىق قاسيەتىنىڭ بەرىك قالىپتاسۋىنا, كاسىبي مۋزىكانت ماماندىعىن تاڭداپ الۋىنا بىردەن-ءبىر باعدار بەرىپ, ناقتىلى كومەك كورسەتكەن – وسى قۇدايبەرگەن اعاسى.
1919 جىلى اقتوبە وبلىسىندا سۇزەك اۋرۋى حالىقتى جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراتتى. بۇل تراگەديا جۇبانوۆتار شاڭىراعىن تەڭسەلتىپ كەتتى – اكەسى قۋان دا وسى دەرتتەن كوز جۇمدى. سۇيىكتى اكەدەن, سول جىلعى جۇتتا بار مالىنان ايىرىلعان وتباسىنىڭ باس كوتەرەرى – بۋىنى قاتپاعان بالاڭ ءوسپىرىم احمەت ەدى. ول باسىندا ءبىر اۋىلدىڭ, كەلەسى جىلى ءۇش اۋىلدىق كەڭەستە حاتشى قىزمەتىن اتقارىپ, تىرشىلىك قامى ءۇشىن ات-سوقامەن جەر جىرتىپ ەگىن ەكتى, ءشوپ شاپتى, جاعار وتىن جينادى, مال ءوسىردى... ءسويتىپ, 16 جاسىندا اكەسىنىڭ ورنىن باسىپ, جۇبانوۆتار وتباسىنىڭ باس كوتەرەرى, اسىراۋشىسى, قامقورشىسى بولدى. الدىن الا ايتا كەتەيىن, ونىڭ وسى قاسيەتىن تەك ءوز تۋىسقاندارى عانا ەمەس, احاڭ اتاقتى عالىم, كومپوزيتور, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى بولعاندا شاكىرتتەرى, دوستارى, ارىپتەستەرى دە كوردى, ولار كەرەمەت قايىرىمدىلىقتىڭ, دارقاندىلىقتىڭ, قامقورلىقتىڭ جاقسىلىعىنا بولەندى.
ا.جۇبانوۆ ومىرىندەگى ەلەۋلى قۇبىلىس – 1928 جىلى اقتوبە قالاسىندا پارتاكتيۆ كۋرسىندا وقىعان كەزىندە بولدى. ول وسى جەردە ۆارشاۆا كونسەرۆاتورياسىنىڭ تۇلەگى, سكريپكاشى پ.چەرنيۋكپەن كەزدەسەدى. بۇل ادام ونىڭ مۋزىكالىق ساۋاتىن جان-جاقتى اشتى: سولفەدجيو, گارمونيا, مۋزىكا تەورياسى جانە سكريپكا اسپابىندا ويناۋ ساباقتارىنان جۇيەلى تۇردە ءتالىم بەرىپ, بولاشاقتاعى مۋزىكا ونەرىنىڭ تۇلعالى قايراتكەرى ءجۇرىپ وتەر «تار جول, تايعاق كەشۋ» جولىنا ءتۇسىردى. بۇعان قوسا, بولاشاق كومپوزيتور ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا, ورىس ءتىلى مەن ادەبيەتى, تاريح پاندەرىن ءوز بەتىمەن وقىپ, ەكستەرنمەن ەمتيحان تاپسىرىپ, ورتا مەكتەپتى جاقسى كورسەتكىشپەن ءتامامدادى. مىنە, وسىنداي قۇشتارلىقپەن وزىندىك ءبىلىم العان احمەتتى 1929 جىلى اعاسى قۇدايبەرگەن لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىنا اكەلىپ گوبوي اسپابى بويىنشا پروفەسسور پاۆەل نيماننىڭ سىنىبىنا ءتۇسىردى. پ.نيمان بولسا, كونسەرۆاتورياداعى ۇستازدىق قىزمەتىمەن قوسا, اتىشۋلى اندرەەۆ اتىنداعى ورىس حالىق اسپاپتارىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى جانە باس ديريجەرى بولاتىن. كاسىبي ونەردىڭ بيىك شىڭىن مەڭگەرۋگە قۇلاش ۇرعان, بىلىمگە ابدەن شولىركەگەن احمەت جۇبانوۆ وسى ۇجىمنىڭ بارلىق رەپەتيتسيالارىنا قاتىسىپ, ونداعى دىبىستىق-ينتوناتسيالىق يىرىمدەر قۇدىرەتى, ءار اسپاپتىڭ پارتيتۋرادا باسقالارىمەن قوسىلعانداعى ءوزارا قاۋىشۋ سىڭىمدىلىگى, نەگىزگى تاقىرىپتىڭ قۋاتتىلىق-ەموتسيالىق اسەرلىلىگى, اۋەندى گارمونيالىق, پوليفونيالىق دامىتۋدىڭ تاسىلدەرى, قاقتىعىس دراماتۋرگياسىنىڭ پارمەندىلىگىن تابۋ جولدارى, دىبىس ينتوناتسياسىنىڭ قىم-قيعاش ارتيكۋلياتسيالارى... ءبارى-ءبارى سەزىمتال احمەتتى ەرەكشە اسەرلەندىرىپ, قىزىقتىرىپ, قيالىن سامعاتتى. «قازاق اندەرىن, كۇيلەرىن نەگە وسىنداي ەتىپ الپاۋىت وركەستر ۇنىندە شىرقاتپاسقا, شارىقتاتپاسقا! شەكسىز, شەتسىز دالا كەڭىستىگىندە تۋعان حالىق اندەرى مەن كۇيلەرى وسىنداي اۋماقتى, تىلسىم دا قۋاتتى ۇنگە سۇرانىپ تۇر ەمەس پە! جەكە باتىر بولىپ اسقاقتايتىن دومبىرا مەن قوبىزدىڭ, سىبىزعى مەن سىرنايدىڭ ۇندەرىن ءبىر جەڭنەن – قول, ءبىر جاعادان – مويىن ەتىپ وركەسترگە توعىتۋ – بولاشاقتا اتقارىلاتىن ءبىزدىڭ يگىلىكتى ىستەرىمىز-اۋ!» – دەگەن وي سول ساتتە احاڭ كوڭىلىنىڭ كوك دونەنى بولىپ شاپقىلاعان بولار...
ا.جۇبانوۆتىڭ لەنينگراد كونسەرۆاتورياسىندا وقىعان 1929-1932 جىلدار ءومىرىنىڭ ەڭ ساۋلەلى دە باقىتتى كەزەڭى دەپ باعالاۋعا بولادى. ۇشقىر ويلى, سەرگەك سەزىمدى احاڭا ورىس مۋزىكا ونەرىنىڭ نەبىر اتاقتى عالىمدارى, جەتەكشى ماماندارى, ۇستازدارى ءدارىس بەردى. ولار: پوليفونيادان – ح.كۋشنارەۆ, گارمونيادان – يۋ.تيۋلين, ينسترۋمەنتوۆكادان – م.چەرنوۆ, مۋزىكا تاريحىنان – ا.وسسوۆسكي جانە ب.اسافەۆ (اتاقتى «باقشاساراي بۇرقاعى» بالەتىنىڭ اۆتورى), مۋزىكالىق ادەبيەتتەن – ز.ەۆالد, كسرو حالىقتارى مۋزىكاسىنان – ە.گيپپيۋس, اكۋستيكادان – ا.ريمسكي-كورساكوۆ. مۋزىكالىق عىلىمعا, ونىڭ ىشىندە فولكلورعا دەگەن احمەتتىڭ قوشەمەتى وسى كەزدە تۋدى. كونسەرۆاتوريادان باسقا, لەنينگرادتىڭ تاريحي-لينگۆيستيكالىق ينستيتۋتىنداعى لەكتسيالاردى ۇزبەي تىڭداۋشىسى بولعان قۇلشىنىسى وعان كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ فونوارحيۆىندەگى ماتەريالدارمەن جۇمىس ىستەۋگە جول اشتى. بۇل جەردە فولكلورلىق مۋزىكالىق شىعارمالاردى نوتاعا دالمە-ءدال ءتۇسىرۋ تەحنيكاسىن جەتىك مەڭگەرۋگە قولى جەتتى. بەس جىلدىق كونسەرۆاتوريا كۋرسىن ءتورت جىلدا ۇزدىك تامامداعان احمەتكە وسى قالاداعى ونەرتانۋ اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا, ونىڭ مۋزىكا بولىمىنە جولداما بەرىلدى. بۇل وقۋ ورنىندا مۋزىكا زەرتتەۋ, جالپى الەۋمەتتىك جانە فيلوسوفيالىق-ەكونوميكالىق پاندەردەن باسقا, نەمىس, فرانتسۋز تىلدەرىن قۇلشىنىسپەن مەڭگەرۋى باستالادى. لەنينگراد قالاسىندا وقىپ جۇرگەن بۇكىل ورتالىق ازيا كەڭىستىگىنىڭ جالعىز وكىلى – ا.جۇبانوۆتىڭ ەندىگى ارمانى قازاق جاستارىنا مەملەكەت تاراپىنان جاپپاي مۋزىكالىق ءبىلىم بەرۋ مۇمكىندىگىن تۋعىزىپ, جۇيەلى تۇردە بۇل سالانىڭ كاسىبي ماماندارىن دايارلاۋ ەدى. وسى ماقساتتا ول وزىندەگى ۋاقىت زارۋلىگىنە قاراماستان «مۋزىكا الىپپەسى» پەداگوگيكالىق وقۋ قۇرالىن 1932 جىلى جارىققا شىعاردى. بۇل قازاق تىلىندەگى تۇڭعىش مەتوديكالىق كىتاپ بولدى. مىنە, احاڭنىڭ 25 جىل ءبىر ساتكە كىدىرمەي, تىنىم تاپپاعان ەڭبەك جولى وسى «الىپپەدەن» باستالدى. حح عاسىردىڭ 60-شى جىلدارى قازاق كاسىبي ونەرى حالىقارالىق ارەناعا شىعىپ, ۇلكەن ابىروي مەن اتاققا يە بولسا, سونىڭ باسىندا كوسەمى بولىپ كەمەڭگەر ۇيىمداستىرۋشىسى احمەت قۋان ۇلى جۇبانوۆ تۇرعانىن اۋىز تولتىرا ايتۋىمىز كەرەك.
قازاققا ستاليندىك «جاپپاي كولحوزداستىرۋ, يندۋستريالاندىرۋ» ساياساتى شەكتەن اسقان زورلىق-زومبىلىقپەن, بۇرىن-سوڭدى بولماعان قاتالدىقپەن وتكىزىلگەنى بارشامىزعا ايان. مىنە, تابيعاتىنان كوڭىلى ءمولدىر, جاڭالىققا تەز بەيىمدەلگىش, ارامدىق-قۋلىعى جوق سەنگىش حالىققا بۇل ناۋقان وراسان اپات اكەلەتىنىنە سول كەزدەگى ەلىنىڭ ساناۋلى دا سانالى اسقاق ۇلدارى قارسىلىق كورسەتىپ, قاسقايا تۇرىپ, ومىرلەرىن قيدى. قازاقتىڭ ءتىل ءبىلىمىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى, اسا كورنەكتى تۇركىتانۋشى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, الەمنىڭ 16 ءتىلىن ەركىن مەڭگەرگەن, كوبىمىز بىلە بەرمەيتىن «قازاق مۋزىكاسىندا كۇي جانرىنىڭ پايدا بولۋى» عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەگىن جازعان, «ءان», «بي», «باقسى», «جىر», «دومبىرا», «كۇي», «قوبىز», «سىبىزعى», «تولعاۋ» اتاۋلارىنىڭ ەتيمولوگياسىن اشقان, ءداستۇرلى مۋزىكامىزدىڭ تاريحى ءوزىنىڭ قاينار بۇلاعىن كونە داۋىردەن الاتىنىن دالەلدەگەن قازاقتىڭ تۇڭعىش پروفەسسورى قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ بولدى. وعان 38 جاسىندا «حالىق جاۋى, جاپون يمپەرياليزمىنىڭ شپيونى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, 1937 جىلى 23 جەلتوقساندا اتۋ تۋرالى ۇكىمى شىعارىلعاندا, ول سوڭعى سوزىندە قولدان جاسالعان اشارشىلىق قاسىرەتىنە قارسىلىعىن اشىنا ايتىپ, كەڭەس بيلىگىنىڭ قىلمىسىن اشكەرە قىلدى.
لەنينگراد قالاسىندا وقىپ جۇرگەن احمەت تە ءستاليننىڭ قازاقستاندا گولوششەكين قولىمەن جاساپ جاتقان جاۋىزدىعىن جاقسى ءبىلدى. سوندىقتان, 1933 جىلى اقپان ايىندا قازاق ولكەلىك كوميتەتىنىڭ وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارى سەيتقالي مەڭدەشەۆتىڭ الماتىدا جارتى جىل بۇرىن اشىلعان مۋزىكالىق تەاتر تەحنيكۋمعا جۇمىسقا شاقىرعاندا بىردەن كەلىسىم بەرگەندەگى ماقساتى تۋعان حالقىنىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەتتى ونەر ارقىلى جەڭىلدەتىپ, ونىڭ ەگىلىپ, ەزىلىپ كەتكەن ەڭسەسىن كوتەرۋگە اتسالىسۋ ەدى. لەنينگراد ونەرتانۋ اكادەمياسى وعان ءبىر جىلعا اكادەميالىق دەمالىس بەرگەنىمەن, ونىڭ اقتىق دەمىنە شەيىنگى بار ءومىرى ءوزىنىڭ تۋعان ەلىنە ەڭبەك ەتۋ ۇستىندە ءوتتى. احاڭ الماتىعا كەلە مۇنداعى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن جەدەلدەتە بيىك ساتىعا كوتەرىپ, دۇرىس جولعا سالۋعا كۇش سالدى. تەحنيكۋم ديرەكتورى ساعىر كامالوۆپەن بىرلەسىپ حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنە تۇبەگەيلى ماسەلەلەر كوتەرگەن باياندامالىق جازبا جولدادى. مىنە, 1933 جىلدىڭ 29 ساۋىرىندە اتالعان لاۋازىمدى بيلىك ورگانىنىڭ قاۋلىسى شىعىپ, قازاقتىڭ ۇلتتىق مۋزىكالىق تەاتر تەحنيكۋمىنىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسى ايتارلىقتاي نىعايتىلدى, شاكىرتتەر سانى 130-عا شەيىن جەتىپ, ستيپەنديا كولەمى 150 رۋبل كولەمىندە بەكىتىلدى, مۋزىكالىق-ەكسپەريمەنتالدىق شەبەرحانا, حالىق مۋزىكاسىن نوتاعا ءتۇسىرۋ جانە وڭدەۋ كابينەتى اشىلىپ, يگىلىكتى شارالاردى ىسكە اسىرۋ مۇمكىندىگى تۋدى. ۇستازدىق قىزمەتكە كومپوزيتورلار ەۆگەني برۋسيلوۆسكي, لاتيف حاميدي مەن بوريس ەرزاكوۆيچ, مۋزىكالىق اسپاپتار جاساۋ شەبەرلەرى بوريس جانە مانۋيل رومانەنكولار شاقىرىلدى, دارىندى حالىق تالانتتارى امىرە قاشاۋباەۆ, ماناربەك ەرجانوۆ, يسا بايزاقوۆ, ماحامبەت بوكەيحانوۆ, لۇقپان مۇحيتوۆ, عانبار مەدەتوۆ ورىنداۋلارىندا حالىق اندەرى مەن كۇيلەرى نوتاعا ءتۇسىرىلدى.
سول كەزدىڭ مادەنيەت ومىرىندەگى ەلەۋلى وقيعالاردىڭ ءبىرى – مۋزىكالىق تەاتر تەحنيكۋمىندا دومبىرا مەن قوبىز سىنىبىنىڭ اشىلۋى بولدى. مىسالى, بۇعان دەيىن قىزىل بەلسەندىلەردىڭ كوزقاراسىندا دومبىرا «فەوداليزمنىڭ يدەيالىق قارۋى», ال قوبىز «شامانيزم اپيىنى» بولىپ, تەحنيكۋم شاكىرتتەرىنە تەك ەۋروپالىق مۋزىكالىق اسپاپتاردى عانا ۇيرەتۋ ماسەلەسى قويىلدى. بىراق ءوز ىسىنە ۇقىپتى, ۇستامىنا تاستاي بەرىك احاڭ وسى ەكى اسپاپتا وينايتىن 17 وقۋشىدان انسامبل قۇرىپ, رەپەرتۋارىنا ۇتىمدى دا ۇتقىر شىعارمالار ەنگىزىپ, ونىڭ ونەرىن وقۋ-اعارتۋ حالىق كوميسسارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ نازارىنا ۇسىندى. وسىلاي العان باعىتىنىڭ دۇرىس ەكەندىگىنە كوزدەرىن جەتكىزدى.
احاڭنىڭ جوسپارىندا ەندىگى اتقارىلاتىن جۇمىس – كەڭەيتىلگەن حالىق اسپاپتارىنان تولىققاندى وركەستر قۇرۋ ەدى. 1934 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا بۇل ويى ىسكە اسىرىلدى: اتالمىش ۇجىم بۇكىلقازاقستاندىق حالىق ونەرى قايراتكەرلەرى سلەتىندە حالىق كۇيلەرى «كەڭەس», «قاراباس», «بي كۇيى», «ايجان قىز» جانە حالىق اندەرى «بالقۋراي» مەن سەگىز سەرىنىڭ «قارعاشىن» تۇڭعىش رەت ورىنداپ, وركەستر ءۇنىنىڭ قازاق مۋزىكاسىنا ەتەنە جاقىن ەكەندىگى دالەلدەندى. سوندىقتان, 1934 جىلدىڭ 25 ماۋسىمى الماتى مۋزىكالىق-دراما تەحنيكۋمى جانىندا قۇرىلعان قازتسيك اتىنداعى وركەستردىڭ مۇراگەرى, بۇگىنگى اكادەميالىق قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ دۇنيەگە كەلگەن كۇنى بولىپ ەسەپتەلىنەدى.
1935 جىلى ۇكىمەت قاۋلىسىمەن قۇرىلعان قازاقستانداعى ءبىرىنشى كونتسەرتتىك ۇيىم – فيلارمونيانىڭ قۇرامىنا حالىق اسپاپتارى وركەسترى ەنىپ, ونىڭ ديرەكتورى بولىپ ا.ق.جۇبانوۆ تاعايىندالدى. وسى جىلى حالىق وركەسترى تۇڭعىش رەت شىمكەنتتىڭ قورعاسىن-مىرىش زاۋىتىندا, اششىساي شاحتەرلەرى, اتىراۋ مۇنايشىلارى, كاسپي بالىقشىلارى الدىندا ونەرلەرىن كورسەتىپ, ولاردىڭ ريزاشىلىعىنا بولەندى.
قازاق مۋزىكا ونەرىنىڭ عاجايىپ قۇدىرەتى تانىلعان ءسات – 1936 جىلدىڭ مامىر ايىندا ماسكەۋ قالاسىندا وتكەن قازاقستان مادەنيەتى مەن ونەرىنىڭ ءبىرىنشى دەكاداسى بولدى. مۇندا كومپوزيتور ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «قىز جىبەك» پەن «جالبىر» وپەرالارى كورسەتىلىپ, العاشقى كسرو حالىق ءارتيسى اتاعىنا يە بولىپ جۇلدىزى جارقىراعان بۇلبۇل كۇلاش اپامىز تۋرالى ورىستىڭ ۇلى ءانشىسى انتونينا نەجدانوۆانىڭ «چۋدو!» ءسوزى وسى تۇستا ايتىلدى. ال ەكىنشى «چۋدو» ا.جۇبانوۆتىڭ باسقارۋىندا, قۇرامىندا 40 ورىنداۋشىسى بار قازتسيك اتىنداعى قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ دەكادانىڭ قورىتىندى كونتسەرتىندە ونەر كورسەتۋى بولدى. قۇرمانعازىنىڭ «سارىارقا», «اداي», «سەرپەر», «بالبىراۋىن», «كوبىك شاشقان», داۋلەتكەرەيدىڭ «قوسالقا» كۇيلەرى جانە حالىق ءانى «قىزىل بيداي» ءانى (ورىنداۋشى – جامال وماروۆا) شابىتتى سەرپىنمەن شەگىنە جەتكىزىلە ورىندالدى. ارينە, وركەستر مۋزىكانتتارىنىڭ مۋزىكالىق ساۋاتى بولماعاندىقتان, تۋىندىلار نوتاسىز وينادى. بىراق ديريجەر قۇدىرەتىنىڭ ارقاسىندا ۇلى دالانىڭ جۋسان ءيسى اڭقىعان ارشىن ءتوسى, ساعىم قۋعان تۇلپارلار تۇياعىنىڭ قۋاتتى ءدۇبىرى, كۇن ساۋلەسىن قاناتىنا ىلگەن اققۋلار ءۇنى... ءبارى-ءبارى قازاق مۋزىكاسىنىڭ جانى, تاڭى, ءسانى, بولىپ ۇلكەن تەاتر ساحناسىنان كورىنىس تاپتى! ءستاليننىڭ ءوزى قاتىسقان بۇل كونتسەرت عالامات قاسىرەتتى باسىنان كەشكەن قازاق ەلىنە رۋحاني جەلپىنىس اكەلدى. احمەت قۋان ۇلى بولسا, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىمەن جانە «رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن ءارتيسى» قۇرمەتتى اتاعىمەن ماراپاتتالدى.
وسى جىلدىڭ كۇز ايىندا ونىڭ «حالىق كومپوزيتورى قۇرمانعازى» اتتى عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەگى جارىق كوردى. ايتا كەتۋ كەرەك, ارتىنان قۇرمانعازى تاقىرىبى احاڭ شىعارماشىلىعىنىڭ تۇپقازىعىنا, كۇرە تامىرىنا اينالادى: ۇلى كومپوزيتوردىڭ تۇگەل كۇيلەرىنىڭ جەكە جيناعى, ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى جايىنداعى تۇبەگەيلى عىلىمي مونوگرافياسى, 1944 جىلى قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنە جانە 1945 جىلى الماتى مەملەكەتتىك كونسەرۆاتورياسىنا قۇرمانعازى ەسىمىنىڭ بەرىلۋى, ءۇش اكتىلى «قۇرمانعازى» وپەراسى (قىزى عازيزا جۇبانوۆا اياقتادى, ليبرەتتوسى حاميت ەرعاليەۆتىكى) وسىعان ايعاق.
1937-1938 جىلدارى ا.جۇبانوۆ وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ديريجەرلىق قىزمەتىندە بولىپ, «ەر تارعىن», «قىز جىبەك» سياقتى قويىلىمداردىڭ مۋزىكالىق-كوركەمدىك جاعىنا باسشىلىق ەتتى. تۋعان اعاسى قۇدايبەرگەن ءىستى بولىپ اتىلعاننان كەيىن, احاڭا سول كەزدەگى تەاتر باسشىسى مەن جوعارى باسقارۋ ورگانى تاراپىنان «حالىق جاۋىنىڭ ءىنىسى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, فيلارمونيانىڭ حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ كوركەمدىك جەتەكشىلىگىنەن جانە وپەرا تەاترىنداعى ديريجەرلىعىنان قۋىلدى.
1939 جىلى قازاقستان كومپوزيتورلار وداعى قۇرىلدى. بۇل ۇيىمنىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە مۇقان تولەباەۆ, ەۆگەني برۋسيلوۆسكي, لاتيف حاميديمەن بىرگە احمەت قۋان ۇلىنىڭ دا قوسقان ۇلەسى ەرەكشە بولدى. ول اتاقتى حالىق كومپوزيتورلارى ەستاي بەركىمباەۆ, كەنەن ازىرباەۆ, ماناربەك ەرجانوۆ سىندى حح عاسىردىڭ سال-سەرىلەرىن وداق مۇشەلىگىنە الۋدىڭ قاجەتتىلىگىن تۇجىرىمدى دالەلدەۋ ارقاسىندا بۇل تۇلعالار كومپوزيتورلارى وداعىنىڭ تولىققاندى مۇشەلەرى اتاندى. ارتىنان, وتكەن عاسىردىڭ 60-80-جىلدارىندا, بۇل تاماشا ءداستۇر ءوزىنىڭ ادەمى جالعاسىن تاپپادى, ياعني حالقىنىڭ اياۋلى پەرزەنتتەرى ءابلاحات ەسپاەۆ, ءشامشى قالداياقوۆ, اسەت بەيسەۋوۆتەر جوعارى مۋزىكالىق ءبىلىمى جوق دەگەن سىلتاۋمەن بۇل شىعارماشىلىق ۇيىمنىڭ مۇشەلەرى بولا المادى.
بارلىق باسشىلىق, ۇستازدىق, عىلىمي قىزمەتتەرىنەن بوساتىلعان احمەت قۋان ۇلى ەندىگى جەردە بار كۇشىن كومپوزيتورلىق ەڭبەككە جۇمسايدى. وسى تۇستا كومپوزيتور قالامىنان 50-شاقتى اندەر, رومانستار, «اباي», «يساتاي-ماحامبەت» سيمفونيالىق پوەمالارى, فورتەپيانوعا ارنالعان 10 تاجىك, 8 قازاق بيلەرى, قوبىزعا, ۆيولونچەلگە ارنالعان «اريا», «رومانس», «كۇي», «كوكتەم», «ۆالس» تۋىندىلارى, «امانگەلدى», «رايحان» كينوفيلمدەرىنە, «اباي», «ماحامبەت-يساتاي», «سارى», «باقىت تاڭى», «ازات قىز», «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ» درامالىق سپەكتاكلدەرگە جازىلعان مۋزىكالارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى اعىل-تەگىل تۋىنداپ جاتتى.
احمەت جۇبانوۆتىڭ تۇيدەي قۇرداسى, ارىپتەسى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى, كومپوزيتور لاتيف حاميديمەن بىرلەسىپ جازعان 4 اكتىلى «اباي» وپەراسى ۇلتتىق وپەرا ونەرىنىڭ كلاسسيكالىق تۋىندىسى. مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ليبرەتتوسى بويىنشا «اباي» وپەراسى 1942 جىلى باستالىپ, 1943 جىلى ابايدىڭ باستى ارياسى, اجار مەن ايداردىڭ دۋەتى, «قارلىعاش» حورى ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىنىڭ ەكىنشى مۋزىكالىق دەكاداسىندا كورسەتىلدى. ابايدىڭ ارياسىن ريشات ابدۋللين, ايداردى – انۋاربەك ۇمبەتباەۆ, اجاردى – كۇلاش بايسەيىتوۆا ورىندادى. ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىنە ۇلكەن بەدەل اكەلگەن بۇل ونەر دوداسى, ءوزىنىڭ ماعىناسى جاعىنان ماسكەۋ دەكاداسىنان كەيىنگى اسپاندى شاققان نايزاعايداي اسەر ەتكەن, ءدۇبىرلى دە كۇمبىرلى ۋاقيعا بولدى. سەبەبى, قازاق وپەرا ونەرى وزبەكستان, تۇرىكمەنستان, تاجىكستان, قىرعىزستان رەسپۋبليكالارىنان الدەقايدا بيىك تۇرعانىن تانىتتى. بۇل كورىنىسكە ەرەكشە شابىتتانىپ قاناتتانعان كومپوزيتورلار ونى 1944 جىلدىڭ قازان ايىندا پارتيتۋرا كۇيىندە تولىق ءبىتىرىپ, تۋىندى وسى جىلدىڭ 24 قاراشاسىندا وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحناسىنا قويىلدى. مىنە, وسى كۇندى ءبىز كاسىبي ۇلتتىق وپەرانىڭ تۋعان كۇنى دەپ ەسەپتەگەنىمىز ابزال بولار.
مەن قازاق مۋزىكاسىنىڭ كلاسسيگى, كوپتەگەن ولمەيتىن تۋىندىلار بەرگەن, باۋىرلاس تاتار حالقىنىڭ دارىندى وكىلى لاتيف ابدۋلحاي ۇلى تۋرالى وتكەن عاسىردىڭ 80-ءشى جىلدارى قازاق راديوسىنا مۋزىكالىق حابارلار تسيكلىن دايىنداۋ ۇستىندە ونىمەن ءبىراز سىر الىسقانىم بار. سوندا لاتەكەڭنىڭ اسقان قاراپايىمدىلىعىنا, قۇرداسى, جان دوسى احاڭا دەگەن شەكسىز ادالدىعىنا, اسقان مادەنيەتتىلىگىنە ءتانتى بولدىم. «بۇرىنعى وتكەن باتىرلاردىڭ, بيلەردىڭ, حانداردىڭ, ءانشى-كۇيشى, جىراۋلاردىڭ بويىنداعى اسىل قاسيەتتەرى ءبىر احمەت جۇبانوۆتىڭ بويىنان تابىلاتىن», دەۋشى ەدى, جارىقتىق. احاڭ ارقىلى قازاق ەلىن, قازاق جەرىن, قازاق مۋزىكاسىن جانىنداي جاقسى كورىپ, وسى قۇت مەكەندە ءوزىنىڭ رۋحى, مۇراسى ماڭگى قالاتىنىن تەبىرەنىپ تولعايتىن.
«اباي» وپەراسىنىڭ ساحناداعى ومىرىنە 70 جىلدان استام ۋاقىت وتكەن ەكەن. ءالى كۇنگە دەيىن بۇل تۋىندى قانشاما تىڭدارمان ۇرپاعىنىڭ قۇلاق قۇرىشىن قاندىرىپ, مادەنيەت-رۋحانيات الەمىنىڭ اسىل دۇنيەسىنە اينالدى! بۇدان كەيىن دە احاڭ مەن لاتەكەڭنىڭ شىعارماشىلىق دوستىعى جالعاسىن تاپتى, ولار 1947 جىلى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ليبرەتتوسى بويىنشا 4 اكتىلى «تولەگەن توقتاروۆ» وپەراسىن دۇنيەگە كەلتىردى.
1951 جىلى اتاقتى كومپوزيتور, ونەرتانۋ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتيسى احمەت قۋان ۇلى جۇبانوۆتىڭ باسىنا تاعى دا قارا بۇلت ءۇيىرىلىپ, تاعى دا وزگەگە جالتاقتاپ, وزىڭە شالقاقتاعان زامان تۋدى... مۇندا دا عاسىرلار بويى كوشىپ, وشپەگەن, نايزاسىنىڭ ۇشىنا جاۋ مىنگىزگەن حالىقتىڭ تەكتى ۇرپاعى احمەت جۇبانوۆ قايتپاس قايراتىمەن, جاسامپاز, ەسەلى دە ەڭسەلى ەڭبەگىمەن عالامات جەڭىسكە جەتتى! ونىڭ «عاسىرلار پەرنەسى» (1958 ج.), «قۇرمانعازى» (1960 ج.), «مۇقان تولەباەۆ» (1962), «مۋزىكاداعى ءبىرىنشى قادامدار» (1962 ج.), «قازاقتىڭ حالىق اسپاپتارى» (1963 ج.), «زامانا بۇلبۇلدارى» (1963 ج.), «ءان-كۇي ساپارى» (1976 ج.), «وسكەن ونەر» (1985 ج.) كىتاپتارى وسىعان ايعاق. بۇل ىرگەلى تۋىندىلار ۇلتتىق مۋزىكا ونەرىنىڭ التىن شەجىرەسى, باعا جەتپەس قاسيەتتى سارقىلماس بايلىعى. قازاق ەلىنىڭ ءتولتۋما مۋزىكا مادەنيەتىن ساقتاپ دامىتۋدا جەمىستى دە جەڭىستى ەڭبەك ەتىپ ابىرويىن اسقاقتاتقان, سول ءۇشىن تار جول, تايعاق كەشكەن احمەت قۋان ۇلى جۇبانوۆتىڭ ەسىمى ماڭگىلىك ەلمەن بىرگە جاساسىپ, تۋعان حالقىنىڭ كوڭىل تورىندە ماڭگى ساقتالارى حاق.
جولامان تۇرسىنباەۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كومپوزيتور
استانا
