بيىل ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العانىنا 25 جىل, ياعني شيرەك عاسىر تولعالى وتىر. تاۋەلسىز مەملەكەتتىڭ نەگىزگى شارتى – اينالىمدا ءوز اقشاسىنىڭ بولۋى. تاۋەلسىزدىك نىشانىنىڭ ءبىرى ۇلتتىق ۆاليۋتا – تەڭگەنىڭ شىعۋىنا ۇلەس قوسقان ديزاينەر حايرۋللا عابجاليلوۆتى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك.
– وتكەنگە كوز جۇگىرتسەك, تاۋەلسىز مەملەكەت تىزگىنىن ءوز قولىنا العان تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ تەز ارادا ءوز اقشامىزدىڭ بولۋىنا ەرەكشە نازار اۋداردى جانە تەڭگەمىزدىڭ نەگىزگى اۆتورى ءوزى بولدى, – دەپ باستادى ءسوزىن حايرۋللا ماعاۋيا ۇلى. – جانە بۇل جۇمىستى ءوزى قاداعالاپ, باقىلاپ وتىردى. ءبىز تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ العاشقى جىلدارىن ەسكە الساق, كەڭەس وكىمەتى ىدىراپ, قازاقستان تاۋەلسىزدىك العان جاعدايدا كوپشىلىك بىلە بەرمەيتىن, بۇگىنگى كۇنى تاريحقا اينالعان كوپتەگەن وقيعالار ورىن الدى. كەڭەس وكىمەتى قۋاتتى, ەگجەي-تەگجەيىنە دەيىن ويلانىپ قۇرىلعان جۇيە بولاتىن, ونىڭ قۇلايتىنى ەشكىمنىڭ ويىنا دا كەلمەيتىن. بىراق قۇلادى, اتا-بابامىزدىڭ عاسىرلار بويعى ارمانىنا ءبىز جەتىپ, تاۋەلسىزدىگىمىزگە يە بولدىق.
ەگەمەن ەلىمىزدى الدا كوپتەگەن قيىنشىلىقتار كۇتىپ تۇردى, ءارتۇرلى سالالارداعى باسقارۋ ءجۇيەسىنىڭ ءبارىن قايتا قۇرۋ كەرەك بولدى. سونىڭ ءبىرى – قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكى بولاتىن. ول ۋاقىتتا كەڭەس وكىمەتىنىڭ «گوس-بانكىنەن» ءبولىنىپ شىعۋ ماسەلەسى تۇردى. مەملەكەتىمىزدىڭ ءانۇرانى, ەلتاڭباسى مەن تۋىنا كونكۋرس جاريالانىپ, سۋرەتشىلەر, سازگەرلەر جابىلا كىرىسىپ كەتتى. سونداي-اق, ءوز اقشامىز بولۋى كەرەك دەگەن اڭگىمەلەر دە ايتىلا باستادى, سول كەزدە اقىرىنداپ ءبىز دە ءوز اقشامىزدىڭ جوباسىن جاساۋعا كىرىستىك.
– حايرۋللا ماعاۋيا ۇلى, قانداي دا ءبىر ءىستىڭ باستالۋى قيىن بولاتىنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە, مەملەكەتتىك ماسەلە – ۇلتتىق ۆاليۋتا جاساۋدىڭ كۇردەلىلىگى ءوز الدىنا. بۇل قاسيەتتى ءىس قالاي باستالدى؟
– 1991 جىلدىڭ اياعىندا ىدىراپ جاتقان كەڭەس وكىمەتىنەن ءبولىنىپ شىققانىمىزبەن, قازاقستان سول كەڭەس وكىمەتىنىڭ «رۋبلدىك ايماعىندا» قالعان ەدى, وعان يە بولىپ العان رەسەي وكىلدەرى قازاقستانعا قىسىم كورسەتە باستادى. قولما-قول اقشانى بەرمەي قالسا, جالاقى الا الماعان شاحتەرلەر كوتەرىلىپ, ەسىمىزدى شىعاردى. ەسكيزىمىز دايىن بولعان كەزدە ۇلتتىق بانك توراعاسى ع.باينازاروۆقا كەلىپ كورسەتتىك, جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان بانكپەن باسى قاتىپ جاتقان توراعا «سىزدەرگە كىم تاپسىرما بەردى؟» – دەپ تاڭعالدى. الايدا, ءبىر-ەكى رەت كەزدەسكەننەن سوڭ بىرگە جۇمىس ىستەپ كەتتىك.
كەيىنىرەك ەلباسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن جوعارعى كەڭەستىڭ بيۋدجەت جانە قارجى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ساۋىق تاكەجانوۆ وسى ىسكە باسشىلىق ەتتى. ەڭ العاشقى ەسكيزىمىزدى ەلباسى كورىپ, كەيىن ۇلتتىق بانك باسقارماسىندا بەكىتىلىپ, ۇكىمەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. ءبىزدىڭ ۆاليۋتامىزدى باسىپ بەرۋگە شەتەلدەن كوپتەگەن بانكنوت فابريكالارىنىڭ وكىلدەرى كەلىپ, كەلىسسوز جۇرگىزىپ جۇرەتىن. سونىڭ ىشىندە انگليانىڭ «حارريسون جانە ونىڭ ۇلدارى» اتتى فابريكاسى دا بار ەدى, ۇلتتىق بانكتىڭ تاڭداۋى وسى فابريكاعا ءتۇستى. وكىمەتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ەندى بىزدەر بەكىتىلگەن ەسكيزىمىزبەن لوندونعا كەتۋىمىز كەرەك بولدى.
1992-1993 جىلدارى مەملەكەتىمىز اسا قيىن جاعدايلاردى باستان كەشىردى, بۇرىنعى مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ كوميتەتىنىڭ جوباسىمەن ءبولىنىپ وتىرعان تاۋارلار توقتاتىلىپ, ءار جەردە ءارتۇرلى كەرەك تاۋار جەتىسپەي, مەملەكەتتە قارجى بولماعاندىقتان, زاۋىت, فابريكالار ءبىر-بىرىنە دەبيتورلىق جانە كرەديتورلىق قارىزدارعا باتىپ, جالاقى تولەي الماي, دۇكەندەر بوساپ قالدى. بالا-شاعاسىن اسىراۋ ءار وتباسىنىڭ ۋايىمىنا اينالدى. سونداي جاعدايدا ەلىمىزدى قالاي امان الىپ قالۋدى ويلاعان وكىمەت حالىققا ەركىندىك بەرىپ, كوپشىلىگى بازارعا شىقتى.
وسىنداي قيىن-قىستاۋ كەزدە ۇلتتىق ۆاليۋتامىز جاسالىپ جاتتى. ەندى دايىن ەسكيزبەن لوندونعا كەتۋگە بانكتەن تەز ارادا قاراجات الا المايتىنىمىزدى بىلدىك, سەبەبى, ءبىز كەلىسىمشارتقا ءالى وتىرماعانبىز, ول كوپ ۋاقىتقا سوزىلاتىنى ءمالىم بولعاندىقتان, العاشقى كەزدە لوندونعا بارىپ قايتۋ ءۇشىن ءوز قاراجاتىمىزدى جۇمسادىق. العاش ءتورت ادام بولىپ, مەن جانە م.الين, ا.دۇزەلحانوۆ, ت.سۇلەيمەنوۆ باستاعانبىز. مەن 1992 جىلى «قازاقستان ديزاين ورتالىعىن» اشىپ, باس ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالىپ, تەڭگەنى جاساۋعا كىرىستىم. سول كەزدە جوعارعى كەڭەستىڭ دەپۋتاتى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ ءارى قاراي تەڭگەنى جاساۋعا مۇلدە قاتىسا الماي, دەپۋتاتتىق جۇمىسىن جالعاستىرىپ, الماتىدا قالدى جانە ا.دۇزەلحانوۆ اۋرۋعا شالدىعىپ, كوپ ۇزاماي ول دا كەتتى, كەيىن ەكى ادام بولىپ قالدىق تا, لوندونعا ءبىراز جىل قاتىنادىق. بىزدەردى ول جاقتا بانكنوت فابريكاسىنىڭ ماماندارى بانكنوتتار قالاي باسىلاتىنى, قالاي جاسالاتىنى, قاعازى, بوياۋى, ىشكى قۇپيالارى, تەحنولوگياسى تۋرالى وقىتىپ, تولىق ۇيرەتتى.
نارىقتىق قاتىناستار دەندەپ ەنىپ, ەلىمىزدە جاپپاي الىپ-ساتۋشىلىق, ءارتۇرلى بيزنەسپەن اينالىسۋ قانات جايدى. ال ءبىزدىڭ الدىمىزدا قالايدا ۇلتتىق ۆاليۋتانى شىعارۋ مەن ونى اينالىمعا ەنگىزۋ ماسەلەسى تۇرعاندىقتان, ۋاقىتىمىزدىڭ كوبى ۇلتتىق تەڭگەمىزگە ارنالدى. «ەگەر سول تۇستا بيزنەسپەن اينالىسىپ كەتكەنىمدە, بۇگىن مەن دە مەملەكەتىمىزدىڭ ەڭ باي ادامدارىنىڭ ءبىرى بولار ما ەدىم» دەگەن وي قازىر دە قىلاڭ بەرىپ قالادى. بىراق وعان وكىنبەيمىن. ويتكەنى, اتقارىپ جاتقان ءىسىمنىڭ ماڭىزدى, ەلىمە قاجەت ەكەنىن, بۇل ءىس بىزگە پارىز, ارتىمىزدا 16 ميلليون حالىقتىڭ كۇتىپ تۇرعانىن ءتۇسىندىم. سوندىقتان, اللا تاعالادان تەڭگەمىزدىڭ ادەمى, ابىرويلى بولىپ شىعۋىن تىلەدىم. سولاي بولدى دا. تەڭگەمىز اينالىمعا شىققان كۇننەن باستاپ, قارجى سالاسىندا تاۋەلسىز قازاقستاندى بۇكىل الەمگە تەڭگەمىزبەن تانىتتىق, مەملەكەتىمىز ەندى ناقتى تاۋەلسىزدىگىن الدى. بىرتىندەپ ەكونوميكامىز كوتەرىلىپ, شەكارامىز زاڭداستىرىلىپ, ىشكى-سىرتقى ساياسات ورنىقتى جۇرگىزىلە باستادى. بۇگىنگى الەمگە تانىلعان قازاقستان سونىڭ ايعاعى.
– تەڭگەنى العاش قولىنا ۇستاعان ءاربىر ازامات تولقىپ, «مەنىڭ ءوز مەملەكەتىم, ءوز ۆاليۋتام بار» دەگەندەي كوڭىلدەرى رۋحاني سەرپىلىس ۇستىندە بولدى عوي. بولاشاققا دەگەن سەنىم ارتتى. سول كەزدە تەڭگەنىڭ العاشقى اۆتورى رەتىندە ءوزىڭىز قانداي كۇيدى باستان كەشتىڭىز؟
– ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋعا, تەز ارادا ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدى جاساپ شىعارۋعا بار كۇش-قايراتىمىزدى سالىپ, 1993 جىلى ناۋرىز ايىندا دايىن بولعان تەڭگەمىزدى ەندى قالاي الىپ كەلەمىز دەگەن پروبلەما تۇردى. ول كەزدە رۋبل ايماعىندا بولعاندىقتان, رەسەي بىلمەۋى ءتيىس ەدى. بىزدەن ۇشاتىن جۇك تاسيتىن ۇشاق مىندەتتى تۇردە رەسەي اۋماعىنا قونىپ جانارمايمەن قامتاماسىز ەتىلۋى ءتيىس. اقىلداسىپ ەسەپتەگەن كەزدە, ءبىزدىڭ اقشامىزدى تيەپ كەرى ۇشقان ۇشاقتىڭ ارتىنان سوققان جەلدىڭ جانە ۇشاقتىڭ باعىتىنا قارسى اينالاتىن جەر شارىنىڭ اسەرىنەن لوندوننان جۇكپەن اۋەگە كوتەرىلگەن ۇشاقتىڭ جانارمايى ءبىزدىڭ ورال قالاسىنا جەتەتىنىنە كوز جەتكىزىپ, وسىلاي تاسۋعا بەل بايلاپ, ءساۋىر ايىندا ءاربىر رەيس 40 توننا تەڭگە تيەگەن 18 رەيس ۇشاق كەلدى, وسىنىڭ ءبارىن سول كەزدە ءبارىن ۇيىمداستىرىپ باسشىلىق جاساعان ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ءمىرسۇلتان تۇرسىنوۆ دەگەن ازامات بولدى.
العاشقى ەسەپ بويىنشا ءبىر تەڭگەمىز سول كەزدەگى ەڭ تۇراقتى ۆاليۋتا – 1 ماركاعا تەڭ ەدى. كەيىن اقشا اۋىستىرۋعا ارنالعان كوميسسيانىڭ شەشىمىمەن, ءبىزدىڭ ەڭ جاقىن ەسەپ ايىرباستايتىن ارىپتەسىمىز رەسەي دەگەن سەبەپپەن 1 تەڭگەمىزدى 500 رۋبلگە تەڭەپ, وسىنداي ەسەپپەن 1993 جىلى 15 قاراشادا العاش تەڭگەمىز اينالىمعا ەندى. سول كەزدە 1 دوللار 4 تەڭگە 75 تيىنعا باعالاندى. قازىرگى جاستارىمىز العاشقى تەڭگەمىزدىڭ ءتۇر-ءتۇسىن دە بىلە بەرمەيدى, سەبەبى, سول كەزدە ولار ءالى مەكتەپكە دە بارماعان ەدى.
العاشقى ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ نەگىزى 7 بانكنوتتان تۇراتىن. ول 1 تەڭگەدە – الەمگە ايگىلى عالىم ءال-فارابي, 3 تەڭگەدە – اقيىق اقىنىمىز, جىراۋ ءسۇيىنباي, 5 تەڭگەدە – كۇي اتاسى قۇرمانعازى, 10 تەڭگەدە – جارق ەتىپ اققان جارىق جۇلدىزىمىز شوقان, 20 تەڭگەدە – ۇلى اباي, 50 تەڭگەدە – ابىلقايىر حان, 100 تەڭگەدە – ابىلاي حان بولاتىن, كەيىن ينفلياتسياعا بايلانىستى الدىن – 200 تەڭگە, 500 تەڭگە قۇراعان, كەيىنىرەك ءبىرىنىڭ ىزىنەن كەيىن ءبىرى – 1000 تەڭگە, 2000 تەڭگە, 5000 تەڭگە, 10000 تەڭگە – «ينفلياتسيالىق تەڭگەلەر» دەگەن اتپەن شىعا باستادى.
لوندوندا تەڭگەنى جاساپ جاتقان كەزدە تەڭگەگە بايلانىستى كوپتەگەن شەشىمدەر قابىلداۋعا تۋرا كەلدى. وعان ءبىر مىسال, بانكنوتتىڭ كولەمى قانداي بولۋ كەرەك؟ مەملەكەتىمىز تەڭگە شىقپاي تۇرىپ اقشا سانايتىن ماشينكالاردى ساتىپ الىپ ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە جەتكىزىپ دايىن وتىرۋى كەرەك, بىراق وعان كوپ قاراجات جانە ونى دايىنداۋعا, تاپسىرىس بەرۋگە كوپ ۋاقىت كەرەك, بۇعان تولەيتىن بىزدە قاراجات تا, ۋاقىت تا جوق ەدى, وسىنى ەسەپكە الا وتىرىپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ بۇرىنعى اقشا سانايتىن ماشينكالارىن ۋاقىتشا پايدالانۋ ماقساتىندا سول كەزدەگى 10 سومنىڭ كولەمىنە شاقتاپ جاڭا باسىلىپ جاتقان تەڭگەنىڭ قىمبات قاعازىنان كوپ ىسىراپ بولمايتىنداي ەتىپ شەشىم قابىلدادىق, وعان قوسا, ىشكى قۇپيالار سانىن جانە وسىعان ۇقساعان كوپتەگەن شەشىمدەردى قابىلداپ, العاشقى شىققان تەڭگەنىڭ تۇپنۇسقاسىن ەلباسىنىڭ قولىنا ۇستاتتىق.
سول كەزدە جاڭادان قۇرىلىپ جاتقان ۇلتتىق بانك قيىن كەزەڭدەردى باستان كەشىردى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ زاڭى بۇگىنگى كۇنگى «رىنوكقا» جۇمىس ىستەمەدى, بانكيرلەر كرەديتتى كەپىلسىز, تەك ارىز جازۋ, تامىر-تانىس ارقىلى بەرىپ جاتتى. سول كەزدەگى تەرمين: «شاپكاسىن» بەرسەڭ بولدىعا» ساياتىن. بۇگىنگى كۇنگى كوررۋپتسيانىڭ باسى سول كەزدە باستالدى ما دەگەن دە وي كەلەدى. بانكتەر كوبەيدى, كەز كەلگەن جەردە بانك اشىلا باستادى, مەندەگى ءبىر ءتىزىم بويىنشا سول كەزدە 260 بانك اشىلىپتى. ماردىمسىز جالاقىنى دا ءوز ۋاقىتىندا الا الماعاندىقتان, قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرى السىرەپ, كوشەگە رەكەتتەر شىقتى. كرەديتتەرىن قايتارا الماعانداردىڭ ۇيلەرىن, م ۇلىكتەرىن تارتىپ الۋعا بانكيرلەر رەكەتتەرگە جۇگىندى.
1993 جىلدىڭ اياعىندا ۇلتتىق بانكتىڭ توراعاسى اۋىستى, كەلگەن جاڭا باس بانكير داۋلەت سەمباەۆ بۇرىن ۆيتسە-پرەمەر, جوسپارلاۋ كوميتەتىندە ىستەگەن بىلىكتى مامان ەدى. ول ۇلتتىق بانك جۇيەسىن تارتىپكە كەلتىردى. سەمباەۆ كەلگەن سوڭ از عانا ۋاقىتتان كەيىن جۇمىسى ەرتەرەك باستالعان 200 تەڭگەلىك بانكنوت شىعۋعا دايىن بولدى. «200 تەڭگەلىك ۆاليۋتا العاشقى بانكيردىڭ قولىمەن شىققالى تۇر, قازىر ۇلتتىق بانكتى ءسىز باسقاراسىز, نە ىستەيىك؟» – دەدىم مەن داۋلەت حاميت ۇلىنا. «قول قويۋدى وزگەرتۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» – دەپ سۇرادى ول. مەن ۆاليۋتا ءپىشىنىن قايتا جاساۋ قاجەتتىگىن, وعان قوسىمشا قاراجات جۇمسالاتىنىن ايتقانىمدا, ول: «جوق, مەن حالىقتىڭ قاراجاتىن ءوز قولىمدى قويۋ ءۇشىن جۇمسامايمىن, بۇرىنعى كۇيىنشە قالا بەرسىن!» – دەپ ۇلتجاندى مىنەز كورسەتتى.
داۋلەت حاميت ۇلىنىڭ ىسكەرلىك قابىلەتى زور بولاتىن. ونىڭ تۇسىندا بانكتەر ىرىكتەلىنىپ, كوبىسى جابىلدى, تەك 38 بانك قانا قالدى. ۇلتتىق بانكتىڭ التىن, ۆاليۋتا رەزەرۆى قورى جاساقتالا باستادى. ءسويتىپ, ۇلتتىق بانك جۇمىسى جۇيەلەنىپ, بۇگىنگى كۇنگى مىعىم بانك جۇيەسىنىڭ نەگىزى سول كەزدە قالاندى جانە العاش بولىپ زەينەتاقى جۇيەسى قۇرىلدى. كەيىن توراعالىققا جاس بانكيرلەر كەلە باستادى.
العاشقى 1993 جىلى اينالىمعا ەنگەن تەڭگەمىزدىڭ ساپاسى وتە جوعارى ەدى جانە سوڭعى جاڭا تەحنولوگيامەن باسىلۋىنىڭ ارقاسىندا ىشكى قۇپيالارى سانىمەن الەمدەگى جاڭا بانكنوتتار اراسىندا العاشقى وندىق قاتارىندا بولاتىن. سوندىقتان, شىعارۋ قۇنى دا جوعارى-تىن. قازىرگى تەڭگەمىز – جاڭا ۇلگىدەگى تەڭگە.
– ەلىمىزدە بانكنوت فابريكاسىنىڭ قۇرىلۋى دا ەلەۋلى وقيعا بولدى عوي؟
– داۋلەت سەمباەۆ قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكىنە كەلگەن سوڭ اعىلشىندىق «توماس دە لا رۋ» فيرماسىمەن بانكنوت فابريكاسىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋ ءۇشىن كەلىسىمشارت جاساستى. جەرگىلىكتى مەردىگەرلەر الماتىداعى «گيدروماش» زاۋىتىنىڭ تسەحىن قايتا جاراقتادى. ءبىر جىلدان سوڭ, ياعني 1995 جىلدىڭ 19 مامىرىندا بانكنوت فابريكاسى اشىلدى. ال ءبىزدىڭ بانكنوت فابريكامىزدى سالىپ بەرۋ ءۇشىن يسپاندىقتار, فرانتسۋزدار, تولىپ جاتقان فيرمالار تالاستى. قازاقستان تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارى دجەك لوندون سيپاتتاعان كلوندايك ءتارىزدى ەدى. الماتىعا الەمنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن التىن ىزدەۋشىلەر اعىلىپ كەلىپ جاتتى, سالماقتى ادامداردىڭ اراسىندا ارانداتۋشىلار دا ۇيىرسەكتەپ ءجۇردى... قىسقاسى, 1995 جىلى الماتىدا بانكنوت فابريكاسى سالىنىپ ءبىتتى. ۇلتتىق بانكتىڭ جانىندا بانكنوتتاردى قابىلداپ الۋ جونىندە مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرىلدى. ءبىزدى – تەڭگە ديزاينىن ءازىرلەۋشىلەردى ونىڭ قۇرامىنا ەنگىزدى.
1996 جىلى 5 جانە 10 مىڭ تەڭگەلىك بانكنوتتاردىڭ ديزاينى جاسالعان بولاتىن. قاۋىرت جۇمىس ارتتا قالىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ 5 جىلدىعىنا ءبىز قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ پورترەتى جانە سىرتىندا رەزيدەنتسيانىڭ سۋرەتى بار كوللەكتسيالىق بانكنوتتاردى ازىرلەدىك. مۇنداي بانكنوتتار, ارينە, شەكتەۋلى مولشەردە بارلىق ەلدەردە شىعارىلادى. ولاردى جوعارى جاقتاعى حاتتامالىق كەزدەسۋلەردە بازارلىق رەتىندە تاراتادى. ولاردى ورگانيكالىق شىنىعا دانەكەرلەپ ۇستەل ءۇستىنە قويادى, قابىرعاعا ىلەدى. كوللەكتسيا جيناۋشىلار وسىنداي بۇركەمە اقشالاردىڭ ارتىنان بۇكىل الەم بويىنشا قۋىپ جۇرەدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇلار – سيرەك, سىيلىقتىق بانكنوتتار. ءبىراق ۇلتتىق بانك باسشىلىعى قايسىبىر سەبەپپەن ولاردىڭ شىعارىلۋىن كىدىرتتى. جالپى, مەرەكەگە ۇلگەرمەدىك, يدەيا كومىلىپ قالدى, ەڭبەك زايا كەتتى. ونىڭ ەسەسىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋتسياسىنىڭ 5 جىلدىعىنا ءبىز انگليادا ۇلتتىق رامىزدەرى بار جۇزدەگەن الۋان بوياۋلى كۇنتىزبەلەردى باسىپ شىعاردىق. ءبىزدىڭ پرەزيدەنت ولاردى مەرەكەگە وراي سالتاناتتى جينالىستا شەتەلدىكتەرگە تاراتىپ بەردى.
مەن بۇل مىسالداردى كوپ جىلدار بويى ءپىسىرىپ جۇرگەن ويىمدى اتاپ ايتۋ ءۇشىن كەلتىرىپ وتىرمىن. بىزدە حاتتامالىق كەزدەسۋلەر مەن جالپى ۇلتتىق مەيرامدارعا ارنالعان اقشا ديزاينىنىڭ, بازارلىقتار ديزاينىنىڭ ءوز مەكتەبى بولۋى كەرەك. ەگەر مۇنداي جۇمىستى ۇزدىك دەگەن شەتەل ماماندارىنا تاپسىرسا, ولار بارلىق تالاپتاردى ەسكەرە المايدى. شەبەرلىك, نە تەحنولوگيا تۋرالى ءسوز بولىپ وتىرعان جوق. ماسەلەن, ابايدىڭ سۋرەتى سالىنعان جيىرما تەڭگەلىك كۋپيۋرا باسقا دا بانكنوتتار ءتارىزدى ۇلتتىق ويۋ-ورنەكپەن ادىپتەلگەن. بىراق تا اقىننىڭ وتانى – شىڭعىستاۋداعى ورنەك قازاقستاننىڭ باسقا ءوڭىرلەرىندەگى ورنەكتەردەن ءبىرشاما وزگەشەلەنەتىنىن ءبارىمىز ءبىردەي بىلە بەرمەيمىز.
ماسەلەن, قازاقستاندىق كۋپيۋرالاردا قۇراننان الىنعان اياتتار دا بار, وندا ءسال دالسىزدىكتىڭ وزىنە جول بەرۋگە بولمايدى: مۇسىلمانداردىڭ قاسيەتتى كىتابىنىڭ ماتىنىندە ءبىر جارىم مىڭ جىل ىشىندە ءبىر دە ءبىر تاڭبا وزگەرمەگەن. وسىنداي يىرىمدەر, وزگەشە تۇستار وتە كوپ. سوندىقتان, مەن تەك قازاقستاندىق ديزاينشى عانا قاعازدا بەرە الاتىن ۇلتتىق رەڭك, ءدىني نانىم, مادەنيەت, سالت-ءداستۇر تۋرالى ايتىپ وتىرمىن.
ۋاقىت دەگەن زاۋلاپ ءوتىپ جاتىر, العاشقى تەڭگەنىڭ اينالىمعا ەنگەنىنەن بەرى كوپ جىل ءوتىپتى. قازاقستاندىق اقشا ديزاينى اۋەلدەن مەملەكەتتىڭ زەردەلىك مەنشىگى بولىپ جاريالاندى. سونىمەن, قيسىندى نۇكتە قويۋعا بولاتىن سياقتى. بىراق, بىزدە باسقا ەلدەردىڭ اقشالارى باسىلىپ شىعارىلاتىن بانكنوت فابريكاسى جۇمىس ىستەيدى. وسى كاسىپورىن بازاسىندا ويۋشىلاردى ازىرلەۋ كەرەك. ءوز كەزىندە ءبىز ديزاينەرلەر مەكتەبىن اشۋدى, تالانتتى سۋرەتشىلەردى شەتەلگە وقىتۋعا جىبەرۋدى ۇسىندىق. سەبەبى, ءوز ماماندارىمىز بولماسا, وندا بۇگىننەن باستاپ ءاردايىم اعىلشىندارعا جۇگىنۋگە ءماجبۇر بولامىز. بىراق, مۇنداي جاعدايدا فابريكانى اقشانىڭ توزۋ رەتى بويىنشا ۇستاپ تۇرعاننان گورى, شەتەلدە باستىرىپ شىعارعان اناعۇرلىم ءتيىمدى...
ءبىز ۇلتتىق ۆاليۋتانى اقشا تابۋ ءۇشىن عانا جاساعان جوقپىز. كەڭىنەن توپشىلاساق, ءبىزدىڭ شاعىن ديزاينەرلىك توپ مۇشەلەرىنىڭ جولى بولعان ەكەن. قازاقستاندا سۋرەتشىلەر كوپ, ءتىپتى, كاسىبي دەڭگەيى بىزدەن جوعارىلارى دا بار. ەڭ باستىسى – ءبىز مەملەكەتتىڭ قارجىلىق جۇيەسى كۇيرەپ جاتقان قيىن جىلدارى تەڭگەمىزدىڭ شىعۋى ارقىلى تاۋەلسىزدىككە ۇلەس قوستىق, بۇگىنگى كۇنى الەمگە تانىلعان قازاقستان سونىڭ ايعاعى, سوندىقتان وتانىمىزعا پايدامىزدى تيگىزدىك دەپ سانايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
شارافاددين ءامىروۆ,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
