يادرولىق قاۋىپ ەلدەردىڭ ۇلكەن-كىشىسىنە بىردەي تونەدى

يان كانلاس, نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبى فيزيكا ءپانىنىڭ مۇعالىمى (فيليپپين): مەن وتكەن جىلدان بەرى قوستاناي قالاسىنداعى نازارباەۆ زياتكەرلىك مەكتەبىندە فيزيكا پانىنەن ساباق بەرەمىن. الدىمەن ءوزىم قىزمەت ىستەپ جۇرگەن قازاقستان ەلى تۋرالى اسەرىمدى جەتكىزگىم كەلەدى. وسى ەلگە قىزمەت ۇسىنعاندا قۋانا كەلىستىم. تاۋەلسىزدىگىن العان ەل ەكەنىن بىلەتىنمىن. جاس بولسا دا ەكونوميكاسى ادىمداپ ءوسىپ كەلە جاتقان مەملەكەت. دۇنيەجۇزىندە جەر كولەمى جاعىنان توعىزىن­شى ورىندى الاتىن ءارى قازبا بايلىققا باي ەل. الداعى جىلى ەكسپو-2017 كورمەسىنىڭ استانا­دا وتەتىنىن دە عىلىم مەن ءبىلىم­نىڭ دامۋىنا مۇددەلى ەلدەر كۇتىپ وتىر. بەيبىت ءومىردى, كەڭدىكتى سەزىنەمىن. الەمدە بەيبىتشىلىكتى ساق­تاۋعا بايلانىستى وتكىزىلىپ جاتقان شارالاردا, الەمدىك دەڭگەيدەگى باسقوسۋلاردا قازاق­­­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ, ونىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ەسىمى ءجيى ەستىلەدى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ الەمدە بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋ شارالارىنا بەلسەنە اتسالىسىپ جۇرگەنىن بىلدىرەدى. قازاقستاننىڭ وزىندە ۋران وندىرىلەتىنىنە قاراماستان, يادرولىق قارۋدان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, سەمەي پوليگونىن جابۋى الەمدەگى سوعىس قاۋپىن بولدىرماۋ جولىنداعى ادام سەنگىسىز, باتىل قادام بولىپ سانالادى. سوعىس بولمايتىن ايماقتا ءومىر سۇرگەن ادامدار باقىتتى. بىزدە سوناۋ وتە الىستاعى فيليپپين ەلىنەن وسىندا بەيبىت ەل بولعاننان كەيىن, ەش قاۋىپتى سەزىنبەگەن سوڭ كەلدىك. ادامدارى مەيىرىمدى, تىنىشتىقتى, بەيبىت كۇننىڭ قادىرىن بىلەتىن ەل ەكەن. مەنىڭ ماماندىعىم فيزيك بولعان سوڭ اتوم ەنەرگياسى ادامزات ءۇشىن قاجەت دەپ سانايمىن. مىسالى, قازاقستان كومىرگە تاۋەلدى, ەلەكتر ەنەرگياسىن كومىرمەن وندىرەدى. ءسوز جوق, بۇل تابيعاتقا كەرى اسەرىن بەرەتىنى جاسىرىن ەمەس. وسىنداي كورىنىستەر تەك قازاقستاندا عانا ەمەس, الەمنىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە بار. تابيعاتتى توزدىرماۋ, كەيىنگى ۇرپاققا دا سىباعا قالدىرۋ ءۇشىن ەنەرگەتيكا سالاسىندا شيكىزاتتان باس تارتۋ كەرەك بولىپ سانالادى. مۇنىڭ باستى جولدارىنىڭ ءبىرى اتوم بولىپ سانالادى. وكىنىشكە قاراي, عىلىمدى وسى باعىتقا بۇرۋدىڭ ورنىنا الەمدەگى الپاۋىتتار اتومدى قارۋعا پايدالانىپ وتىر. قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۆاشينگتوندا وتكەن يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ءىV سامميتتە امەريكانىڭ ساياسي جانە قوعام قايراتكەرلەرى, اسكەري ۇيىمدار باسشىلارى الدىندا ءسوز سويلەپ, ءوزىنىڭ «الەم. ءححى عاسىر» اتتى ماني­فەسىن جاريا ەتتى. يادرولىق قارۋ­دان, اتوم جارىلىسىنان كەل­گەن زارداپتى الەم تاريحى بىلەدى. 40-شى جىلدارداعى جاپو­نياعا تاستالعان اتوم بومباسى­نان قانشاما ادام زارداپ شەكتى؟ يادرولىق قارۋدىڭ سىناعى­نان قازاقستاندىقتاردىڭ كوپ جىل­دار بويى ازاپقا تۇسكەنىن مەن وسى ەل تاريحىمەن تانىس­قان­دا ءبىلدىم. قانداي قاسىرەتتى كورىنىس! قازىر الەمدە سوعىس تۋرالى وتە كوپ ايتىلادى جانە كۇن سا­يىن تەرروريزمنىڭ قاۋپى قالىڭداپ كەلەدى. تۇركياداعى بىرىنەن سوڭ ءبىرى بولىپ جاتقان جارىلىستاردى, سيرياداعى اۋىر جاعدايلاردى, بوسقىندار لەگىن ەستىپ-ءبىلىپ وتىرمىز. امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن رەسەي فەدەراتسياسى اراسىن­داعى قارسى تۇرۋشىلىق, باسقا دا الپاۋىتتار اراسىنداعى تەكەتىرەس الەمدىك تىنىشتىقتىڭ شىرقىن بۇزاتىنداي كورىنەدى. ەگەر الپاۋىتتار يادرولىق قارۋ قولدانسا, ودان كەلەر قاۋىپ كىشكەنتاي ەلدەرگە دە تونەتىنى بۇل كۇندە ساۋاتتى جانداردىڭ بارلىعىنا ايان. ال ۇلكەن ەلدىڭ دە, شاعىن ەلدىڭ دە ادامدارى سوعىستى قالا­مايدى. ادامنىڭ بارلىعى دا ءومىر سۇرگىسى, تىرشىلىك ەتكىسى كەلەدى. جازىق­سىز وتقا ورانىپ, وققا ۇشىپ جات­قان­­دار قارۋ كەزەنگەندەردىڭ ءادى­لەتسىز ارەكەتىنىڭ قۇربانى بولعا­نى وكىنىشتى. الەمدى ەرتەڭىن ويلا­ماعان ءبىر ەسسىزدىك بيلەپ-توستەپ بارا جاتقانداي قاۋىپتى سەزىنەمىز. قازاقستاندى مەن بەيبىتشىلىك جولىنداعى كۇرەسكەر ەل دەر ەدىم. تومەن بايىتىلعان ۋران بانكىن وزىندە ساقتاۋعا كەلىسىمنىڭ ءوزى ونىڭ تاعى ءبىر باتىل قادامى دەر ەدىم. جەر جۇزىندەگى بارلىق ۇلكەندى-كىشىلى ەلدەر اتومدى تەك عانا بەيبىت ماقساتقا جۇمساۋى ءتيىس. سوندا بارلىق ەلدەردە تىنىشتىق ورنايدى, ادامدار قاۋىپسىز ءومىر سۇرەدى. بولاشاقتى كورەگەندىكپەن ويلايتىن پرەزيدەنت نازارباەۆ الەمدەگى الپاۋىتتار باسشىلارىن يادرولىق قارۋدان باس تارتۋعا, اتومدى بەيبىت ماقساتقا عانا پايدالانۋعا شاقىردى. ونىڭ ادامزات قولىمەن جاسالعان اسا قاۋىپتى قارۋدىڭ لاڭكەستەر قولىنا ءتۇسىپ قالماۋىن ەسكەرتۋى وتە قۇپتارلىق, كورەگەندىك ماسەلە. جەر ادامزاتتىڭ دامۋىنا جاعداي جاسادى, ەندى ادامزات جەردى ساقتاۋى ءتيىس. عىلىم قارىشتاپ دامىعان ءححى عاسىر وسىنى مەڭزەگەندەي. قازاقستان باسشىسىنىڭ سوزىنەن مەن وسىنى ۇقتىم. الەم ءبىر كەمەنىڭ ۇستىندە ەكەنىن بىلگەندەر اقىلعا كەلەر دەگەن ۇمىتتە وتىر.  قوستاناي