تورتكىل دۇنيە تىنىش ءومىر سۇرۋگە قۇقىلى

قىزىلوردا وبلىسىنداعى «قازگەرمۇناي» بىرلەسكەن كاسىپورنى» جشس گەولوگيا جانە يگەرۋ دەپار­تامەنتىنىڭ ديرەكتورى كارل ماكس گيزەمانن: ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ الەمدى بەيبىت ومىرگە ۇندەگەن, جاپپاي-قىرىپ جويۋ قارۋىنان باس تارتىپ, تاتۋلىققا شاقىرعان ۆاشينگتونداعى «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى تەك قازاقستاندىقتاردىڭ عانا ەمەس, تۇتاس جەر-جاھاننىڭ قولداۋىنا يە بولىپ جاتىر. بۇۇ-نىڭ رەسمي قۇجاتى رەتىندە تىركەلىپ, ونىمەن ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ حالقى تانىسىپ, ءمانى مەن ماڭىزى ارتىپ وتىر. شىندىعىندا, بۇل – ءبىز ءۇشىن زور مارتەبە. ويتكەنى, مىناداي الاساپىران زاماندا الەمدىك باعىتتىڭ باعدارىن قازاقستان ۇسىندى. ال ونى وزگەلەر قولدادى. ەگەر وسى باعىتتا دامي بەرەتىن بولسا, وندا جەر بەتىندە تىنىشتىق بولادى دەگەن ءسوز. وسى ورايدا, ءبىز قىزىلوردا وبلىسىنداعى «قازگەرمۇناي» بىرلەسكەن كاسىپورنى» جشس گەولوگيا جانە يگەرۋ دەپار­تامەنتىنىڭ ديرەكتورى كارل ماكس گيزەماننمەن اڭگى­مەلەستىك. گەرمانيا ازاماتىمەن بولعان اڭگىمەمىز تومەندەگىدەي ءوربىدى. – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى سامميتتە جاساعان «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسىن قالاي قابىلدادىڭىز؟ نە ءتۇيدىڭىز؟ – يادرولىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسىنە وراي قازاقستاننىڭ ۇستانىمى الەمگە ايان. سوندىقتان قازاق ەلىنىڭ الەمدى يادرولىق قاۋىپسىز ومىرگە شاقىرۋى, وسى جولدا ۇلكەن ىسكە باستاماشى بولۋى زاڭدى قۇبىلىس دەپ ويلايمىن. ويتكەنى, جەر پلانەتاسى جاپپاي-قىرىپ جوياتىن قارۋدان ادا بولىپ, ادامدار بەيبىت عۇمىر سۇرۋگە لايىقتى. سوندىقتان بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى ەش ۋاقىتتا توقتاتپاي, قايتا ءسات سا­يىن ادامزات بالاسىنا سوعىستىڭ زالالىن ايتىپ, تاتۋ-ءتاتتى ومىرگە شاقىرىپ وتىرۋ كەرەك. ال الەمدىك ساياسات قوقان-لوقىعا ەمەس, ءتۇسى­نىستىككە قۇرىلۋى قاجەت. دەگەنمەن, ازىرگە مۇنداي ۇستانىمدى بارلىق ەل قولداپ وتىر دەي المايمىز. ەسكى سۇرلەۋدەن شىعا الماي, جاڭاشا ويلاۋعا جەتە الماي جۇرگەن مەملەكەتتەر بار. سول سەبەپتى وزگە ەلدەرگە پرەزيدەنت نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى ۇلكەن وي سالادى دەپ سەنەمىن. يادرولىق قارۋسىز الەم قالىپ­تاستىرۋ جولىندا قازاقستان ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىرىپ كەلەدى. مىسالى, انتيادرولىق قۇجاتتىڭ ورىندالىپ, يران مەن باتىس ەلدەرىنىڭ اراسىنداعى قاتىناستىڭ رەتتە­لەۋىنە نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەرەكشە ۇلەس قوستى. كەشەگى يرانعا ارنايى رەسمي ساپارمەن بارۋى دا وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى بولسا كەرەك. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ارااعايىندىق جاساۋى ارقىلى تالاي جىلدان بەرى سوزىلىپ كەلە جاتقان ماسەلە ءبىر شەشىمىن تاپتى. بۇدان نە تۇيەمىز؟ الەمدى جاپپاي-قىرىپ جوياتىن قارۋمەن قورقىتىپ ۇستاۋعا بولمايدى. ال اتومدى بەيبىت ماقساتتا قولدانۋعا, ادامزاتتىڭ يگىلىگىنە پايدالانۋعا بولادى. وسىنداي ءوزارا تۇسىنىستىك­تەن كەيىن كوپ جىلدارعا سوزىلعان داۋلى ماسەلەگە نۇكتە قويىلعانداي اسەردە وتىرمىن. بۇل تاراپتا الەم نازارباەۆتىڭ ەڭبەگىن ايرىقشا باعالايدى. – قازاقستان باسشىلىعى تاۋەلسىزدىك العان بويدا سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىن جاپقانىن بىلەسىز. وسى ورايداعى پىكىرىڭىزدى بىلسەك... – ارينە, سەمەي پوليگونى حالىقتىڭ دەنساۋلىعىنا زيانىن تيگىزىپ, ەكولوگيالىق احۋالدى السىرەتىپ جىبەردى. سوندىقتان ونى جابۋ كەرەك بولدى. سەبەبى, ەلىنىڭ بولاشاعىن ويلاعان ءاربىر مەملەكەت مۇنداي ىسكە سانالى تۇردە بارۋى كەرەك. دەي تۇرعانمەن, قازاقستان بيلىگى پوليگوندى جاۋىپ قانا قويماي, يادرولىق قارۋدان دا باس تارتتى. يادرولىق قارۋ تۇر­عىسىنان الەمدەگى الدىڭعى قاتارلى ەلدىڭ بۇل قادامى شىنىندا دا تاڭعالدىردى. بىراق يادرولىق قارۋسىز الەم ۇستانىمىن وزىندە جاپپاي-قىرىپ جويۋ قارۋى­مەن قۇرساۋلانىپ وتىرىپ ناسيحاتتاۋدىڭ ءوزى ىڭعايسىز ەدى. وسىنداي سەبەپتەردەن سوڭ, قازاقستان الەمگە ۇلگى-ونەگە كورسەتىپ, پوليگوندى دا جاپتى, يادرولىق قارۋدان دا باس تارتتى. بۇل – ۇلكەن ەرلىك. وكىنىشكە قاراي, جەر بەتىندە ءالى كۇنگە دەيىن يادرولىق سىناقتار جۇرگىزىلىپ جاتىر. دەسەك تە, بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا از. ال الەمدە يادرولىق قارۋ جاساۋدان جارىس توقتادى. بۇرىن «كىمنىڭ قارۋى مىقتى؟» دەگەندەي جارىس بولاتىن. قازىر ونداي جوق. مۇنىڭ ءوزى زور جەتىستىك دەر ەدىم. بۇعان قازاقستاننىڭ باستاماسى وزىندىك اسەرىن تيگىزگەنى كۇمانسىز. – الەمدەگى يادرولىق قاۋىپتىڭ الدىن قالاي الۋعا بولادى؟ – جالپى, الەمدە يادرولىق قارۋدى قولدانباۋ تۋرالى كەلىسىم بار. كەزىندە بۇل قۇجاتقا كوپتەگەن مەملەكەتتەر كەلىسىپ, قول قويدى. دەي تۇرعانمەن, اتالعان كەلىسىمگە باعىنباي, ءوز دەگەندەرىمەن ءجۇرۋدى قالايتىن ەلدەر دە از بولماي تۇر. بۇل – الەمنىڭ تىنىشىن الىپ, شىرقىن بۇزادى دەگەن ءسوز. مىسالى, ءۇندىستان مەن پاكىس­تاننىڭ يادرولىق قۋاتى كوپ قاۋىپتىڭ بەتىن اشقانداي بولىپ كورىنەدى. بىراق بۇعان الەمدىك قوعامداستىق شاما-شارقى جەتكەنشە ىقپال ەتۋگە تىرىسىپ كەلەدى. ءيزرايلدىڭ دە يادرولىق ارسەنالى تاياۋ شىعىستىڭ كوڭىلىنە كىربىڭ تۇسىرەدى. سولتۇستىك كورەيادا ساقتاۋلى تۇرعان جاپپاي قىرىپ-جوياتىن قارۋدىڭ الەمدى ابىگەرلەندىرىپ وتىرعانى وتىرىك ەمەس. سيرياداعى سوعىس تا كوپ نارسەگە كوزىمىزدى جەتكىزىپ وتىر. سوندىقتان مۇنداي ماسەلەلەردى بارىنشا بەيبىت شەشۋگە, كەلىسسوزدەر ارقىلى رەتتەۋگە تىرىسۋ كەرەك. مەملەكەتارالىق بايلانىستار, اتاپ ايتقاندا, ساياسي, ەكونوميكالىق, مادەني قارىم-قاتىناستار نىعايىپ, ءاربىر ءىس ەكىجاقتى كەلىسىم ارقىلى جۇزەگە اساتىن بولسا, وندا الەمدە تىنىشتىق ورنايدى دەۋگە بولادى. الەمنەن وقشاۋلانىپ, ءوزىن بولەك پلانەتا سەزىنۋ ماسەلەنى شەشپەيدى. بۇعان يراندى مىسال رەتىندە كەلتىرسەك جەتكىلىكتى. – ال جاڭا ءوزىڭىز ايتقان يادرو­لىق دەرجاۆالار جاپپاي-قىرىپ جويۋ قارۋىنان باس تارتۋعا كەلىسەدى دەپ ويلايسىز با؟ – ءدال قازىر مۇنداي يادرولىق ارسەنالدان باس تارتا سالاتىن ەل بار دەپ ويلامايمىن. مۇنداي جاعدايدا الەمدى بەيبىتشىلىككە ۇندەۋ, ىمىرالاسا ءومىر سۇرۋگە شاقىرۋدىڭ ماڭىزى ارتا تۇسەدى. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «الەم. ءححى عاسىر» مانيفەسى وسىنداي ىزگى ويدان تۋعان دەۋگە تولىق نەگىز بار. ادامزاتتى تاتۋلىققا, بىرلىككە ۇندەيتىن وسىنداي باستامالار كوپ بولا بەرۋى كەرەك. يادرولىق دەرجاۆالاردى ۇنقا­تىسۋعا شاقىرىپ, ەڭ بولماسا جاپپاي-قىرىپ جوياتىن قارۋ شى­عارۋ ءىسىن ازايتۋعا كەلىستىرۋ قاجەت. مۇنداي جۇمىس وتكەن عاسىر­دا ءجۇرىپ ەدى. دەگەنمەن, قازىر ءوزىنىڭ لايىقتى جالعاسىن تاپپاي تۇر. ونىڭ ۇستىنە, كەيبىر باتىس ەلدەرىنىڭ ءوزى ەسكىشە ويلاۋعا بەيىم بولىپ بارادى. سوندىقتان يادرولىق قارۋسىز الەمدى قالايتىن مەملەكەتتەر وزگە ەلدەرگە ءوزىنىڭ ىقپالىن جاساعانى ءجون. اينالىپ كەلگەندە, بۇل – تۇتاس ادامزاتتىڭ ورتاق پروبلەماسى. سول سەبەپتى مۇنداي اۋقىمدى شارادان, الەمگە بەيبىتشىلىك سىيلاۋدان ەشكىمنىڭ قالىس قالماۋى ءتيىس. – راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ەرجان بايتىلەس, «ەگەمەن قازاقستان»  قىزىلوردا وبلىسى