ازامات. عالىم. ديپلومات

ۇزاق جىلدار بويى ءادىل قۇرمانجان ۇلى احمەتوۆپەن سىيلاستىعىمىز جاراسىپ, ارالاسىپ, پىكىر الماسىپ, كەيبىر ماسەلەلەر جونىندە اقتارىلا سىرلاسىپ جۇرسەك تە ونىڭ تابيعاتى مەن دۇنيەتانىمىن, سونداي-اق, ءومىردىڭ سان قيلى قۇبىلىستارى مەن وقيعالارىنا قاتىستى وي تۇيىندەرى مەن بەلگىلى ءبىر تۇلعالارعا دەگەن جەكە كوزقاراسىن تولىق بىلە قويدىم دەۋگە اسىقپاس ەدىم. ول – وتە ءبىلىمدى, وي-ءورىسى كەڭ ءارى سان عاسىرلار بۇرىن التايدان امەريكاعا قونىس اۋدارعان پروتوتۇرىكتەر جايلى تەرەڭ زەرتتەۋلەرمەن تۇبەگەيلى اينالىسىپ, ۇنەمى ىزدەنىس ۇستىندە ەڭبەكتەنىپ كەلە جاتقان عالىم, قايراتكەر تۇلعا. سىرت كوزگە تىم قاراپايىم كورىنگەنىمەن, سىر شاشۋعا ساراڭ, ويعا تۇيگەنى مەن كوڭىلگە توقىعانىن بىردەن اقتارىپ تاستامايدى. ايتۋىنان تىڭداۋى كوبىرەك. بالا كەزىنەن كيەلى ءحانتاڭىرى شى­ڭىنىڭ ەتەگىندەگى كورىكتى ءتاڭىرتاۋ ءوڭى­رىن جايلاعان اتاجۇرتى مەن ناعا­شىلارىنان حالقىمىزدىڭ عاجايىپ اڭىز-ەرتەگىلەرى مەن جىرلارىن ەس­تىپ, ماقال-ماتەلدەرىمەن سۋسىنداپ ءوس­كەن­دىگىنەن بولار, ادەكەڭ اۋەل باست­ان­-اق ءسوز تىڭداپ, وي تۇيۋگە اۋەستەنىپ, كەز كەل­گەن ناقىلدىڭ استارىنا ءۇڭىلىپ, سىرىن ۇعۋعا تالپىنعان جان ەكەنى باي­قالادى. ول قازاق, ورىس تىلدەرىمەن قاتار اعىلشىن تىلىنە دە وتە جۇيرىك. كوپ­شىلىگىمىزدەن ارتىقشىلىعى دا سوندا جاتىر. الماتىداعى شەت تىلدەرى ينس­تيتۋتىندا وقىپ جۇرگەن كەزىنەن-اق ارمانى اعىلشىن ءتىلىن تۇبەگەيلى مەڭگەرۋ بولدى. سول ماقساتقا جەتۋگە الاڭسىز كىرىستى. لاۋازىم, مانساپتىڭ ەشقايسىسىنا قىزىقپاستان, الەمدىك دەتەكتيۆ جانرىنىڭ جارىق جۇلدىزى اتانعان اگاتا كريستيدىڭ تاڭدامالى اڭگىمەلەرىن اعىلشىن تىلىندەگى ءتۇپ­نۇسقادان قازاق تىلىنە تىكەلەي اۋدارىپ, جارىققا شىعاردى. ءتىل الەمىنىڭ عاجايىپ قىر-سىرىن يگەرۋ جولىندا اعىلشىن تىلىنە وزىنەن دە شەبەر داريعا كىنازبەكقىزىن كەزدەستىرىپ, ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, اقىرى ەكەۋى جاراسىپ وتاۋ قۇردى. بولاشاققا بىرگە بەت تۇزەدى. كوپ جىلداردان كەيىن, كەمەل شا­عىندا, ادەكەڭ لوندونعا ەل­شى قىز­مەتىنە تاعايىندالىپ, ۇلى­بريتانيا پاتشايىمى – ەليزاۆەتا ەكىنشىگە – ەلباسىنىڭ سەنىم گراموتاسىن تاپسىرعان كەزدە, پاتشايىمنىڭ ەلشى زايىبىنىڭ اعىلشىنشا ساۋاتتى سويلەۋ مادەنيەتىنە زەيىن اۋدارىپ, ريزاشىلىق بىلدىرگەنىنەن دە حاباردارمىز. مۇنداي ساتتەر, ارينە, ۇلت كەلبەتىن كوتەرەرى دە بەلگىلى. ءادىل قۇرمانجان ۇلى ءبىلىم الىپ, 1963 جىلى ءوزى بىتىرگەن الماتى شەت تىلدەرى ينستيتۋتىندا ۇستازدىق قىزمەتتە قالدىرىلىپ, اسپيرانت, اعا وقىتۋشى, دوتسەنت, پروفەسسور, دە­كان, پرورەكتور قىزمەتتەرىن ابىرويمەن اتقارىپ, سول جوعارى وقۋ ور­نىنىڭ رەكتورى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلىپ, مىڭداعان شاكىرت تاربيەلەپ, ءبىر جوعارى وقۋ ورنىندا وتىز جىلدان استام ۋاقىت ەڭبەك ەتتى. ادەكەڭنىڭ ۇستازدىق جولى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىسىمەن تىعىز بايلانىستا ءوربىدى. جاستايىنان ءوزى قىزىققان ءتىل الەمىنە, اسىرەسە, تۇركى تىلدەرىنىڭ عاجايىپ قۇبىلىستارىنا تەرەڭ بويلاپ, اسىل قازىنانى زەردەلەۋى ءالى دە جالعاسۋدا. ونىڭ وتاندىق, شەتەلدىك باسىلىمداردا جارىق كورگەن عىلىمي ەڭبەكتەرىنىڭ كولەمى 150 باس­پا تاباقتان اسادى. سولاردىڭ ىشىندە «تۇركى تىلدەرىندەگى تابۋ مەن ەۆفەميزمدەر», «ازيا – بەرينگيا – امەريكا نەمەسە امەريكالىق «ۇندىستەردىڭ» ازيا­لىق تەگى» سياقتى مونوگرافيالارى, شىن مانىندە, تۇركولوگيا عىلىمىنا قوسىلعان سۇبەلى جاڭالىق. اتالعان ەڭبەكتەر تۋرالى تالاي ماماندار, ونىڭ ىشىندە ايتۋلى اكادەميك رىمعالي نۇرعاليدىڭ وتە ساليقالى پىكىر ايتىپ, سالماقتى ماقالا جازعانى دا بەلگىلى. زەرتتەۋشىنىڭ جاڭا عاسىردىڭ باسىندا جارىق كورگەن «ازيا – بەرين­گيا – امەريكا نەمەسە امەريكالىق «ءۇن­دىستەردىڭ» ازيالىق تەگى» اتتى كىتا­بىنىڭ العى سوزىندە ءبىلىمدار قالامگەر ءارى عالىم باۋىرجان ومار ۇلى: «...پروفەسسور ءادىل احمەتوۆ «ۇندىستەر» دەگەن ءسوزدى تىرناقشانىڭ ىشىنە الىپ جازادى. بۇل ۇعىمدى تالاي زاماننان بەرى قۇلاققا ءسىڭىستى بولعان ماعىناسىنان وقشاۋلاپ, وزگەشە تۇرعىدان كوزقاراس تانىتادى... قاشاندا تىڭ پىكىر, وزگەشە وي ايتىپ جۇرگەن زەردەلى زەرتتەۋشى بۇل جولى دا ساناداعى سەڭدى بۇزىپ, اعىسقا قارسى قۇلاش ۇرىپ وتىر... ...اعىلشىن تىلىندە جىراۋلارداي جوسىلتىپ, قا­زاق­تىڭ كەز كەلگەن ماقال-ماتەلىن, مايەگىن بۇزباي, ءسولىن كەتىرمەي, تىڭ­داۋ­شىسىنا دالمە-ءدال ايتىپ بەرە الاتىن ءادىل قۇرمانجان ۇلى وسىناۋ شاعىن عانا كىتاپتى جازىپ شىعۋ ءۇشىن الەمنىڭ كىتاپحانالار قورىن مول پايدالانعان. ءسويتىپ, ... ەلدى ەلەڭ ەتكىزەر ەڭبەكتى وقىرمانىنا تارتۋ ەتكەن», – دەپ عالىمنىڭ زەرتتەۋ ەڭبە­گىنىڭ ەرەكشەلىگىنە توقتالىپ, ونىڭ دەرەككوزدىك جانە دۇنيەتانىمدىق كەڭىس­تىگىنە دە ايرىقشا نازار اۋدارعان. ايت­سا ايتقانداي-اق, بۇل تۋىندى – ادام قىزىعارلىق مازمۇن مەن تاريحي دەرەكتەرگە تولى, سان الۋان وقيعالار, تۇلعالار جانە عىلىمي بولجامدار مەن ءتۇيىندى پىكىرلەر تاسقىنى توعىسقان زەرتتەۋ. عالىمنىڭ سول كىتابىنداعى تىڭ كوزقاراسى 2012 جىلى «دەلوۆوي مير» باسپاسىنان شىققان «ەۋرازيا كودى. بەسىنشى وركەنيەت قارساڭىندا» اتتى تاماشا مونوگرافياسىندا جالعاسىن تاۋىپ قانا قويماي, وقۋشىسىن عاجايىپ جاڭا الەمدىك دۇنيەتانىمعا جەتەلەيدى. عالىمنىڭ بۇل تۋىندىسى دا ءبىلىم جيناقتاۋمەن قاتار, ويعا ساۋلە تۇسىرەر قۋاتى مول ەنتسيكلوپەديالىق ەڭبەك. باياندالۋى, جازىلۋى جاعىنان ادەكەڭنىڭ وزىنە عانا ءتان مانەرىمەن ەرەكشەلەنەدى. ابايلاپ انىق باسۋعا ماشىقتانعان اۆتوردىڭ سىپايى اۋەزى مۇندا دا بايقالادى. عىلىمي دايەك پەن دالەلگە نەگىزدەلگەندىكتەن بولار, جۇيكە شىمىرلاتىپ, كوكەيگە قونا قالاتىن عالىمنىڭ بۇل ەرۋديتسيالىق شى­عار­ماسىن تالداپ, ساراپتاۋ – بولەك اڭگىمە, سوندىقتان ونى كەيىنگە قال­دىرىپ, ەندىگى جەردە كەيىپكەرىمىزدىڭ مەملەكەتتىك, قوعامدىق جانە قايرات­كەر­لىك قىرلارىنا توقتالعاندى ءجون كوردىك. ادەكەڭنىڭ ءتىل الەمىنە قۇلاش ۇرۋى, ءسوز جوق, تۋعان تىلىنە دەگەن ەرەك­شە سەزىمىنەن باستاۋ السا كەرەك. ءسانى, ءساتى كەلگەندە ول اڭگىمەشىل. ءاسى­رەسە, انا تىلىمىزدەگى اڭىز بەن ءازىل اڭگى­مە­لەرگە شەبەر-اق. كەيدە كۇندە­لىكتى تۇر­مىسىمىزدا, كوز الدىمىزداعى ۇيرەنشىكتى جاعدايلار ادەكەڭ اشە­كەيلەسە, ءاپ-ادەمى, كوڭىلگە كۇلكى ۇيىرەر تاماشا اڭگىمەلەر بولىپ شىعا كەلەدى. ءادىل احمەتوۆتىڭ «ءتاڭىرتاۋ تۇلەگى» اتتى قوماقتى جيناعى – وسىنىڭ اي­عاعى... ...ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان العاشقى جىلدارى بۇرىن مارتەبەسىن ماسكەۋ بيلىگى عانا بەلگىلەيتىن جوعارى وقۋ ورنى – ءادىل احمەتوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن ەلبا­سىنان قولداۋ تاۋىپ, حالىقارالىق قاتى­ناستار جانە الەم تىلدەرى ۋني­ۆەرسيتەتى بولىپ قايتا قۇرىلىپ, وعان ابىلاي حان ەسىمى بەرىلدى. قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى رەكتور ءادىل احمەتوۆتىڭ ۇيىمداستىرۋ قا­بىلەتىن, ءبىلىم-عىلىم سالاسىنداعى بىلىكتىلىگىن, عالىمدىعىن ەسكەرىپ, ونى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ءبىلىم كوميتەتىنىڭ توراعاسى, ودان سوڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەتىپ تاعايىندادى. وسى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقارعان ادە­كەڭ ەلباسى سەنىمىمەن تاۋەلسىز جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ۇلىبريتانياداعى جانە وعان قوسا, يرلانديا رەسپۋبلي­كاسىنداعى, نورۆەگيا جانە شۆەتسيا كورولدىكتەرىندەگى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولىپ, ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن جوعارىدا اتالعان الەمگە ايگىلى ءارى ىقپالدى ەلدەر اراسىندا ارىپتەستىك پەن ستراتەگيالىق قارىم-قاتىناس قالىپ­تاستىرۋعا مەيلىنشە ناتيجەلى ەڭبەك ءسىڭىردى. ول ەلدەردەن ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزگە شاقىرىلعان ىسكەر تۇلعالار مەن ينۆەستورلار ارقىلى ەكونوميكامىزعا جاڭا تەحنولوگيالارمەن قاتار ءوندىرىس جابدىقتارى مەن مەنەدجمەنت تە قوسا كەلدى. ارىپتەس ەلدەردىڭ باسشىلارى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ كوپتەگەن حا­لىقارالىق باستامالارىنا قولداۋ كورسەتتى. ماسەلەن, سول كەزدەگى بريتا­نيا پرەمەر-ءمينيسترى توني بلەر مەن ءبىزدىڭ ەلباسى اراسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك ەكى ەل باسشىلارىنىڭ دوس­تىعىنا اينالدى. وعان دالەل رەتىندە توني بلەردىڭ رەسمي بيلىكتەن كەتسە دە, ءبىزدىڭ ەلباسىمەن قاتىناسىن ۇزبەي, قازاقستاندا وتەتىن ءارتۇرلى حالىقارالىق جيىن, كونفەرەنتسيالارعا كەلىپ, ەكى جاقتى قاتىناستاردى قولداپ جۇرگەنىن ايتساق تا جەتكىلىكتى. سونداي-اق, ەكى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ باس­تاماشىلىعىمەن اشىلعان قازاق­ستان-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى ىرگەتاسىنىڭ تەز قالانىپ, ەلىمىزدىڭ الدىڭعى قاتارداعى جوعارى وقۋ ورنى بولىپ قالىپتاسۋىنا ايانباي ەڭ­­بەك ەتكەن رەسەيدىڭ حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى ءارى قازاقستان رەسپۋبليكاسى ديپلوماتيالىق قىز­مەتىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قىزمەتكەرى ءادىل احمەتوۆ بولدى. بۇل ۋنيۆەرسيتەت, ءوز كەزەگىندە, تاۋەلسىز جاس مەملەكەتىمىزدىڭ ءبىلىم سالا­سىن رەفورمالاۋ جانە وعان ەۋرو­پالىق وزىق ءادىس-تاسىلدەردى باتىل ەنگىزۋ ۇدەرىسىنە قوماقتى ۇلەس قوسىپ, وندىرىسكە ەنەتىن جاڭا تەحنولوگيالاردى يگەرۋگە جاس مامانداردى باپتاۋ, ازىرلەۋ ىسىندە جەتەكشى ءرول اتقاراتىن ىقپالدى جوعارى وقۋ ورنى بولا الدى. اسىرەسە, مۇناي-گاز, تاۋ-كەن جانە قار­جى مەن ەكونوميكا ماماندارىن دايىن­داۋدا دا بۇل ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ىستەرى تىندىرىمدى جانە تياناقتى. ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ادە­كەڭنىڭ ەلدەگى, حالىقارالىق قاتى­ناس­­­تاعى ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن, تۇل­عالىق ادەپتىلىگى مەن ىسكەرلىگىن, ەش­قا­شان مەملەكەتتىك لاۋازىمىن جە­كە باسىنىڭ مۇددەسىنە پايدالانبايتىن ازاماتتىق تازالىعىن ەسكەرىپ, 2007-2013 جىلدارى سەنات دەپۋتاتى قىزمەتىنە تاعايىندادى. ءادىل قۇر­­­مانجان ۇلىنىڭ مەملەكەتشىلدىك ءدۇ­نيەتانىمى مەن قوعامداعى قايرات­كەرلىك ەڭبەگى مەملەكەتىمىزدىڭ پارلا­مەنتى سەناتىنىڭ دەپۋتاتى بولعان جىلدارى جاڭا قىرىنان تانىلدى. وسى جىلداردا ول سەناتتىڭ حالىق­ارالىق قاتىناستار, قورعانىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ءارى حاتشىسى رەتىندە ساپالى زاڭدار شىعارۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق كەڭىستىگىن كۇشەيتۋ, پارلامەنتتىك ديپلوماتيانىڭ قازاقستاندىق مازمۇنىن دۇنيەجۇزىلىك قوعامداستىققا تانىتۋ باعىتىندا, ءوز ارىپتەستەرىمەن بىرگە ماقساتتى جۇمىس جۇرگىزۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك قىزمەتتەردە جيناقتاعان باي تاجىريبەسىن ءبىلىم تەزىنە سالىپ, بەلسەنە ارالاستى. بىزدەر كەزىندە ادەكەڭمەن سەنات­تىڭ حالىقارالىق قاتىناستار, قورعا­نىس جانە قاۋىپسىزدىك كوميتەتىندە ءارىپ­تەس ءارى قىزمەتتەس بولدىق. كومي­تەت مۇشەلەرىنىڭ قاي-قايسىسى دا قوعا­مىمىز بەن مەملەكەتىمىزدىڭ ءار سالاسىندا لاۋازىمدى قىزمەتتەردى ابىرويمەن اتقارعان, ەلىمىزگە ادال ەڭبەكتەرىمەن تانىلعان ازاماتتار بولاتىن. ولاردىڭ ءومىر جولدارى مەن باي تاجىريبەلەرى قانداي دا ءبىر مەملەكەتىمىزگە قاجەتتى زاڭ جوبالارىنا قورىتىندى بەرمەس بۇرىن, ونىڭ كەم-كەتىگىن ايقىنداپ, پىكىرلەرىن اشىق ايتىپ, اشىق تالقىلاۋعا ءمۇم­كىندىك تۋعىزاتىن. ولار ءار كەزەڭدە ەلباسىنىڭ سەنىمدى سەرىكتەرى بولعان تۇلعالار ەدى ءارى, ادەتتە, «كەشە مەن سونداي بولىپ ەدىم» دەپ شالقايماي, كەرىسىنشە, مەملەكەتتىڭ قۇزىرلى, لاۋازىمدى ورنىندا قىزمەت ىستەۋدىڭ, سىپايىگەرشىلىك, سىيلاسىمدىلىق قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋدىڭ, مادەنيەتتى ءارى ناتيجەلى جۇمىس ىستەۋ­دىڭ ۇلگىسىن كورسەتەتىن. كوميتەتتە زاڭ جوبالارىن تالقىلاۋدىڭ ءوزى, جاڭا ءبىر ساباقتاي, ساياسي پىكىرتالاس سيپاتىندا ءوتۋشى ەدى. تالقىلاۋعا تۇسكەن زاڭ جوبالارىنىڭ كەمشىلىگىن نەمەسە شيكىلىگىن بايقاپ قالسا, «اشكەرەلەپ», «قايتارايىق», «قارامايىق» دەپ ۇكى­مەت­كە «شابۋىلداپ», كەزىندە مەم­لەكەتتىك كەدەن قىزمەتىن باسقارعان عاني قاسىموۆ شىعادى, قورعانىس ءمينيسترى بولعان, حالىق قاھارمانى مۇحتار التىنباەۆ پەن عالىم-پروفەس­سور ءادىل قۇرمانجان ۇلى زاڭنىڭ قاجەت­ت­ىلىگىن دالەلدەپ, بايىپتاپ وتىر­­سا, زاڭدىق سايكەسسىزدىكتەر مەن قاي­شىلىقتاردى تەرمەلەپ, كەزىندە ادىلەت جانە ىشكى ىستەر ءمينيسترى بول­عان باۋىرجان مۇحامەدجانوۆ سويلەيتىن. زاڭ جوباسىنىڭ اتالۋىنا بايلانىستى ارعى-بەرگى تاريح پەن وقيعالاردى تەرەڭنەن تاراتىپ, ءوزى دە وتپەلى كەزەڭدە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جوعارعى كەڭەسىنە توراعالىق ەتكەن ءابىش كەكىلباەۆ توگىلەتىن. بىلىكتى پىكىر­لەرىن تياناقتاپ, سەنات توراعالارى بولعان ومىربەك بايگەلدى مەن ورالباي ابدىكارىموۆ زاڭدى جاقسارتۋ, ساپاسىن ارتتىرۋ جولدارى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالاتىن. مەيلىنشە ەركىن, اشىق اڭگىمە اعىتىلىپ, باردى بار, جوقتى جوق, بۇرىستى بۇرىس, دۇرىسىن دۇرىس دەپ ايتار ەدىك. ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ ءسوزىمىزدى ەرەكشە زەيىنمەن, ادەپپەن, قۇرمەتپەن تىڭدايتىنبىز. ءتىپتى, ءوزارا قارسى پىكى­رلەرىمىزدىڭ ءوزىن ەشقانداي ءزىلسىز, رەنىشسىز, بىلىكتىلىكپەن, بىلىمدىلىكپەن, مادەنيەتتىلىكپەن بايانداپ, مۇددەلەس جاناشىرلىق اۋانىنا قوسىلىپ, ۇسىنىس پىكىرلەرىمىزدى تەك قانا حالىق, مەملەكەت مۇددەسى تۇرعىسىنان قاراس­تىراتىنبىز. قانداي دا پىكىر, اڭگىمە الماسۋ سوڭىندا ءبىر ۇيعارىمعا كەلىپ, بىرلىگىمىزگە جۇگىنەتىنبىز. ءبىزدىڭ شاعىن بولسا دا وتە سالماقتى وسىنداي كومي­تەتتىك ۇجىمىمىزدىڭ ىنتىماقتى ءارى شىعارماشىل دا ىنتالى اتموسفەرادا مەملەكەت مۇددەسىنە ءتيىمدى, ءنا­تيجەلى ەڭبەك ەتىپ, ەلباسىنىڭ سەنى­مىن ابىرويمەن اقتاي العانىمىزعا ءادىل قۇرمانجان ۇلى مەيلىنشە اتسالىسىپ, مول ەڭبەك ءسىڭىردى. 1994 جىلى قازاقستان جاڭادان تاۋەلسىزدىك العان باسقا جاس مەملەكەتتەرمەن قاتار ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا كىرە­تىن مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسام­بلەياسىنا مۇشە بولىپ ەنگەن-ءدى. وسى اسسامبلەيا اتىنان سويلەگەن كوپتەگەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ دەپۋتاتتارى مەن باسقا دا حالىقارالىق قۇقىقتىق قۇرىلىمدارىنىڭ وكىلدەرى ەداۋىر ۋاقىتقا دەيىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى دەموكراتيا جاعدايىن, ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋ تالاپتارىنىڭ تومەندىگىن, وتكىزىلگەن سايلاۋلاردىڭ كەمشىلىكتەرىن مىنەپ, سىناۋعا دايىن تۇراتىن. ارينە, ول كەمشىلىكتەردىڭ نەگىزگى دەنى كەشەگى كسرو-نىڭ توتاليتارلىق جۇيەسىمەن بايلانىستى بولعاندىقتان, سونىڭ زارداپتارى مەن سالدارى بولاتىن. ول كەمشىلىكتەردەن ارىلۋعا دا ۋاقىت كەرەك بولعانى تابيعي جاعداي. مىنە, وسى تۇرعىدان كەلگەندە, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ءوزىنىڭ حالىق­ارالىق جانە سىرتقى ساياساتىندا پار­لامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ دۇنيە­جۇزى­لىك قوعامداستىقتىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولۋعا, قازاقستاندا جۇرگىزىلىپ جاتقان ەكونوميكالىق, ساياسي, دەموكراتيالىق رەفورمالاردى الەمگە تانىتا ءبىلۋ, شەتەلدىك ينۆەستيتسيالاردى ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا تارتۋ, ءبىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدىڭ دۇنيەجۇزىلىك وركەنيەتتىڭ قۇرامدى بولىگى ەكەندىگىن دالەلدەۋ سياقتى كەڭ اۋقىمدى جۇمىس­تاردى ساپالى ءارى ۇتقىر بىلگىرلىكپەن, جۇرگىزۋگە پارمەن بەردى. سول جىلدارى سەنات توراعالارى قىزمەتىن اتقارعان ومىربەك بايگەلدى, ورالباي ابدىكارىموۆ, نۇرتاي ابىقاەۆ, قاسىم-جومارت توقاەۆ, قايرات ءمامي ءبىزدىڭ پارلامەنتشىلەرىمىزدەن باسقا, اسىرەسە, ەۋروپا مەملەكەتتەرى پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ اراسىندا تەڭ دارەجەلى ارىپتەستىككە نەگىزدەلگەن مازمۇندى جانە ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس قالىپتاستىرۋ مەن ولاردىڭ ورنىعۋىنا ەرەكشە ءمان بەردى. وسى باعىتتاعى جۇمىسقا تىكەلەي وزدەرى باستاماشىلىق كورسەتىپ, ساۋاتتى جۇمىس ۇيىمداستىرا ءبىلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە حالىق­ارالىق قاتىناس سالاسىندا تاجىريبە جيناقتاعان ازاماتتار سەنات دەپۋتا­تى قىزمەتىنە تاعايىندالىپ, ولاردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگى, قابىلەتى مەن ىسكەرلىك مۇمكىندىكتەرى ەل مۇددەسىنە باعىتتالعان ماڭىزدى شارالاردىڭ ساپاسىن ارتتىردى. ءادىل احمەتوۆ – قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ جارلىعىمەن سەنات دەپۋتاتى بولىپ تاعايىندالىپ, مەملەكەتىمىزدىڭ وسىنداي اسا جوعارى سەنىمى مەن جاۋاپتى قىزمەتىنە يە بولىپ, ونى ساۋاتتى دا ءتيىمدى ءارى ابىرويمەن اتقارىپ شىققان مەملەكەتشىل تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ونىڭ, اسىرەسە, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتىن شەتەلدىكتەرگە تانىتۋ, ناسي­حاتتاۋداعى ەڭبەگى مول. ادەكەڭنىڭ سەناتور كەزىندە دە, ول قىزمەتىنەن كەتكەننەن كەيىن دە ءارتۇرلى مارتەبەلى حالىقارالىق سيمپوزيۋمدار مەن كونفەرەنتسيالارعا, دوڭگەلەك ۇستەلدەر مەن سامميتتەرگە شاقىرىلىپ, ارنايى باياندامالار جاساۋعا, سونداي-اق, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرىنە ءدارىس وقۋعا, يا بولماسا ەل ومىرىندەگى كوكەيكەستى ماسەلەلەر بويىنشا ءتۇيىندى پىكىر ايتۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ سۇرانىسىنا يە بولىپ ءجۇرۋىنىڭ ءوزى دە ەكىنىڭ بىرىنە كورسەتىلە بەرەتىن قۇرمەت ەمەس ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ قاجەتتىلىگى جوق. ادەكەڭ قان­داي دا اۋديتوريادا ءسوز سويلەۋگە وتە جاۋاپكەرشىلىكپەن مۇقيات دايىندالادى, ورىندى جەرىندە ۇرىمتال ءسوز ايتا الادى. وعان ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى پار­لامەنت اسسامبلەياسىنىڭ سەسسيالارىنا بىرگە بارىپ, ءارتۇرلى پىكىر­تالاستارعا بەلسەنە قاتىناسىپ جۇرگەن كەزدەردە تالاي رەت كۋا بولىپ, كوزىمىز جەتكەن. ول, اسىرەسە, الەمدە ورىن الىپ وتىرعان ءتۇرلى قاقتىعىستار مەن حالىقارالىق قارىم-قاتىناستارداعى شيەلەنىستەرگە قاتىستى ءوزىنىڭ سارابدال پىكىرىن ايتىپ وتىرۋدان ەش اينىعان ەمەس. «Kazakh TV» تەلەارناسىنىڭ سوڭ­عى ەكى جىل بويى اعىلشىن تىلىندە ەلىمىزدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتى مەن ەگەمەن جىلدارداعى قول جەتكىزگەن تابىستارى تۋرالى الەمنىڭ 117 ەلىنە تۇراقتى تۇردە تاراتىپ كەلگەن اپتالىق حاباردىڭ تىڭداۋشىلارىنىڭ زەردەسىنە جەتىپ, كوڭىلىنەن شىعىپ وتىرعانى دا ادەكەڭنىڭ زيالى ەڭبەگىنىڭ تاماشا ءبىر قىرى دەۋگە ابدەن لايىق. سونداي-اق, ءادىل قۇرمانجان ۇلى كەزىن­دە بەس جىل بويى (2009-2013 جىلدار ارالىعىندا) ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى پارلا­مەنت اسسامبلەياسى توراعاسىنىڭ مۇ­سىل­­مانداردى شەتتەتۋ-كەمسىتۋمەن كۇرەس جونىندەگى جەكە ۋاكىلى دەگەن لاۋا­زىمدى قىزمەتتى سەنات دەپۋتاتى بولا ءجۇرىپ, وتە بەلسەندىلىكپەن اتقارعانىن دا ەرەكشە اتاپ ءوتۋدىڭ ءجونى بار. ول اسسامبلەيانىڭ تاپسىرماسىمەن ەۋروپا, ازيا جانە ۇيىممەن ارىپتەس افريكا ەلدەرىندەگى مۇسىلمانداردى كەمسىتۋ-شەتتەتۋمەن بايلانىستى ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىكتەردى سول ەلدەرگە ارنايى بارىپ, زەرتتەپ-زەردەلەپ, سەبەپ-سالدارىن انىقتاپ, ولاردى ەڭسەرۋگە قاتىستى ۇسىنىستارىن ەقىۇ-نىڭ تۇراقتى كەڭەسىنە جىل سايىن, ال قاجەت بولعان جاعدايدا اتالمىش ۇيىمنىڭ پارلامەنت اسسامبلەياسىنا دا بايانداپ تۇردى. سونىمەن بىرگە, اقش-تاعى مۇسىلمانداردى كەمسىتۋمەن بايلانىس­تى جاي-كۇيدى اتالمىش ەلدىڭ كونگرەسى اياسىندا جۇمىس ىستەيتىن ادام قۇ­قىقتارى جونىندەگى حەلسينكي كوميس­­سياسى مىنبەرىنەن دە بايانداعان بولاتىن. قازاق ديپلوماتىنىڭ ناتيجەلى ەڭبەگىنە ريزاشىلىق بىلدىرگەن ەقىۇ پا-نىڭ قۇرمەتتى توراعاسى, پورتۋ­گاليا پارلامەنتىنىڭ دەپۋتاتى جواو سۋارەش 2011 جىلى ەقىۇ پا-نىڭ ۆەنادا وتكەن قىسقى سەسسياسىندا: «...وسى لاۋازىمعا قازاقستان سەناتورى, ءبىزدىڭ ارىپتەسىمىز ءادىل احمەتوۆ بەكى­تىلگەلى بەرى ءبىزدىڭ بۇل باعىتتاعى جۇمىسىمىزدىڭ جاندانىپ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. ەلشى احمەتوۆ مۇسىلماندار پروبلەماسىن, ولاردىڭ تاريحى مەن بۇگىنگى جاعدايلارىن وتە تەرەڭنەن ءارى كوبىمىزگە قاراعاندا انىعىراق بىلەتىنىنىڭ ناتيجەسىندە وتە ءساتتى ناتيجەلەر مەن قورىتىندىلارعا قول جەتكىزە الدى. سونىڭ ارقاسىندا ءبىزدىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياعا دەگەن سەنىم دارەجەسى دە قوسا كوتەرىلدى. ءسوي­تىپ, ەۋروپا مەن مۇسىلمان الەمىنىڭ اراسىندا ۇنقاتىسۋدىڭ جاڭا سيپاتى قالىپتاسا باستادى. سوندىقتان مەن ءادىل احمەتوۆتىڭ وسى جۇمىسقا باي­لانىستى وكىلەتتىگىن جانە ءبىر جىلعا ۇزارتۋعا شەشىم قابىلدادىم. اسسامبلەيا مۇشەلەرى مەنىڭ شەشىمىمدى قول­دايتىنىنا سەنەمىن», – دەپ ءبىزدىڭ ارىپتەس باۋىرىمىزدىڭ ەڭبەگىنە جوعارى باعا بەرگەن ەدى. جواو سۋارەشتىڭ سول باعاسىن ودان كەيىن ەقىۇ پا-نا توراعالىق ەتكەن يتالياندىق دەپۋتات ريكاردو ميلوري دە قۇپتاپ, ادەكەڭە قوشەمەت كورسەتىپ, ونىڭ ەقىۇ ەلدەرى اياسىنداعى جۇمىس مانداتىن تاعى ەكى جىلعا ۇزارتقان-دى. ارينە, مۇندايدا بيىك سەنىم كور­سەتىلگەن جەكە تۇلعانىڭ مارتەبەسى عانا ەمەس, سول تۇلعا ارقىلى ونىڭ تۋعان ەلىنىڭ دە, ۇلتى مەن مەملەكەتىنىڭ دە مارتەبەسى قوسا كوتەرىلەتىنى بەلگىلى. ولاي بولسا, ادەكەڭ – حالىقارالىق قارىم-قاتىناستاردا قازاقتىڭ باسەكە­لەستىككە قابىلەتتى ەكەنىن تانىتىپ, ەل بەدەلىن كوتەرىپ, سىن تەزىنەن ابىرويمەن ءوتىپ جۇرگەن ازاماتىمىز. جوعارىدا ءسوز بولعان جەكە تۇلعا مەن ۇلت مارتەبەسىنىڭ قاتار ءوسۋى, ءسوز جوق, مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ تىكەلەي جەمىسى ەكەنى بارىمىزگە دە ايان. الايدا تاۋەلسىزدىككە دەيىنگى داۋىردە ەل تاريحىندا سان قيلى, قانقۇيلى وقيعالاردىڭ بولعانى ءمالىم. اسىرەسە, 1986 جىلدىڭ جەلتوقسانىنداعى ستۋ­دەنت-جاستار كوتەرىلىسى تەك ۇلتى قازاق زيالىلار مەن لاۋازىمدى قىزمەت­كەرلەرگە عانا ەمەس, بۇكىل ۇلتقا دا سىن بولدى. ويتكەنى, كوتەرىلىس باسىلا سالا: «جاستاردىڭ قوزعالىسىنا كىم كىنالى, وعان قالايشا جول بەرىلدى؟» دەگەن ريتوريكالىق سۇراقتاردىڭ جاۋا­بى مەن «كىنالىلەردى» تابۋعا باعىتتالعان قۋدالاۋشىلار ناۋقانى ۇدەپ تۇردى. ماسكەۋدەگى ورتالىق بيلىك­تەن «قازاق ۇلتشىلدىعىنا» قارسى ىمىراسىز كۇرەسى باستالدى. كسرو-نىڭ ورتالىق «پراۆدا», «يزۆەستيا», «كومسومولسكايا پراۆدا» سياقتى ءىرى باسىلىمدارىمەن قاتار, ورتالىق تەلەراديو تارالىمدارى دا ءۇن قوسا داۋىلداتىپ, «قازاقتىڭ ۇلتشىلدىعىن» اشكەرەلەمەكشى بولىپ, ۇلتتىق ينتەلليگەنتسياعا شالا بايلاپ, سىن تاعىپ, قارالاۋ ۇدەرىسى قوزداپ جاتتى. ۇلتى قازاق باسشىلارعا سەنىمسىزدىك كورسەتىلىپ, ورىندارىنان الىنىپ, ورنىندا قالعاندارى باسقا ۇلت وكىلدەرىنەن تاعايىندالعان ورىنباسارلارىنا جالتاقتاپ قالدى. قازاقستاندى بيلەپ-توستەۋگە ەكى بىلەگىن سىبانىپ كولبين كىرىستى. وعان «ينتەرناتسيوناليست» قازاقتار «شىن بەرىلگەندىگىن» تانىتىپ, «قازاق ۇلتشىلدارىن» بيلىكتەن كەتىرۋگە اتسالىستى. قازاق باسشىلارىن «ءبولىپ ال دا بيلەي بەر» پرينتسيپىمەن وڭتۇستىك, سولتۇستىككە جىكتەۋ بەلەڭ الدى. سول قالايماقان, ناۋقانشىل ساپىرىلىس كەزىندە الماتى شەت تىلدەرى ينستيتۋتىنىڭ پرورەكتورى ءادىل احمە­توۆ تە جازىقسىز جازعىرىلدى. سەبەبى, ول وقۋدان نەگىزسىز قۋىلعان ءبىر توپ جاس­تارعا ارا ءتۇسىپ, ينستيتۋتتا قۇرىلعان توتەنشە كوميسسيانىڭ شەشىمىنە قا­راماستان, كىناسىز جاستاردىڭ وقۋ­لارىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, جاۋاپكەرشىلىگىن ءوز موينىنا العان-دى. وسىدان كەيىن ينستيتۋت پارتيا كوميتەتى حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى دميتري كومارەۆ ەكەۋىنىڭ اراسىندا كەلىسپەۋشىلىك تۋىندادى. پرورەكتور احمەتوۆ ءوزىنىڭ ۇستانىمدارىن ناقتى دالەلدەرمەن نەگىزدەپ, ءبىلىم مينيس­ترلىگىنىڭ كەڭەيتىلگەن كوللەگياسىندا «پراۆدا», «يزۆەستيا» گازەتتەرىندەگى ەلىمىزدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا تاعىلعان ايىپتىڭ جالا ەكەندىگىن اشىق ايتتى. سول مۇڭ-اق ەكەن, الماتى قالالىق پارتيا كوميتەتى بيۋروسىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا شەت تىلدەر ينستيتۋتىنداعى «قازاق جاستارىنىڭ ۇلەس سالماعى 75 پروتسەنتكە دەيىن كوتەرىلىپ كەتتى» دەگەن جاساندى پىكىردى جەلەۋ ەتىپ, ءادىل احمەتوۆكە ناقاقتان-ناقاق كىنا تاعىلىپ, كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىنان جانە جۇمىستان شىعا­رىپ تاستاۋعا ناقتى ارەكەت جاسالدى. الايدا دايەكتى دالەلدەر كەلتىرە الماي, سوگىس جاريالاۋمەن تىندى. مىنە, وسىنداي قاۋىپتى ناۋقاندا ادەكەڭ ەشكىمگە جالتاقتاماي, ازاماتتىق ارىن دا, قىزمەتىن دە ساقتاي الىپ, ءوزىنىڭ اتىنا ساي ادىلدىك جولىنان ەشبىر تايمادى. سىنعا تۇسكەن ساتتە سىر بەرمەدى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى قوعامدا ۇلت زيالىلارى تۋرالى اڭگىمە دە, پىكىر دە كوپ. جالپى, مۇنداي اڭگىمە بولعانىنىڭ ەش ارتىقتىعى جوق. بىراق, كەيدە بىرجاق­تىلىققا ۇرىنىپ, ءوز ورتامىزدا جۇرگەن پاراساتتى ادامداردى كوزگە ىلمەي, باردى جوق دەۋگە بەيىم تۇراتىنىمىزدى دا مويىنداعاننىڭ ارتىقتىعى بولماس ەدى. شۇكىرشىلىك, ۇلتىمىزدىڭ زيالىلارى بار. كورە بىلگەن كوزگە, تىڭداي بىلگەن قۇلاققا ايتىلار ءسوز دە, كوزگە كورىنەر تۇلعا دا جەتكىلىكتى. جونىنە قاراي سالي­قالى ءسوز ايتارلىق پاراساتتى, ءبىلىمدى ەل اعالارىنىڭ قادىر-قاسيەتىن تۇسىنەتىن ورتا دا ءبىزدىڭ رۋحاني اۋانىمىز. ارينە, ولار تۇلعا بولعاندىقتان, ارقايسىسىنىڭ وزىنە ءتان ەرەكشەلىگى, بەينەسى, كەسكىن-كەلبەتى, ايتارى بار ەكەنى دە حاق. ولار – ۇلت قازىناسى. سونداي قازىنالى اعالارىمىزدىڭ ءبىرى – ازامات, ۇستاز, عالىم, ديپلومات, ەل گازەتى «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بەلسەندى حالىقارالىق ساراپشى اۆتورى, جاسى جەتپىستىڭ بەسەۋىنە كەلە جاتقان ءبىزدىڭ زامانداسىمىز ءادىل قۇرمانجان ۇلى احمەتوۆ. قۋانىش سۇلتانوۆ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى