شاكارىم شاراپاتى

ۇلتقا قىزمەت ەتكەن جاقسىنىڭ جان-جاعىنا تيگىزەر شاراپاتى, تۇسىرەر ساۋلەسى, كورسەتەر قامقورلىعى قاشاندا مول بولعان. جالعاسىپ كەلە جاتقان سول ۇلى جول – حالىقتىق قالىپتىڭ التىن دىڭگەگى. التىن دىڭگەكتەن ايىرىلسا, حالىق حالىق بولۋدان قالادى. ۇرپاعى ۇتىلادى. سول جاقسىلاردىڭ بار تىرلىك-تىنىسىنىڭ ارقاۋى: «وزىڭدە بارمەن كوزگە ۇرىپ, ارتىلام دەمە وزگەدەن», دەپ كەلەتىن اباي ۇلگىسى, اباي ونەگەسى. ولار ۇلت الدىندا كەۋ­دەلەگەن كىسى ەمەس, كىشى كەيىپتەگى تۇعىرى مىقتى تۇلعا. سوندايلاردى ءپىر تۇتىپ, ارتىندا قالعان مۇرالارىنا وڭ كوزىمەن ءۇڭىلىپ جۇرگەن, الاش مەكەنى سەمەيدە تۇراتىن عالىم, اقىن مۇرات سۇلتانبەكوۆپەن ديدارلاسقاندا اباي, شاكارىم تۋرالى ءبىراز اقيقاتقا كوز جەتكىزگەندەي بولدىق. بۇل ۇلگىنى قايدان ۇيرەندىڭىز دەگەنىمىزدە, ول الدا ايتقانىمىزداي, قازاقتىڭ ءبىر جاقسىسىن ەسكە ءتۇسىرىپ, كەمەل دەلىنگەن كە­ڭەس زامانىنىڭ توقپاعىنا توتەپ بە­رىپ, قازاعىم حالقىم, سول حالقىمنان شىق­قان ارىستارىم, دەپ ارپالىسىپ ءجۇرىپ كوزدەگەنىنە جەتكەن مۇرات راقىمجان ۇلى ايتۋلى ابايتانۋشى عالىم, نوقتالى زاماندا نوقتاعا باسى سىيماي «ءىستى» بولىپ, كەيىن اقتالعان قايىم مۇحامەدحانوۆ تۋرالى تەبىرەنە سويلەدى. – ورىس مەكتەبىنىڭ 8-ءشى سىنىبىن بىتىرگەن سوڭ, ۇشقىش بولسام دەگەن ارمان جەتەگىنە ەرىپ تاجىكستاننىڭ قازىرگى حودجەكەنت قالاسىنداعى ۇشقىشتاردى دايىن­دايتىن ارنايى مەكتەپكە بارىپ تۇسكەن ەدىم. بۇرىن اۋىلدان اتتاپ شىقپاعان جاسقا كىندىك قانى تامعان ەل مەن جەر ساعىنىش بولىپ, كوز الدىمنان كەتپەي قويدى. سول ساعىنىش كەيدە ءتىل ۇشىنا ولەڭ بولىپ ورالا بەرەتىن. ونىڭ ۇستىنە ارنايى مەكتەپتە ءجيى اۋىزعا الىناتىن باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ وتانشىلدىق تۋرالى قاناتتى سوزدەرى, الەكساندر بەكتىڭ «ۆولاكولوم تاس جولى» اتتى پوۆەسىن باس الماي وقىپ شىققاننان كەيىن ەلگە دەگەن پاتريوتتىق سەزىم ءتىپتى ءورشىپ كەتتى. ساۋىربەك باقبەر­گەنوۆتىڭ قازاقتىڭ قاناتتى ۇلى تالعات بيگەل­دينوۆتىڭ ەرلىگىنە ارنالعان «تالعات» اتتى شىعارماسى دا وي سانامدى ءوسىردى. اقىرى ەرتىس وڭىرىنە قايتا ورالىپ, سەمەي پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ ورىس بولىمىنە وقۋعا ءتۇستىم. مەنىڭ باقىتىما وراي, سول ءبىلىم ورداسىندا قايىم مۇحامەدحانوۆتان ءدارىس تىڭداۋ بۇيىرىپتى. ورىس بولىمىندە وقىسام دا ول كىسىنىڭ ۇلت رۋحانياتى تۋرالى وي بايلامدارى كوڭىل كوكجيەگىن بۇرىنعىدان دا ساۋلەلەندىرىپ جىبەردى. قازاق حالقىنىڭ دا اياۋلى ادامدارى بار ەكەنىن ءتۇسىندىم. – ءسىز اقىلبايدىڭ «داعىستان» داس­تانىن ورىس تىلىنە اۋدارعان ەكەنسىز. وعان دا قازاقتىڭ قايىمىنىڭ اسەرى بولعان شىعار. – ارينە. كوزى اشىق, كوڭىلى وياۋ ادام بۇگىنىن ەمەس, الدىمەن ەرتەڭىن ويلايدى ەكەن. ءۇشىنشى كۋرستىڭ باسىندا قايىم اعا: «سەن ەكى ءتىلدى دە جاقسى مەڭگەرىپسىڭ. سونى ءتيىمدى پايدالانۋىڭ كەرەك. اباي ولەڭدەرىن, ابايدىڭ اينا­لاسىنداعى اقىن شاكىرتتەرىنىڭ شىعارمالارىن ورىس تىلىنە اۋدار», دەپ ابايدىڭ ارداقتى ۇلى اقىلبايدىڭ «داعىستان» داستانىن قولىما ۇستاتتى. مەن ول پوەمانى اۋدارعاننان كەيىن وقىپ شىعىپ, ءبىراز ەسكەرتپەلەر جاسادى. ونى تۇزەدىم. كوڭىلىنەن شىقتى. ينستيتۋتتى بىتىرگەننەن كەيىن مەنى ماسكەۋگە اسپيرانتۋراعا جىبەردى. ول كەزدە قازاقتىڭ كورنەكتى قالامگەرى تاكەن الىمقۇلوۆ قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ سونداعى ۋاكىلى ەدى. قازاقتىڭ جىر دۇلدۇلدەرىنىڭ ءبىرى تولەۋجان ىسمايىلوۆ تاكەن اعاعا قاراتىپ حات جازىپ بەردى. سونى اپارىپ, جازۋشىمەن تانىسىپ, ارالاسىپ كەتتىم. ءبىر جولى اقىلبايدىڭ «داعىستان» پوە­ماسىن كورسەتكەنىمدە, وقىپ شىعايىن دەپ الىپ كەتتى. ارتىنان ورىستىڭ بەلگىلى اقىنى يا.سمەلياكوۆقا بەرگەنىن ايتتى. ءبىر كۇنى ياروسلاۆ ۆاسيلەۆيچ مەنىڭ اۋدارمامدى «كۆاليفيتسيروۆاننىي پەرەۆود» دەپ جوعارى باعالاعانىن ايتتى. «درۋجبا نارودوۆ» جۋرنالىنا باسىلۋى مۇمكىن ەكەنىن دە جەتكىزىپ, بۇل شىعارمانى اتاعى جەر جارعان داعىستان اقىنى راسۋل عام­زاتوۆقا ارنايى حات جازىپ جىبەرگەنىن دە ايتتى. جاقسىنىڭ قارايلاسۋى دەگەن وسى ەمەس پە؟! پوەما كەيىن تاكەن اعانىڭ راسۋل عامزاتوۆقا جازعان حاتى العىسوز رەتىندە بەرىلىپ, جەكە كىتاپ بولىپ 5 مىڭ تارالىممەن جارىق كوردى. ۇلتىمىزدىڭ تاعى ءبىر ۇلىسى, عۇلاما عالىم بەيسەمباي كەن­جەباەۆتىڭ دا مەنىڭ ومىرىمنەن الاتىن ورنى ەرەكشە. جالپى بولمىسى بولەك ادامنان ۇيرەنەرىڭ كوپ بولادى ەكەن. قايىم اعا سياقتى بەيسەمباي اعا دا اباي شىعارمالارىن ورىس تىلىنە اۋدارىپ تانىستىرۋ قاجەتتىگىن ايتىپ, ول بىزگە پارىز دەيتىن ەدى. «ونى ورىنداماعاننىڭ ءتىل بىلگەنى كىمگە كەرەك, قۇل تىرلىكپەن جۇرە بەرسىن», دەيتىن. مەنىڭ ەكى ءتىلدى تەرەڭ مەڭگەرۋىمەن سول اسىل اعالار كوپ سەپتىگىن تيگىزدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن تۇلپار تەكتەس الاش ارىستارى مەنى دەمەپ, جەبەپ كەلەدى. بەيسەمباي كەنجەباەۆ اعانىڭ عىلىمي جەتەكشىلىك ەتۋىمەن «اباي پوەمالارى» دەگەن تاقىرىپتا كاندي­داتتىق ديسسەرتاتسيانى ساتىمەن قورعادىم. عىلىممەن اينالىسۋعا ءبىر سەبەپ – ولەڭ جازىپ, اۋدار­ما جاساۋمەن قاتار, ۇلت جاقسىلارىنىڭ ءومىر تاريحىن, شى­عارمالارىنىڭ شىرايى­ن اشۋ ماقساتىن العا وزدىردىم. – سىرەسكەن سەڭ بۇزىلىپ, قازاق جۇرتى تەك تامىرىن تاني باستاعان تۇستا ءسىز شاكارىم شىعارمالارىن اۋدارا باس­تاپسىز... – زامانىنان وزىق تۋعان باياعى قايىم اعانىڭ اقىل-كەڭەسى شاكارىمگە دەن قويعىزدى. «قالقامان – مامىر», «ەڭ­لىك – كەبەك» جانە «ءلايلى – ءماجنۇندى» ورىس تىلىندە سويلەت دەپ تاپسىرما بەردى. «شاكارىم اتاڭنىڭ شىعارمالارىن ورىس تىلىنە اۋدارۋ ساعان پارىز», دەپ شەگەلەدى. ونىڭ ۇستىنە قايىم اعا شاكارىمدى تانىپ-ءبىلۋ ءۇشىن قاجەت دەپ فيلوسوف اقىننىڭ ۇلى احات اقساقالمەن تانىستىردى. مەن ول كىسىمەن اباي مۋزەيىندە بىرگە قىزمەتتەس بولدىم. تەرەڭ, كەمەل جان ەدى. ول كەزدە ۇلى اقىن ءالى اقتالا قويماعان. بىراق شاكارىم شىعارمالارى تۋرالى قايىم اعا بىزگە ءجيى ايتاتىن. كەيىن اقىن اقتالعان سوڭ, «موە ۆرەميا» دەگەن اتپەن ورىس تىلىندەگى جيناعى شىقتى. وعان الدا ايتقان 3 پوەماسى, 26 ولەڭى ەندى. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ 150 جىل­دىق مەرەيتويىنا وراي ءوز ءتىر­لىگىممەن «كازاح ۆ زەركالنوم وتراجەني» اتتى كىتابىن شىعاردىم. شاكارىم الەمى سان قىرلى. وقىماسا دا كوكەيىنە توقىعانى ۇشان-تەڭىز. مۋزىكالىق شىعارمالارىنىڭ ءوزى ءبىر توبە. ال ەل تاريحىنا, جەر تاريحىنا قاتىستى تۋىندىلارىنان الار تاعىلىم مولىنان. ايتالىق, 1911 جىلى ورىنبوردا باسىلىپ شىققان «تۇرىك, قىرعىز قازاق ءھام حاندار شەجىرەسى», «مۇسىلماندىق شارتى», 30 جىل ۋاقىتىن ارناعان «ءۇش انىق» اتتى فيلوسوفيالىق ەڭبەگى ەرەكشە باعالاۋعا تۇرارلىق. ءبىز بۇل دۇنيەلەردى بۇگىنگى ۇر­پاققا جان-جاقتى جەتكىزە الساق, كەمىمىز تولار ەدى. قازاقتىڭ اسىلدارى دا الەمدىك دەڭگەيدە پىكىر بىلدىرگەنىنە كوزىمىز جەتەر ەدى. جالپى, اباي ولەڭدەرىن دە, شاكارىم شىعارمالارىن دا ورىس تىلىندە سويلەتۋمەن قاتار, الۋان ءتۇرلى تاقىرىپتاردا ماقالالار جازىپ, كىتاپتار شىعارىپ ءجۇرمىن. ونداعى ماقساتىم – قوس الىپتى وزگە جۇرتقا ۇعىن­دىرۋ. تەرەڭ ويىن, ۇلت رۋحىن كوتەرەر ۇلى يدەيالارىن تارتا ايتىپ, بىزدە تاقىر جەردەن شىقپاعان ەل ەكەنىمىزدى ءتۇيسىندىرىپ, ۇلى ۇلدارىمىزدى اسپەتتەۋ – ءبارى وسى نيەتتەن تۋىندايدى. ءبىر بىلەتىنىم, اباي مەن شاكارىمدى ۇققان قازاق ۇتىلمايدى, ۇرپاعى ازبايدى, ماڭگۇرتتەنىپ ماڭگىرىپ قالمايدى. مەنى قاتاردان قالدىرماي كەلە جاتقان اباي رۋحى, شاكارىم شاراپاتى ەكەنىن ايتۋ پارىزىم. سۇلەيمەن مامەت, «ەگەمەن قازاقستان» سەمەي