بي – كولبەۋ تىلەكتەردىڭ پەرپەنديكۋليار تۇرعىدا كورىنىس بەرۋى.
بەرنارد شوۋ.
قازاقستاننىڭ ەلورداسى – استانادا 2016-2017 وقۋ جىلىندا قازاق ۇلتتىق حورەوگرافيا اكادەمياسى اتتى جاڭا جوعارعى وقۋ ورنى اشىلۋدا.
قازاق ۇلتتىق حورەوگرافيا اكادەمياسى ءبىلىم بەرۋدىڭ بارلىق بۋىندارى – مەكتەپ, كوللەدج, جوو بىرىكتىرگەن ۇزدىكسىز كاسىبي ءبىلىم بەرۋ يدەياسى نەگىزىن قالايتىن بىرەگەي جوبا بولىپ تابىلادى.
بي – ساز ىرعاعىمەن ءتۇرلى قوزعالىستار جاساپ ورىندالاتىن, كوڭىل-كۇيگە نەگىزدەلە كورسەتىلەتىن كونە ونەر ءتۇرى. قازاق بي ونەرiنiڭ ءتۇپ تامىرى عاسىرلار قويناۋىنان ءنار الاتىنى بەلگiلi. بۇگiندە بيشiلەر دە, بي انسامبلدەرi دە, بي ستۋديالارى دا جوق ەمەس بارشىلىق. بiراق, كاسiبي جەكە بيشiلەرiمiز ساۋساقپەن سانارلىقتاي. جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋدە اتا-انالاردىڭ ءبىر-بىرلەرىنىڭ اراسىنان: «
مەنىڭ بالام بيلەگەندى جاقسى كورەدى» دەگەن سوزدەرى دە ءجيى كەزدەسەدى. ال بالالارى ءۇشىن بي دەگەن – ادەمى قيمىل-قوزعالىسقا, سازدى اۋەنگە, جارقىراعان بوياۋلارعا, جىلتىراعان كيىمدەرگە تولى سيقىرلى تاڭعاجايىپ الەم.
بۇگىنگى تاڭدا بالالار ءبيدى جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەن بولەك ءتۇرلى ۇيىرمەلەرگە قاتىسۋ ارقىلى ۇيرەنىپ كەلۋدە. ولار بۇعان مۋزىكالىق, حورەوگرافيالىق, حور, كوركەمونەر ۇيىرمەلەرىنە جازىلۋ ارقىلى جول تاپتى. ۇيىرمەلەر كوبىنەسە مەكتەپ عيماراتتارىندا ەمەس, پيونەرلەر نەمەسە شىعارماشىلىق ۇيلەرىندە بولاتىن. بالالار وزدەرىنىڭ يكەمدىلىگىنە ءارى تاڭداۋىنا قاراي سونداي بىرنەشە ۇيىرمەگە قاتىسا الۋشى ەدى.
تەحنولوگيانىڭ قازىرگى دامىعان عاسىرىندا حالىققا قولجەتىمدى كومپيۋتەرلەر, ۇيالى تەلەفون, ايپادتار, پلانشەت سياقتى ءتۇرلى زاماناۋي دۇنيەلەردىڭ ءرولى قوعامدا جوعارى ورىندا تۇرعانى بارلىعىمىزعا ايان. وسىعان بايلانىستى جاس جەتكىنشەكتەردىڭ وسىنداي قۇرىلعىلارعا تاۋەلدىلىگى ارتۋدا. مۇنداي قۇرىلعىلارعا جاس ادامنىڭ ورگانيزمىنە تيگىزەتىن كەرى اسەرىنىڭ سەپتىگىنە دە كوز جەتكىزۋدەمىز. وسىنداي قۇمارلىلىق جاستاردىڭ كوز جانارىنىڭ ناشارلاۋىنا, ارتىق سالماقتىڭ پايدا بولۋىنا, قانت ديابەتىنە الىپ كەلەتىنىنە جانە ت.ب. سياقتى كەرى اسەرلەردىڭ ناتيجەسى بايقالۋدا. بىراق ۋاقىت ءوز دەگەنىنە جەتەدى. سوندىقتان مۇنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ جاس ۇرپاقتى سپورتپەن شۇعىلدانۋعا جەتەلەۋ كەرەك پە؟ ءيا. ايتكەنمەن, بۇل ماسەلەنىڭ ءبىر جاعى عانا. ال دەنى ساۋ, رۋحى بەرىك ۇرپاقتىڭ ەستەتيكالىق تاربيەسى ءۇشىن نە ىستەگەن ءلازىم؟ بۇل جەردە حورەوگرافيانىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ءبىز بي تۋرالى ءسوز ەتكەندە, قيمىل-تىرەك اپپاراتىن ىسكە قوسۋدى عانا مەڭزەمەيمىز. اريستوتەل ءبيدى «ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقىن, ىشكى جان دۇنيەسىن, ارەكەتىن كورسەتەتىن تازا ىرعاقتىڭ كورىنىسى دەدى, سەبەبى بي قيمىلدارى تۋار كەزدە ىرعاقتىق سۋرەت ادەتتە ونى تۋعىزعان سەزىم كۇيىنە سايكەس كەلەدى» دەپ اسپەتتەگەن ەكەن. بي ادامنىڭ ىشكى دۇنيەسىن بايىتىپ, جانىن تازارتاتىن قۇدىرەتتى ونەر.
«ونەر – ونەگەلى, اقىلدى ادامداردى تاربيەلەيتىن قۇرال» - دەپ كەڭەس پەداگوگى ۆ.ا.سۋحوملينسكي ايتىپ كەتكەندەي, تاربيە ۇردىسىندە ونەرگە اسا كوڭىل اۋدارۋ قاجەتتىلىگىن اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. سول ونەردىڭ ءبىرى – بي ونەرى. ءار ونەر ادامزاتتىڭ قايعى-قاسىرەتىن, ويىن, سەزىمىن, نەشە ءتۇرلى — بۇگىنگى, كەشەگى, تاريحي نەمەسە فانتاستيكالىق وكيعالاردى ادامدارعا وزىنە ءتان قۇرالدارىمەن, امال-تاسىلدەرىمەن جەتكىزۋگە تىرىسادى. جانە ءار ونەر شارتتى بولىپ كەلەدى. ءبيدىڭ بارلىق ەلەمەنتتەرى ءبىرتۇتاس ۇلتتىق دۇنيە بولۋى كەرەك.
مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «بiزدiڭ قازاق حالقى دارىندى, ونەرپاز حالىق, ءان, كۇي دەگەن مۇرامىزدا شەك جوق. ال بۇل قازاق حالقىنان قالعان بيدەن مۇرا وتە از. جاڭا ۇرپاق وسى بيدi قولعا العانى ءجون» دەگەن الاڭىنىڭ وزەكتىلىگى بۇگىنگى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەگە شىعۋى ءتيىس سەكىلدى. قازاقستاندا ونەر مەكتەبى, وقۋشىلار سارايى, شىعارماشىلىق مەكتەبى سەكىلدى تاماشا ءبىلىم وردالارى اشىلا باستادى. ەلىمىزدەگى بالالار بي ونەرى جىلدان-جىلعا مۇمكىندىگىنشە تانىمالدىققا يە بولىپ كەلەدى. بالاعا ەستەتيكالىق تاربيە بەرەتىن بۇل مەكتەپتەردە بي گارمونيالىق جاعىنان دامىعان تۇلعانى قالىپتاستىرۋشى ناعىز بەلسەندى فاكتورلاردىڭ ءبىرى رەتىندە سانالادى. جۇزدەگەن بالا بي ۇيىرمەلەرىنە, بالەت ستۋديالارىنا بارادى, كونتسەرتتىك باعدارلامالارعا, كونكۋرستار مەن فەستيۆالدارعا قاتىسادى. وسى ارقىلى وزدىگىنەن جەكە تۇلعالار ءۇشىن مادەني قاۋىم قۇرىلادى. بي ۇيىرمەلەرى جەتەكشىلەرىنىڭ جۇمىس ەرەكشەلىگى پەداگوگيكالىق قىزمەتتىڭ كەڭ اۋقىمدى مۇمكىندىگىن پايدالانۋعا نەگىزدەلگەن. بۇل – بي ونەرىن مەملەكەتتىك دارەجەدە دامىتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ, بيشىلەردىڭ بەدەلىن, مارتەبەسىن كوتەرەتىن ءىس-شارالاردى قولعا الۋ كەرەكتىگىن سەزىنۋ عانا. بي ۇيىرمەلەرىنىڭ وقىتۋشىلارى مەن جەتەكشىلەرى ۇنەمى وزدەرىنىڭ كاسىبي دەڭگەيلەرىن ءوسىرىپ, ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرىپ وتىرۋى ءتيىس. بۇل رەتتە ولاردىڭ كوركەمدىك تالعامدارى جوعارى بولۋلارىنىڭ ماڭىزى زور. ول, اينالىپ كەلگەندە, شاكىرتتەردىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي رەپەرتۋارلاردى, مۋزىكالىق ماتەريالداردى, ساحنا گريمدەرىن تاڭداۋلارىنا, سونداي-اق كوز مولشەرىمەن ساحنا كوستيۋمدەرىن بەلگىلەپ الۋلارىنا جول اشادى.
بي ۇيىرمەلەرىنىڭ تاربيەلىك جۇيەسى بالانىڭ تۇلعالىق قابىلەتىن كەشەندى تۇردە دامىتۋعا باعىتتالعان. سوندىقتان الەمنىڭ جاڭا پەداگوگيكاسى مەن پسيحولوگياسىنداعى جاڭالىقتاردى بىلۋگە ۇمتىلۋ مەن ول تۋرالى ويلانۋدىڭ ماڭىزى زور, ويتكەنى, ارقاشان كوركەمونەر قۇندىلىقتارىنا ۇقىپتىلىقپەن قاراۋ, كەڭەسۋ ادىستەرى مەن ويشىلدىققا جەتەلەۋ, سونداي-اق مادەني-ادامگەرشىلىك باعدارلارى ونىڭ نەگىزگە الاتىن باستى پرينتسيپتەرى بولىپ تابىلادى. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ جەتەكشى وقۋ ورىندارىنىڭ ەلىمىزدى حورەوگرافيا سالاسى بويىنشا ساپالى ماماندارمەن قامتاماسىز ەتىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. سول ەڭبەكتىڭ ارقاسىندا, قازىر كوپتەگەن بي ۇيىرمەلەرىندە, قاجەتتى جەرىندە كاسىپقويلىق تۇرعىدا ءارى شىن ىنتاسىمەن قىزمەت كورسەتەتىن بىلىكتى جەتەكشىلەر مەن وقىتۋشىلار جۇمىس جاساۋدا.
وسىنداي حورەوگرافيا ۇجىمىنان ءتالىم العان بىرنەشە بۋىن وكىلدەرى بيمەن قاتار, جالپى مادەني قۇندىلىقتارىن تەرەڭ قابىلدايدى. ءبىز ءوز تاجىريبەمىزدەن مىنانى بايقادىق – كەيبىر كاسىبي بالەت مەكتەپتەرىندە وقىپ, ارتىنان تاستاپ كەتكەن نەمەسە ءبىتىرىپ, ءتۇرلى جاعدايلارمەن ماماندىعى بويىنشا جۇمىس ىستەمەي, باسقا سالاعا اۋىسىپ كەتكەن ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ءوزى دە, كيىم كيۋ ساۋاتتىلىعى بولسىن, سونىمەن قاتار كوپشىلىك ورتادا ءوزىن-ءوزى ۇستاۋ قاسيەتى جاعىنان بولسىن, مەكتەپتەن بويلارىنا دارىعان مادەني ساپاسىمەن ەرەكشەلەنىپ تۇرادى. كاسىبي بالەت مەكەمەلەرىندەگى كۇندەلىكتى جاعداي بيلەۋگە, مۋزىكالىق بەيىمدىلىككە, بالانىڭ جادى مەن قابىلەتىن قالىپتاستىرۋعا عانا ەمەس, ءومىردىڭ ءتۇرلى ساتتەرىن, قورشاعان ورتانىڭ رايىن تەرەڭ سەزىنۋگە دە كومەكتەسەدى. قوعامداعى شىعارماشىلىق ادامى كوركەم تالعامنىڭ قاراپايىم نەگىزدەرى بويىنشا قالىپتاسادى. سوندىقتان جاس بالالاردىڭ دامۋىنداعى قازىرگى حورەوگرافيانىڭ ءرولىن باسقاشا باعالاۋ قيىن. بولمىسىنان نازىكتىككە قۇرىلعان ونەر اياسىندا تەك بي عانا ەمەس, بالا بيلەي ءجۇرىپ ءتۇرلى مۋزىكالار تىڭدايدى, كلاسسيكالىق بالەت پەن قويىلىمداردى دا تاماشالايدى. ساباق بارىسىندا ءبيدىڭ تاريحىمەن تانىسادى, حالىقتىڭ ءومىر تاريحىمەن بايلانىستى مادەنيەت تۋرالى اقپاراتتار الادى, ءتۇرلى-ءتۇستى كوستيۋمدەر مەن پوەتيكالىق وبرازداردى قىزىقتايدى جانە اۋەن ىرعاعىنىڭ قاباتتارىنا بويلايدى.
وسىنداي جولدى ءجۇرىپ وتكەن كوپتەگەن وقۋشى ونەر ۋچيليششەسى مەن كوللەدجدەرگە نەمەسە حورەوگرافيالىق اكادەمياعا تۇسكەندە, نەگىزىنەن «بالەت ءارتيسى», «بي ءانسامبلىنىڭ ءارتيسى» ماماندىقتارىن تاڭدايدى. رۋحاني كەمەلدىلىك پەن مادەنيەت كەڭىستىگىندە بىرتىندەپ, شىعارماشىلىق ۇدەرىسكە بەيىمدەلە وتىرىپ, ورىنداۋشىلىق ونەردىڭ ۇزاق سوقپاعىنا قادام باسادى. شىعارماشىلىق جانە كۇش-قايرات مۇمكىندىگىن دامىتۋ ءۇشىن, اسىرەسە, بالانىڭ مەكتەپكە دەيىنگى جاسىنداعى حورەوگرافيالىق ساباقتاردىڭ ماڭىزى زور. ويتكەنى, بۇل ۋاقىتتا ونىڭ دەنەسى وتە يىلگىش كەلەدى, سول سەبەپتى بولاشاعى وسى كەزەڭدە ايقىندالادى. كوپ جىلدىق تاجىريبە بالانى ءۇش-ءتورت جاسىندا ەمەس, بەس جاسىندا بي ۇيىرمەلەرىنە بەرۋدىڭ كوڭىلگە قونىمدى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ءۇش-ءتورت جاستاعى بالانى مۇنداي ساباق تەز جالىقتىرىپ, جالعاسى تابىلماي اياقتالۋى مۇمكىن. ال 5-6 جاستان اسقاندا, ونىڭ مۋزىكا تۋرالى تۇسىنىگى ويانىپ, پەداگوگتىڭ قاراپايىم تالاپتارى مەن تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا بەيىمدەلە باستايدى. الايدا, پەداگوگتىڭ بالامەن قاتىناسى ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگىنە ساي بولۋى ءتيىس. بۇلاي بولاتىنى, بالالاردىڭ فيزيولوگيالىق دامۋى ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى, ولاردىڭ بىرەۋلەرى ءتورت جاسىندا-اق بار زەيىنى مەن تۇسىنىگىن وسى باعىتقا اۋدارا الۋى مۇمكىن, ال كەي بالاعا مۇنداي كورسەتكىشكە جەتۋ 6 جاسىندا دا اۋىرلاۋ سوعادى. بي ساباقتارى بارىسىندا بالانىڭ ءار قادامدى يگەرۋدەگى قيىندىقپەن بىرگە تۇراقتى ىنتاسى ويانۋى ءتيىس, اۋەلى جاي بەلگىلى ءبىر قوزعالىستاردى مەڭگەرسە, سوڭىنان بي بيلەۋدى ۇيرەنىپ, كورەرمەندەردىڭ الدىندا ونەر كورسەتەدى, حورەوگرافيالىق فەستيۆالدەر مەن كونكۋرستارعا قاتىسادى. وسىلايشا بالالاردىڭ شىعارماشىلىق قابىلەتتەرى دامىپ قانا قويمايدى, ولار حورەوگرافيالىق ونەردىڭ, مادەنيەتتىڭ, ءوز رەسپۋبليكاسى ءداستۇرىنىڭ ناسيحاتتاۋشىسىنا اينالادى. ناعىز كاسىپقوي ۇستاز عانا بالالار قويىلىمىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن دامۋعا بەيىمدەپ, ولاردىڭ بالالىق ارماندارىنىڭ ورىندالۋىنا كومەكتەسە الادى. ونەرتانۋشىلار قازاق ءبيىنىڭ بىرنەشە ءداۋiردi باستان كەشكەنىن, قازاق بي ونەرiنiڭ ءتۇپ-تامىرى عاسىرلار قويناۋىنان باستاۋ الاتىنىن ايتادى. الايدا, ول ەندى الەمنىڭ ساليقالى ساحنالىق الاڭدارىندا, دۇنيە جۇزىنە ءوز وتانى قازاقستاننىڭ داڭقىن اسىرۋ دارەجەسىندە جۇزەگە اسادى. ەلباسىمىز ن.ءا. نازارباەۆ مادەنيەت سالاسىنا اسا كوڭىل ءبولىپ جانە ونى العاشقى ورىنعا كويۋ كەرەكتىگى جونىندە ۇنەمى قاداعالاپ قولداپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىندا مەملەكەت باسشىسى الەمدەگى وزىق 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ مىندەتىن جۇكتەپ وتىر. مادەنيەت پەن ونەردىڭ دە الار اسۋى مەن شىعار بيىگى ءالى الدا ەكەنى انىق. وركەنيەتتى دامىتۋ جولىندا بولاشاق جاستاردان كۇتەر ءۇمىتىمىز زور.
اقتوتى رايىمقۇلوۆا,
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادەنيەت جانە ونەر ىستەرى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى.
