جالعىزباستى ايەلدىڭ جانايقايى

الەمدە شيكىزاتقا دەگەن سۇرانىستىڭ ازايۋى ەكونوميكاسى ءالسىز ەلدەر ءۇشىن نەبىر قيىندىق تۋعىزاتىنى ايدان انىق. ونىڭ ۇستىنە سول شيكىزاتقا دەگەن باعا دا تومەندەپ جاتىر. ال بۇنىڭ سالدارى ەڭبەك قاتىناسىنا سالقىنىن تيگىزبەي قويمايدى. وسىعان وراي ەلىمىزدەگى كەيبىر ۇيىمدار جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتىپ, ەڭبەك ۇجىمىن ساقتاپ قالسا, قايسىبىر قىزمەتكەرلەرىن ۇزاق دەمالىسقا جىبەرىپ جاتقانى تاعى شىندىق. بىراق, سولاردىڭ ىشىندە بىردەن مۇلدە قىسقارىپ جاتقاندارى دا بار. سونداي قىسقارتۋعا تۇسكەندەردىڭ ءبىرى ماڭعىستاۋ وبلىسى بەينەۋ اۋىلىنىڭ تۇرعىنى جيەنگۇل كامالوۆا. تۇراقتى ىستەپ كەلە جاتقان جۇمىسىنان ءبىر كۇندە ايىرى­لىپ قالعان جيەنگۇل رەداكتسيامىزعا ارىز حات جازىپ, بۇل قىسقارتۋدىڭ تۇرمىسىنا اۋىر ءتيىپ وتىر­عان­دىعىن ايتىپتى. 2010 جىلى «جول جوندەۋشى كومپانيا» جشس-ءنىڭ بەينەۋ جول جوندەۋ جونىندەگى ديرەكتسياسىنا جولسەرىك بولىپ ورنالاسقان ج.كامالوۆا اتالعان سەرىكتەستىكتىڭ قىزىلورداداعى فيليالىندا مىندەتىن ءبىراز ۋاقىت اتقارىپ, 2014 جىلدىڭ ناۋ­رىزىنان باستاپ بەينەۋگە قاي­تا اۋىس­تىرىلادى. ونىڭ ايتۋىن­شا, 2015 جىلدىڭ 2 ناۋرىزىندا «جول جوندەۋشى كومپانيا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىك­تەستىگىنىڭ فيليالى بولىپ تابىلاتىن بەينەۋ جول جوندەۋ ديرەك­تسياسىنىڭ باسقارۋشى ديرەكتورى ونى شاقىرتىپ الىپ, قولىنا جولسەرىكتىك قىزمەتىنەن قىسقارعانى تۋرالى حابارلامانى ۇستاتقان. قىزىلوردا فيليالىندا جۇمىس ىستەگەن كەزدەرىندە نە اۋىزشا, نە جازباشا ەسكەرتۋ الماعان جيەنگۇلدىڭ كۇيەۋى بۇرىن قايتىس بولعانى, وتباسىنىڭ جالعىز اسىراۋشىسى ەكەنى جانە اليانس بانكتەن العان نەسيەسىن سول جالاقىسىمەن جاۋىپ وتىرعانى ەش ەسكەرىلمەگەن. باسىندا باس­پاناسى جوق, بالالارىن وسى قىزمەتى ارقىلى اسىراپ وتىرعان جالعىزباستى ايەلدىڭ مىناداي ايانىشتى تاعدىرى كىمگە بولسا دا وي سالارداي. وسى تۇرعىدان كەلگەندە بالالارى ءۇشىن جانتالاسقان انانى تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىنە يتەرە سالىپ, جۇمىسىنان شىعارىپ جىبەرۋ قانشالىقتى زاڭعا دا, ادامگەرشىلىك قاعيداتتارىنا دا سايادى دەپ ايتا الامىز با؟ جالپى, قازىرگى تاڭدا جۇمىستان «قىسقارىپ» قالعان ءبىر جيەنگۇل عانا ەمەس ەكەنىن ستاتيستيكا دەرەك­تەرى كورسەتىپ وتىر. مىسالى, داع­دارىس جايىلعان 2015 جىلى 13,5 مىڭ قازاقستاندىق قىسقارتۋعا ءتۇسىپ, جۇمىسسىز قالعان. بۇل ودان ارعى جىلمەن سالىستىرعاندا 3,7 ەسەگە كوپ. بۇل نارىقتىڭ زاڭى. وسىدان الەمدىك جاعدايدىڭ كۇردەلەنە تۇسۋىنەن قازاقستان نارىعىنداعى وزگەرىستەردى دە باعامداۋعا بولادى. جاڭا ەڭبەك كودەكسىنىڭ قابىلدانۋى دا وسى تىعىرىقتى ماسەلەنى جۇيەلى شەشۋ ماقساتىنان تۋىنداعانى تاعى بەلگىلى. Optimum Recruitment & Executive Search كومپانياسىن قۇرعان سالتانات ابىلتاەۆا بيىل «كۋرسيۆ» باسىلىمىنا بەرگەن پىكىرىندە, ماسەلە قىسقارتۋدا ەمەس, قاجەتتىلىكتىڭ بولماۋىنا وراي جاڭا قىزمەتكەرلەردى جۇمىس­قا ال­ماۋدا دەگەندى ءبىلدى­رىپتى. «كوم­پانيالار جۇمىس ىستەپ جاتقان قىزمەتكەرلەرىن ءوزارا الماستىرۋ ارقىلى ولارعا قوسىمشا سالماق سالىپ وتىر. ءسويتىپ, وزدەرىندە بارىن پايدالانۋدا. بۇگىنگى تاڭدا كوپتەگەن كومپانيالار ءۇشىن قىز­مەتكەرلەرىن ساقتاپ قالۋدىڭ ءوزى – كادىمگىدەي جەتىستىك», دەپتى س.ابىلتاەۆا ءوز سوزىندە. ساراپشى بۇل ورايدا قىسقارتۋعا, ەڭ الدىمەن, كومپانيالاردىڭ جاس نەمەسە جاڭادان كەلگەن قىزمەتكەرلەرى ءتۇ­سىپ جاتاتىندىعىن العا تارتادى. الايدا, كەيىپكەرىمىز ج.كا­ما­لوۆانىڭ جاعدايىندا ول باس­قاشا سيپات العان سياقتى. جيەن­گۇل وزىنەن كەيىن 2012-2013 جىلى جۇمىسقا ورنالاسقان وزگە­لەر­دىڭ جولسەرىك قىزمەتىنەن قىس­قار­ماعاندىعىن ايتا كەلىپ, مۇنىڭ سىرى نەدە دەگەن زاڭدى ساۋالىن دا كەلتىرە كەتكەن. شىنىندا دا, كومپانيا بەدەلىن ويلاعان جاندار بۇنداي الالاۋعا بارماسا كەرەك. بۇل ورايدا ج. كامالوۆا 2006 جىلعا دەيىن ورالمان مارتەبەسىندە بولعانى ونىڭ شەتقاقپايلانۋىنا دا ەشقانداي نەگىز بولا المايدى. ونىڭ ۇستىنە ول سول جىلدان باس­تاپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىعىن العان. ال اتا زاڭىمىزدىڭ ءبىرىنشى بابىندا ادام جانە ادامنىڭ ءومىرى ەڭ قىمبات قازىنا ەكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلىپ تۇر. وسى نەگىزگى زاڭىمىزدىڭ 27-بابىندا نەكە مەن وتباسى, انا مەن اكە جانە بالا مەملەكەتتىڭ قور­عاۋىندا بولادى دەلىنگەن. وعان قوسا ەڭبەك كودەكسىنىڭ 4-بابىندا ادام مەن ازاماتتىڭ ەڭبەك سالاسىنداعى قۇقىقتارىنىڭ شەكتەلۋىنە جول بەرمەۋ ەرەكشە مانگە يە. ەلىمىزدە ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا بايلانىستى جۇ­مىس ورىندارى قىسقارعانىمەن, جۇ­مىس­شىلاردىڭ وزگە جەرلەرگە اۋىستىرىلىپ جاتقانى, سونداي-اق جاقىندا عانا جەڭىسكە جەتكەن «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىندا دا جاپپاي جۇمىسسىزدىقتى بول­دىر­ماۋ ماسەلەسىنەن جۇرت­شى­لىق جاقسى حاباردار. ءسوز رەتى كەلگەندە ەكونوميكالىق قيىن­دىقتارعا وراي كوپتەگەن كومپانيالارمەن جۇمىسشىلاردى قىسقارتپاۋ جونىندەگى ەكىجاقتى مەموراندۋمدارعا قول قويىلدى دا. سونىڭ ناتيجەسىندە كەيبىر كاسىپورىندار جۇمىس ۋاقىتىن قىسقارتتى نەمەسە جالاقىلارىن تومەندەتۋگە ءماجبۇر بولدى. وسى رەتتە Antal Kazakhstan رەكرۋتينگتىك كومپانياسىنىڭ ديرەكتورى اننا كوۆينسكايانىڭ پىكىرىن بەرگەندى ءجون كورىپ وتىرمىز. ساراپشىنىڭ پايىمىنشا, قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە كوپتەگەن جۇمىس بەرۋشىلەر ءالىپتىڭ ارتىن باعۋدا دەيدى. شتات سانى ۇلعايماي, تەك قىزمەتكەرلەر ورىن اۋىستىرۋدا كورىنەدى. ال شەتەلدىك كومپانيالار بولسا جاڭا قىزمەتكەرلەر الۋدى توقتاتىپ, بارلارىن ۇستاپ قالۋعا تىرىسۋدا. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ستا­تيس­تيكا اگەنتتىگىنىڭ كەلتىرگەن دەرەكتەرىنە قاراعاندا, 2016 جىلعى اقپانداعى جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى 5,1 پايىزدى قۇراعان. ەگەر وسىدان ەكى جىل كەيىنگە شەگىنەر بولساق, قايتادان سول سانعا كەزىگەمىز. 2014 جىلى جۇمىسسىزدىق دەڭ­گە­يى ەكونوميكالىق بەلسەندى حا­لىق سانىنا 5,1 پايىز بولىپتى. تارقاتىپ ايتقاندا, 2014 جىلعى شىلدەدە جۇمىسسىزدار سانى 463,4 مىڭ ادام دەپ شاما­لانعان. جۇمىسپەن قامتۋ ورگاندارىندا جۇمىسسىزدار رەتىندە تىركەلگەندەر سانى 2014 جىلعى شىلدەنىڭ سوڭىنا 59,2 مىڭ ادامدى نەمەسە ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىق سانىنا 0,6 پايىزىن قۇراسا, جاسىرىن جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ەكونوميكالىق بەلسەندى حالىق سانىنىڭ 0,3 پايىزىنا جەتىپتى. ارينە, ستاتيستيكا مالىمەتتەرى ءومىردىڭ شىندىعىمەن قانشا­لىق­تى ۇشتاسىپ جاتىر دەپ ايتا الامىز؟ ويتكەنى, شىنايى ءومىر­دەگى جۇمىسپەن قامتۋ مەن جۇ­مىس­سىزدىق دەڭگەيلەرىنىڭ ارا­سىنداعى سايكەسسىزدىكتەر تۋرالى پارلامەنت قابىرعاسىندا بىرنەشە رەت ايتىلدى دا. سون­داي-اق, ونى كۇندەلىكتى رەسمي مالىمەتتەرمەن جۇمىس ىستەيتىن لاۋازىمدى تۇلعا­لار عانا ەمەس, ساراپشىلار دا اشىق ايتىپ ءجۇر. سولاردىڭ ءبىرى مەملەكەت-جەكەمەنشىك  ءارىپ­تەس­تىگى ورتالىعىنىڭ ساراپشى­سى جانار شۋرەكەنوۆا. ول ءوزى­نىڭ Tengrinews اگەنتتىگىنە بەر­گەن مالىمەتىندە, ەلىمىزدەگى جۇمىس­سىزداردىڭ سانى بەس پا­يىز دەگەن كورسەتكىشپەن كەلىس­پەي­تىن­دىگىن جەتكىزىپتى. «قازاق­ستاندا توقسان سايىن جۇمىسپەن قامتۋ مەن جۇمىسسىزدار دەڭگەيى زەرتتەلەدى. ستاتيستيكالىق ءمالى­مەت­تەر سۇراۋ سالۋ بارىسىندا تاڭداۋ ءتاسىلى­مەن انىقتالادى. بايقاۋ بىرلىگى – ءۇي شارۋاشىلىعى جانە وندا تۇرىپ جاتقان 15 جاستان جوعارى جاندار. سۇحبات بەرۋشىلەر سوڭ­عى ءتورت اپتادا جۇمىس ىزدەۋ ءجونىن­­دەگى سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. مۇن­داي قادام جاعدايدى تولىق اشىپ كور­سەت­پەيدى. سۇحبات اۋانى شى­نايى جاۋاپ­قا قۇرىلماۋى مۇمكىن», دەپتى. اۋلاسىندا بىرنەشە مالى نە­مەسە باقشاسىندا ازىن-اۋلاق كوكونىسى بار ەل ازاماتتارىنىڭ ءاربىرى جۇمىسسىز ەمەس دەپ سانالادى ەكەن. كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا, 2014 جىلى ەل تۇرعىندارىنىڭ: ەرلەر (16-62 جاس) جانە ال ايەلدەر (16-57 جاس) سانى 10700389 ادامدى قۇراعان. ال ۇلتتىق بانكتىڭ سول جىلدىڭ 1 قاڭتارىنداعى مالىمەتى 9 449 901 ادام مىندەتتى زەينەتاقى اۋدارىمدارىن جاساپ وتىرعاندىعىن كورسەتەدى. اراداعى ايىرماشىلىق – 1250448 ادام. ءبىز جوعارىداعى ستاتيستيكالىق مالىمەتتەردى كەلتىرۋ ارقىلى ەلى­مىزدەگى جۇمىسسىزدىق دەڭ­گە­يىن انىقتاۋدىڭ ءتاسىلى ءالى دە جە­تىل­دىرۋدى قاجەت ەتەتىندىگىن مەڭ­ز­ەپ وتىرمىز. ەلىمىزدە اناۋ ايتقانداي, جۇمىسسىزدىق ماسە­لەسى تۇبەگەيلى شەشىلگەن دەگەن اقپاراتتاردى ۇنەمى ءباسپاسوز بەن تەلەديداردان كورىپ كەلە جاتقان جيەنگۇل سياقتى جالعىزباستى انالار دارمەنسىز جاعدايدا قالماۋى ءتيىس. زاڭ بويىنشا ەڭبەك جاعدايلارىنىڭ وزگەرۋىنە سايكەس جۇمىسكەرلەردىڭ سانىن نەمەسە شتاتىن قىسقارتۋعا تۋرا كەلەر بولسا, وندا جۇمىس بەرۋشىنىڭ جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا تولىق ەمەس جۇمىس ۋاقىتى رەجىمىن ەنگىزۋگە قۇقىعى بار ەكەندىگىن دە قاپەرگە سالا كەتكەن ءجون. جيەنگۇلدىڭ سۇراپ وتىرعانى دا وسى, جوعارى جاق تۇسىنىستىك تانىتسا دەگەن نيەت. بۇل رەتتە ەڭبەك كودەكسىنىڭ 53-بابى بويىنشا ەڭبەك شارتىن جۇمىس بەرۋشىنىڭ باستاماسى بويىنشا بۇزۋ ءتارتىبى دە ايقىندالعاندىعىن ايتا كەتكەن ورىندى. دەي تۇرعانمەن, ەڭبەك كودەكسىنىڭ 54-بابىندا ەڭبەك شارتىن جۇمىس بەرۋشىنىڭ باستاماسى بويىنشا بۇزۋ مۇمكىندىگىن شەكتەۋ قاراستىرىلعاندىعىن دا ەستەن شىعارماعان ءجون. وندا ەكىنشى تارماقتا بىلاي دەلىنگەن: «جۇمىس بەرۋشىگە جۇكتىلىك تۋرالى انىقتامانى ۇسىنعان جۇكتi ايەلدەرمەن, ءۇش جاسقا دەيiنگi بالالارى بار ايەلدەرمەن, ون ءتورت جاسقا دەيىنگى بالانى (ون سەگىز جاسقا دەيىنگى مۇگەدەك بالانى) تاربيەلەپ وتىرعان جالعىزىلىكتى انالارمەن, اتالعان بالالار ساناتىن اناسىز تاربيەلەپ وتىرعان وزگە دە ادامدارمەن وسى كودەكستiڭ 52-بابى 1-تارماعىنىڭ 2 جانە 3 تارماقشالارىندا كوزدەلگەن نەگىزدەر بويىنشا جۇمىس بەرۋ­شىنىڭ باستاماسىمەن ەڭبەك شارتىن بۇزۋعا جول بەرىلمەيدى». بۇل ورايدا, پروكۋراتۋرا ور­گان­دارى مەن كاسىپوداق ۇيىم­دارى­­نىڭ ارالاسۋىمەن قانشاما ازا­مات ءوز جۇمىس ورىندارىن ساق­تاپ قالعاندىعى ءوز الدىنا ءاڭ­گىمە. پروكۋرورلاردىڭ ارالاسۋىمەن 2010 جىلدان بەرى جۇمىس بەرۋشىلەر قارىزدارى 4,6 ميللياردتان 623 ميلليون تەڭگەگە دەيىن, ياعني 7 ەسەگە قىسقارعان. ال بيىل جىل باسىنان بەرى 40 پروبلەمالىق كاسىپورىنداعى 668 ميلليون تەڭگە كولەمىندەگى قارىز تولىعىمەن وتەلگەن. ورايى كەلگەندە كەيبىر كاسىپورىنداردا جۇمىسشىلاردىڭ كاسىپوداقتارعا كىرۋىنە مۇددەلىلىك تانىتىلماي كەلە جاتقانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. جاڭا ەڭبەك كو­دەكسى قازىر بۇل ماسەلەنى جۇيەلى شە­شۋ­گە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. قورىتا ايتقاندا, جالعىزباستى ايەل­دىڭ باسىنداعى اۋىرتپالىق مەملەكەتىمىز ءۇشىن ۇلكەن سىن. بۇل جالعىزدىڭ ەمەس, وسىنداي ونداعان نەمەسە جۇزدەگەن جان­دار­دىڭ جانايقايى دەپ قابىل­داعان ءجون. سوعان ۇلەس قوسىپ وتىرعان «جول جوندەۋشى كومپانيا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ فيليالى بولىپ تابىلاتىن بەينەۋ جول جوندەۋ ديرەكتسياسىنىڭ باسشىلارى ويلانار. ويتكەنى بۇنداي ارەكەت زاڭدىلىققا, مەملەكەت ساياساتىنا, جالپى ادامي قۇندىلىقتارعا قانشالىقتى ساي كەلەدى دەيمىز. سەبەبى, ەلىمىزدىڭ ءاربىر ادامى ەڭ قىمبات قازىنا ەكەنىن ۇمىت­پاعانىمىز ورىندى. اسقار تۇراپباي ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان».