الەمدەگى جاعدايلاردى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى بار مۇمكىندىگىنشە ءوز باقىلاۋىنا الىپ وتىر. سول سياقتى, ءىرى, الەۋەتى زور, دامىعان 7-8 ەل باسشىلارى وقتىن-وقتىن كەزدەسىپ حالىقارالىق ساۋدا, باسقا دا كوكەيكەستى ماسەلەلەر جونىندە بىرىگىپ كەلىسىمگە كەلىپ, شەشىم قابىلداۋدا. ارينە, بۇل اقىل, دۇرىس قادام. كەيبىر وتكىر ماسەلەلەردى دەر كەزىندە رەتتەۋدە ىقپالى مول. دەسەك تە, ايتىلعان ارەكەتتەر, ارينە, تۇيتكىلدەردى تۇبەگەيلى شەشە المايتىن ۋاقىتشا, مەزگىلدىك شارالار. ءومىر ۇزدىكسىز دامۋدا. الەمدە وندىرىستەر كۇنى-ءتۇنى دامىلسىز جۇمىس ىستەپ, تابيعات بايلىعىن ەسەپسىز جۇتاتىپ, ءتۇرلى تەحنيكا, قۇرال-سايمان, كولىك, تۇرمىستىق بۇيىمداردى ەسەپسىز شىعارۋدا. سونىڭ سالدارىنان سابىرلىلىق, الدىن ويلاۋ, شامالاۋ ۇمىتىلىپ بارادى. بۇعان اكەلگەن – تويىمسىز باسەكە, شەكسىز اشىق-ساۋدا. تابيعات بايلىعىنىڭ جۇتالىپ جاتقانى بىلاي تۇرسىن, الەم لاستانىپ, ءتۇرلى تىرشىلىك يەلەرى دە سيرەپ, ءتىپتى, كەيبىرەۋلەرى جويىلىپ بارادى. كەرەك دەسەڭىز ادامدى, جان-جانۋارلاردى مازالايتىن شىبىن-شىركەيلەر دە قۇرىپ بارادى. بۇل سول ماسا, شىبىن, باسقا جاندىكتەردى قورەك ەتەتىن بالىق, باقا-شايان قۇستاردىڭ ازايۋىنا اكەلۋدە. قازىردىڭ وزىندە ادامدى پانالاپ, ۇيا سالاتىن قارلىعاش كوزگە كوپ كورىنبەيدى.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدا توقتاۋسىز دامۋدا تۇرعاننىڭ ءبىرى – عىلىم. ول ۇلكەن جەتىستىك. قازىر قاي ەلدىڭ دە دامۋ دارەجەسىن كورسەتەتىن عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس. عىلىم تابىستارى ادام ءومىرىن جەڭىلدەتۋدە. بىراق تاعى دا كەرەعارلىق. قالا مەن سەلولاردا تىرەسىپ تۇرعان اۆتوموبيلدەر بۇكىل اۋانى ۋلاندىرىپ, گازداندىرىپ, ءتىپتى ادام تىرشىلىگىن تارىلتۋدا. «الەم ىرىق پەن ەلەس رەتىندە» دەگەن كىتابىندا نەمىس فيلوسوفى ارتۋر شوپەنگاۋەر ايتقان بولاتىن: «الەم – ىرىق» دەپ. بىراق, ونىڭ پىكىرىنشە ىرىق جۇگەندەلمەگەن, ساناسىز, تويىمسىز ۇمتىلىس.
ا.شوپەنگاۋەر ايتادى: «ىرىق – الەمدىك كۇش», ول ورگانيكالىق دۇنيەدە دە, ورگانيكالىق ەمەس دۇنيەدە دە بار قۇبىلىس دەپ. ىرىق, ونىڭ پايىمداۋىنشا ءمانسىز, ماقساتسىز, شەكسىز ۇمتىلىس, توقتاۋسىز تالاپ ا.شوپەنگاۋەر يدەاليست, ۆوليۋنتاريست. حالىق ايتادى: «جاماننىڭ ايتقانى كەلمەيدى, ساندىراعى كەلەدى», دەپ. بۇگىنگى الەم سوعان ۇقساپ بارا جاتقان سەكىلدى. بەلگىسىز بولاشاققا ارپالىسىپ ۇمتىلعان قۇبىلىستى, ەشكىم ءتۇسىندىرىپ ايتا المايتىن, ادام ساناسىنا باعىنبايتىن, ەشكىم وعان توقتاۋ جاساي المايتىن, مايدا تىرشىلىك كورىنەدى.
ادام بالاسى قاشاندا ءوز زامانىنىڭ تالابىنا ساي قيىندىقتارعا تىرەلگەندە جول ىزدەگەن, ءوز زامانىنا ساي دانىشپاندارىن دۇنيەگە اكەلگەن. ولار العاشقى قاۋىمنان باستاپ تىرشىلىك يەلەرىن ادالدىققا, تازالىققا, ار-ۇياتقا, بەلگىلى ءبىر ماقساتقا جەتەلەگەن. ماسەلەن, پايعامبارلار جاقسىلىققا جول سىلتەگەن, ءدىني ۋاعىزدار ايتىپ ادامداردى قاناعاتسىزدىقتان, بۇزىقتىق, تەرىس ارەكەتتەردەن ساقتاندىرعان, تاعىلىق داۋىردەن سانالى قوعامداستىققا جەتكىزگەن. پايعامبارلار ەل بيلەۋشىلەرىن دە تارتىپكە, ادىلدىككە شاقىرعان, تويىمسىزدىق پەن كورسەقىزارلىقتان ساقتاندىرعان. قوعامعا يماندىلىق ەندىرگەن.
ءبىزدىڭ زامانىمىزدىڭ V عاسىرلارىندا قىتايدا بەيباستىق, توناۋشىلىق, جاپپاي زورلىق-زومبىلىق تاراپ, ورشىگەن كەزدە اقىل ايتىپ, ەلدى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ قاجەتتىلىگى دانىشپان كونفۋتسيدى دۇنيەگە كەلتىردى. ەرتەدەگى گرەكيادا سوكرات, پلاتون, اريستوتەل, دەموكريت سياقتى تەرەڭ ويشىل فيلوسوفتار دۇنيە ءمانى, مەملەكەت, زاڭ, سەنىم تۋرالى ءتۇرلى ۇلى ويلار قوزعاپ, كەيىنگى عىلىمدار باستاۋىنا سەبەپكەر بولدى.
قوعام فەودالدىق قۇرساۋدان بوساپ, ەركىن ساۋدا قاتىناسى دامىعان كاپيتاليزم كەزىندە ادام سميت, داۆيد ريككاردو سياقتى ويشىل ەكونوميستەردى دۇنيەگە كەلتىردى. ال بايلىققا قۇنىققان كاپيتاليستىك قۇرىلىم, شەكتەن اسىپ, ءالسىز ەلدەردى كۇشتى مەملەكەتتەر باسىپ الىپ, س ۇلىكتەي سورىپ, ادام قۇقىعىن اياققا باسىپ, ەزۋدىڭ نەشە ءتۇرلى سۇمدىقتارى ورشىگەن كەزدە عىلىمدار پايدا بولدى. سونىمەن قاتار, سول الەمدىك قوعامدىق قۇبىلىستاردى تەرەڭ زەرتتەپ, باي بولۋ, كەدەي بولىپ, مۇساپىرلىك تىرشىلىك شەگۋ نەگە بايلانىستى, بۇل الەۋمەتتىك توزاقتان قۇتىلۋ مۇمكىن بە دەگەن سۇراۋلارعا جاۋاپ ىزدەپ, ەڭبەكتەنىپ, ءومىرىن سارپ ەتكەن كارل ماركس, فريدريح ەنگەلس سياقتى دانىشپاندار شىقتى. ولار تەك بولاشاقتى ويلاعان جاي قيالدىڭ ادامدارى عانا ەمەس, ۇلى ءارى ءىرى تەورەتيك-عالىمدار بولدى. الەمدىك سانانى زامانىنا ساي ءبىر جۇيەگە كەلتىردى. قوعام جەكە باسقا ەمەس, ادام قوعامعا, قوعام بۇكىل ادامعا, ونىڭ بوستاندىق, تەڭدىگىمەن قاتار باقىتتى ومىرىنە قىزمەت ەتۋى ءتيىس ەكەنىن دالەلدەدى. ماركس ءىلىمى شەكسىز ۇستەمدىك ءجۇرگىزۋشىلەرگە تىزگىن سالدى, حالىقپەن ساناساتىنداي ەتتى. سودان بەرى 150 جىلداي ۋاقىت ءوتتى. بىراق, ازعانا توپ – ميللياردەرلەر قۇنىعىپ, ودان دا كوپ پايدا تاۋىپ جاتقاندا, ەسەسىنە جەر بەتىندە ءبىر ميلليارد ادام اشتىق قۇرساۋىندا اۋىر تۇرمىس شەگۋدە. بۇل بىلايشا ايتقاندا, ءاربىر التىنشى ادام اشتىق تاۋقىمەتىن كورۋدە دەگەن ءسوز.
قوعام عىلىمي-تەحنيكالىق تابىستار ناتيجەسىندە شاپشاڭدىقپەن, قارىشتاپ دامۋدا. ك.ماركس داۋىرىندەگى ءبىر جىل بۇگىنگى ءبىر اي, نە ءبىر كۇنگە تەڭ دەۋگە بولادى. بۇرىن دانىشپاندار بولاشاقتى بولجايتىن, ادامداردى سوعان يلاندىراتىن, قاراپ وتىرعىزبايتىن. ادام قاشاندا ۇمىتپەن ءومىر سۇرگەن. ءبۇگىنگى ءۇمىت, ەگەر ونى ءوز رەسپۋبليكامىز تۇرعىسىنان قاراساق – ول باعدارلاما, يدەولوگيا, ونى ورىنداۋعا قىزمەت ەتكىزەتىن – ءتۇرلى ساياسات.
ەگەمەندىك العان قازاقستان بۇل جونىندە كوپتەگەن باستامالاردى ومىرگە اكەلىپ, ىسكە اسىرۋدا, تابىستارىمىز دا ناقتىلى, ناتيجەلى. بۇگىن ول – «قازاقستان 2050» ستراتەگياسى. حالىق وسى باستامامەن جۇمىس ىستەۋدە, وعان دەگەن سەنىم مول. بىراق, بۇل ءبىر ەلدىڭ توڭىرەگىندەگى قادام. ال الەمدەگى جاعداي قالاي؟ وسىنداي باعدارلاما دۇنيەجۇزىندە بار ما؟ تەرەڭ وي, قۋاتتى يدەولوگيا ءومىردىڭ الدىن وراپ, جول كورسەتىپ تۇرۋى ءتيىس. الەمدە كوپ رەتتە سول الىسقا ساۋلە تۇسىرەتىن جارىق بەرىپ, الىستى كورسەتەتىن قۋاتتى دانالىق وي جوق. ءومىر تىنىسى – جۇيرىك لوكوموتيۆ سياقتى. بىراق ونىڭ الدى تۇمان. بۇكىل الەمدى شيراتاتىن تەوريا دا, يدەولوگيا دا, باعدارلاما دا, سەنىم-ءۇمىت تە قاراستىرىلماعان. ءومىر مەن يدەيا اراسى الشاق. يدەولوگيا – نەگىزى فيلوسوفيا. ول مايدالانىپ, ادامدار ساناسىن قوزعاپ, نەيروندارىن جۇمىس ىستەتۋدەن قالىپ بارادى, قوعامدىق تەوريا كەرەكسىزدەنۋدە. بۇگىنگى قاراپايىم يدەولوگيا – اقشا تابۋ, قالاي تاپساڭ ولاي تاپ دەگەننىڭ قۇرساۋىندا قالۋ. سونىڭ سالدارىنان پاراساتتى سانا ولاردا ۇمىتىلعان. ەسەسىنە نەشە ءتۇرلى پىكىر ايتىپ, كەڭەس بەرەتىندەر كوپ, بىراق ناتيجەسى جوق؟ ەۋروپانى باسىپ بارا جاتقان بوسقىندار ەرىككەندەر مە؟ ارينە, تۋعان جەرىڭ, ەلىن كىم تاستايدى, بەيبەرەكەتسىزدىك, اشتىق, جوقتىق قۋماسا.
جاقىندا ءبىر باسىلىمدا «ترانزيتولوگيا جاڭا ساياسي ءىلىم» دەگەن ماقالا جارىق كوردى. بۇل اقش-تاعى ۋنيۆەرسيتەتتەردە دۇنيەگە كەلگەن اعىم. ماقساتى – كەيبىر دامىپ كەلە جاتقان ەلدەردى اۆتوكراتيا مەن توتاليتاريزمنەن دەموكراتياعا كوشۋدىڭ رەۆوليۋتسياشىلىقتان باستاپ, رەفورماعا دەيىنگى كۇرەسىپ, ءوتۋ جولدارىن ءتۇسىندىرىپ, «اقىل» بەرۋ. ءتىپتى, ماقالانىڭ «ترانزيتولوگيا» دەگەن اتى دا ايتىپ تۇر – ىشتەن ءپىسىپ جەتكەن وي, ارمان ەمەس, سىرتتان ەندىرىلەتىن ءىلىم ەكەندىگى. ءاربىر ەل وزىنشە تىرلىك كەشىپ جاتقان جوق پا؟ كىم بىرەۋدىڭ اقىلىمەن ءومىر سۇرەدى. ارينە, ايتقان اقىلدى تىڭداۋ, وعان قۇلاق سالۋ بار, بىراق, اركىم قورىتىندىنى وزىنشە جاسايدى. ولاي بولسا, الگى «ترانزيتولوگيا» تەورياسىن ۋاعىزداۋشىلار باسقا ەلدەر ءۇشىن نەگە كۇيىپ پىسەدى؟ سوندا وزدەرى جۇماقتا تۇر ما؟ ماسەلەن, سول اقش-تىڭ ءوزىن الايىق. سونداي ارباۋعا ۇيىپ, سولاردىڭ سىلتەۋىنە تۇسكەن ەلدەر تاعدىرىن بىلەمىز. ونداي ەلدەردى جەمتىككە يلانىپ, قارماققا تۇسكەندەر دەۋگە بولادى. سوندىقتان, وسىنداي اقىلشىلارعا ەركىندىك ارقىلى «قولى اۋزىنا جەتكەن» ەلدەر «بار اقىلىڭ وزىڭە» دەمەي مە؟ شىنىندا دا شەشىم سولاي بولۋى ءتيىس. ال ەندى الگى ماقالاعا قايتىپ ورالاتىن بولساق, اقىرى ەلدى سول تەوريامەن حاباردار ەتپەك بولعان سوڭ, وندا سونداعى تەوريانىڭ شىن ءمانىن اشىپ, ەلگە ءتۇسىندىرۋ, ونى تاراتۋشىلاردىڭ قياڭقى ماقساتىن اشكەرەلەۋ كەرەك ەمەس پە؟ ول عىلىمي تۇرعىدا تۇگىلى, جاي دارەجەدە دە جاسالماعان. ناتيجەسىندە ول ماقالا ۇگىتتەۋشى رولدەن اسا الماعان. ارينە, ءبىز كوپ ۆەكتورلى جول ۇستانعان ەلمىز. ەشبىر الىس-جاقىن ەلدەرمەن الاكوز بولماي, تازا قارىم-قاتىناستا بولۋدى تىلەيمىز. سونىمەن قاتار, كوزدى جۇمىپ وتىرا بەرمەي, جان-جاعىمىزدى بايقاپ, باعدارلاۋدا قاجەت دەمەكپىز. اشىپ ايتايىق, بىزگە الگى «اقىل» بەرگەن ەلدەر ىشىندە ءبىزدىڭ تەز دامىپ, سولاردىڭ قاتارىنا جەتكەنىمىزدى تىلەۋشىدەن گورى, ۇناتپايتىندار دا بار. ءبىز وسىنى اڭعارىپ, اجىراتقانىمىز ءجون. ماسەلەن, ىلگەرى دامىعان ەل باسشىلارى بىزبەن سىپايى, دۇرىس قاتىناستار جاسايدى. ريزامىز. ال سول ەلدەردىڭ يدەولوگ-عالىمدارى ءبىزدىڭ ارقامىزدى سيپاعان بولىپ, تىرنايدى, دەنەمىزدى جارالاماق بولادى. ايتىلعانداردىڭ ءبىر دالەلى. كەيبىر ەلدەر يدەولوگتارى ءبىزدىڭ ەلدەگى ايتالىق عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ وڭدارىن ەمەس, ەڭ ناشارلارىن كوشىرىپ العان, نە ويسىزدارىن تاڭداپ, كىتاپ شىعارىپ تاراتاتىنى. سونداي-اق, ءبىزدىڭ ەلدەگى كوزگە ىلىنبەيتىن عالىمسىماقتاردى اكادەميالارىنا اقشا تولەسە بولدى مۇشە ەتىپ قابىلدايتىنى, ت.س.س. ارەكەتتەر. بۇل ولارعا نە ءۇشىن كەرەك؟ ماقساتى تۇسىنىكتى. ءبىزدى دامۋ جاعىنان تومەن ەتىپ كورسەتۋ. بۇل – ايلا, ءادىس, ناعىز تالانتتى جاستار جىگەرىن قۇم ەتۋ. جاڭالىققا تالپىنباسىن, مۇلگىپ جۇرە بەرسىن دەگەن ساياساتى. ارينە, بۇدان كەلىپ ەشكىمنىڭ اقىلىنىڭ كەرەگى جوق دەگەن قاساڭ ۇعىم تۋماسا كەرەك. كىم نە ايتىپ تۇرعانىن ءتۇسىنىپ, اجىراتساق دەگەن وي.
ءار نارسەنىڭ ارجاعىندا نە جاتىر, ونى تۇسىنۋدە ءبىز امەريكالىق عالىمداردان كەم ەمەسپىز. ماسەلەن, الگى كەلتىرىلگەن «ترانزيتولوگياعا» ارنالعان ماقالادا اۆتور دامىپ كەلە جاتقان ەلدەرگە, ولاردىڭ بولاشاعى تۋرالى اقىل بەرمەك بولعان د.راستوۋ, ا.پشەۆورسكي, س.حانتينگتون, ر.كورتارەلون سياقتى باتىستىق عالىمدار ۇسىنعان ءتۇرلى ۇلگىلەردى كەلتىرەدى. سول اقىل ايتۋشىلاردىڭ ءبىرى س.حانتينگتوندى الايىق. مەن ونى بىلەمىن. ونىڭ 1996 جىلى ماسكەۋدە ورىس تىلىندە باسىلىپ شىققان «ستولكنوۆەنيە تسيۆيليزاتسي» دەپ اتالعان كىتابىندا قولدانىلعان ۇلتارالىق, مادەني قاتىناستارعا شوق سالىپ, ارانداتپاق بولعان ارەكەتىن ءاشكەرەلەپ, ورىس تىلىندە جارىق كورگەن «كۋلتۋرا ي تسيۆيليزاتسيا. ۆووبششە ي ۆ چاستنوستي» (الماتى «كاراساي» 2009) دەگەن كىتابىمدا ارناۋلى, كولەمدى «ساميۋەل حانتينگتون» دەگەن تاراۋ جازىپ, جەرىنە جەتكىزە سىناعانمىن. مەن ول ەڭبەگىمدى ۆاشينگتونداعى كونگرەسس كىتاپحاناسىنا جىبەرگەن بولاتىنمىن. الدىق دەگەن جاۋاپ حات كەلدى. سودان بەرى التى جىل ءوتتى. اۆتور ۇندەمەيدى. ماقساتىم – وتىرىك, وسەك ايتپاسىن, ۇلت ارازدىعىن تۋدىرماسىن دەۋ. ساميۋەل حانتينگتوننىڭ ارى تازا بولسا, مۇندايلاردى نەگە ايتادى, دەپ, وي تاستادىم. وسىندايدا: «نە ستراشەن چەرت, كاك ەگو ماليۋيۋت», دەگەن ماقال ەسكە تۇسەدى. عىلىمي تالاس بولعان سوڭ پىكىرىڭدى ايانباي, بارىنشا اشىق ايتا ءبىلۋ كەرەك. ولار وتە ايلاكەر, تەك جاندى جەرىن تاۋىپ, ۇستاپ الماساڭ جاقىنداتپايدى. وكىنىشتىسى, «ترانزيتولوگيا» تۋرالى ماقالادا باتىس اۆتورلارى جازعاندارىن تالداپ, ولارعا عىلىمي پىكىر ايتىلماعانى. ءبۇيتە بەرسەك, ولار سايرانداپ, ەلدى شاتاستىرىپ, شىندىقتى بۇرمالاپ, باسىمىزعا شىعىپ, جەتەگىنە الادى. «بۇعا بەرسەڭ, سۇعا بەرەدى» دەمەي مە دانىشپان حالقىمىز وسىندايدا. تەوريادا مىقتى عالىم ءوز كۇشىن عىلىمي تارتىستاردا كورسەتەدى. تاعى قايتالايمىن. ارينە, بىزگە كەرەگى تارتىس ەمەس, تەڭدىك قارىم-قاتىناس, تۇسىنىستىك, جوعارى دارەجەدەگى اۋىزبىرلىك.
باتىس يدەولوگتارى ءبىزدى نەگە تۇرتكىلەيدى. تەوريادا توپاس دەپ ويلاي ما ەكەن؟ ەگەر سولاي ويلاسا, مىقتى قاتەلەسەدى. ولار بىزدەرمەن تەكەتىرەسكە شىققاننان گورى, الەمدىك بولاشاقتى ويلاسا قايتەدى؟ قازىرگى ەڭ باستى ماسەلە سول ەمەس پە دەگەن تۇجىرىم تۋىنداۋدا.
ءبىزدىڭ بۇگىنگى زامانىمىز عالامدىق سانانى كەرەك ەتۋدە. تاريحتا قوعامدى ىلگەرى دامۋعا جول سىلتەپ, اقىل ايتقان دانىشپاندار بولعان دەدىك. سوندايلاردىڭ ءبىرى ءحىح عاسىردا ءومىر سۇرگەن ك.ماركس دەپ تە ايتتىق. سودان بەرى قانشا زامان ءوتتى. قوعام زىمىراپ ىلگەرى باسۋدا دەدىك. وندىرىستەر دامىپ, تابيعات جۇتاڭ تارتۋدا. بىراق, الدا نە كۇتىپ تۇر. الەمدىك دانىشپاندىق وي ايتىلمايدى. ك.ماركس ءبىر كەزدە بىرەۋدى بىرەۋ ەزۋدەن قۇتىلۋ ءۇشىن تاپ كۇرەسى كەرەك دەسە, ول زامان دا ارتتا قالدى. ءوزىنىڭ «تەحنولوگيچەسكي بلەف» (م., 1998, 49-ب.) كىتابىندا فرانتسۋز سوتسيولوگى جاك ەلليۋل: «مەن بۇتىندەي سەنىپ ەدىم, ەگەر ماركس 1940 جىلى ءومىر سۇرگەن بولسا, وندا ول كاپيتاليستىك قۇرىلىمدى ەمەس, تەحنيكانى زەرتتەگەن بولار ەدى», دەپ جازدى. مىنە, بۇل جاعدايدىڭ وزگەرگەنى. ال بۇگىن الەمدىك پروبلەما ءتىپتى باسقا. ول الدىمەن ادامزاتتى, تابيعاتتى قورعاۋ. عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس ءبىر جاعىنان قوعام بايلىعىن شەكتەن تىس كوبەيتىپ جاتقان بولسا, ەكىنشى جاعىنان تابيعاتتى تاجالداي جۇتاتۋدا. بۇگىن نە ىستەۋ كەرەك؟ اقىل ايتاتىن الەم حالقىن ءبىر جونگە كەلتىرىپ, گۋمانيستىك تارتىپكە شاقىراتىن عىلىم مەن ءبىلىم دانىشپانى كەرەك. بۇل – زامانا يمپەراتيۆى.
دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ,
اكادەميك.
الماتى.
