ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنداعى ەڭ ماڭىزدى سالانىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى. اۋىلدا حالقىمىزدىڭ جارتىسىنا جۋىعى تۇرادى جانە ونىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگى ەڭبەك ەتەدى. ءار جىل سايىن ناق وسى سەكتوردا ەلدىڭ ۇلتتىق بايلىعىنىڭ 5-7 پايىزى جاسالادى. 2015 جىلى اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى ءوندىرىلەتىن ونىمدەردىڭ جالپى كولەمى 2,7 ترلن. تەڭگەنى قۇرادى, بۇل 2010 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكى ەسەگە جۋىق, ال 2014 جىلعا قاراعاندا 4,4 پايىزعا ارتىق.
ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق جانە ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى, ەڭ الدىمەن, ستراتەگيالىق ماڭىزى زور استىق داقىلدارىنىڭ دامۋىنا تىكەلەي بايلانىستى. سوڭعى جىلدارى (2011-2015جج.) وندىرىلگەن استىقتىڭ ورتاشا جىلدىق مولشەرى 18 ملن. توننادان استامعا جەتتى. بۇل كورسەتكىش 2006-2010 جىلدارى – 17 ملن. توننا, 2001-2006 جج. – 14,6 ملن.ت. شاماسىندا بولعان ەدى. وندىرىلگەن استىقتىڭ 8 ملن. توننادايى ىشكى سۇرانىسقا (قاجەتتى تۇقىم, قوعامدىق ازىقتانۋ جانە جەم قورىنا) پايدالانىلادى, قالعانى (6-10 ملن.ت.) ەكسپورتقا جىبەرىلەدى. استىق ەكسپورتى بويىنشا ءبىزدىڭ رەسپۋبليكا الەمدەگى العاشقى ون ەلدىڭ ساپىندا, ال ۇن ەكسپورتىندا 2007 جىلدان بەرى ءبىرىنشى ورىندا كەلەدى. بيىلعى اۋىل شارۋاشىلىعى ماركەتينگى جىلىندا 7,5 ملن. توننا استىق ەكسپورتقا جىبەرىلەدى دەپ كۇتىلۋدە.
ەلىمىزدە استىق ءوندىرۋ تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋدەگى عىلىمي ىزدەنىستەر كوپ جىلدان بەرى نەگىزىنەن شورتاندىداعى استىق شارۋاشىلىعى جانە قوستانايداعى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىندا جۇرگىزىلەدى. ناتيجەسىندە, توپىراقتى ساقتايتىن جانە باسقا رەسۋرستاردى ۇنەمدەيتىن, جاڭا نولدىك جانە ءمينيمالدى جەر وڭدەۋ تەحنولوگيالارى قالىپتاستى. وسىنداي يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ ارقىلى استىق داقىلدار شىعىمدىلىعىن 10 جىلدا – 1,5 ەسە, 20 جىلدا ەكى ەسەگە كوتەرۋگە بولاتىنى دالەلدەنگەن. ماسەلەن, تابيعي اۋا رايى ءبىزدىڭ ەلگە سايكەس كەلەتىن كانادانىڭ ساسكاچەۆان ايماعىندا نولدىك تەحنولوگيا قولدانۋ ارقىلى ءار گەكتاردان 2,5-3 توننادان استىق الاتىن كورىنەدى. ءبىزدىڭ ەلدە, ناقتى ومىردە وسىنداي كورسەتكىشتەرگە تەك ازداعان وزىق كاسىپورىندار عانا جەتۋدە. ولاردىڭ قاتارىنا وزدەرىنىڭ تابيعي جاعدايىنا سايكەس ءداندى داقىلداردىڭ ءار گەكتارىنان تۇراقتى مولشەردە 15 تسەنتنەر استىق جينايتىن اقمولا وبلىسىنداعى «رودينا» اگروفيرماسى, 20 تسەنتنەردەن الاتىن سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «زەنچەنكو ي ك» كوممانديتتىك سەرىكتەستىگىن, 25 تسەنتنەردەن كەم المايتىن قوستاناي وبلىسىنداعى «زارەچنوە» تاجىريبە شارۋاشىلىعىن قوسۋعا بولادى. وسىنداي ءىرى شارۋاشىلىقتاردا ءارتۇرلى جاڭا يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتار ومىرگە كەلۋدە. ءماسەلەن, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «زەنچەنكو ي ك» كوممانديتتىك سەرىكتەستىگىندە كانادادان اكەلىنگەن 800 باس اسىل تۇقىمدى سيىر مالىنا ارنالعان ءسۇت كەشەنى جۇمىس ىستەيدى. سوڭعى التى جىلدا ءار سيىردان 7 مىڭ ليتردەن استام ءسۇت الىنادى, ەۋروپالىق ستاندارتتارعا ساي 30 ءتۇرلى ءسۇت ءونىمدەرى شىعارىلادى. سونىمەن قاتار, وسى شارۋاشىلىقتا جەل ەنەرگياسىن پايدالاناتىن قۇرىلىمدار ىسكە قوسىلعان. ناتيجەسىندە, ولار شارۋاشىلىقتىڭ ەنەرگەتيكالىق سۇرانىستارىن تولىق قامتاماسىز ەتۋدە.
ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, ەلىمىزدە جاڭا تەحنولوگيالاردى پايدالانعان جانە سول ءۇشىن مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلگەن استىق داقىلدارىنىڭ كولەمى 2010 جىلى 11,2 ملن.گەكتارعا جەتىپ 2007 جىلمەن سالىستىرعاندا 2,2 ەسەگە ءوستى, ال 2014 جىلى بۇل كورسەتكىش 12,9 ملن. گەكتارعا دەيىن كوتەرىلدى. ول بارلىق استىق داقىلدار كولەمىنىڭ 80 پايىزىن قۇرايدى. الايدا, استىق داقىلدارىنىڭ ورتاشا شىعىمدىلىعى 2011-2014 جىلدار ارالىعىندا ءار گەكتاردان 12,2 تس.-دەن اسپادى, ياعني 2006-2010 جىلدارمەن سالىستىرعاندا (11,1 تس\گا) 10 پايىزعا عانا ءوستى, ال 2001-2005 جىلدارعا قاراعاندا (10,7 تس/گا) نەبارى 14 پايىزدى قۇرايدى.
نەلىكتەن؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ونىڭ بىرنەشە سەبەپتەرى بار: ناقتى اقپاراتتىق مالىمەتتەر جينالمايدى, ۇسىنىلعان عىلىمي تەحنولوگيالار تالاپقا ساي ورىندالمايدى, قاجەتتى تەحنيكا مەن اگرەگاتتار جەتىسپەيدى, جەرگىلىكتى باسشىلار مەن ماماندار تاراپىنان باقىلاۋ جوق دەپ ايتۋعا بولادى. مىسالى, وتاندىق سەلەكتسيا ارقىلى شىعارىلعان ءداندى داقىلدار سورتتارىنىڭ ۇلەسى ەگىستىكتىڭ جارتىسىنان اسپايدى (2014 ج. – 47,9%). ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, ەگىستىك جەرلەردىڭ قۇنارلىلىعى تومەندەپ كەلەدى: گۋمۋستىڭ جوعارى مولشەرى ولاردىڭ تەك 2,2 پايىزىندا, ورتاشا مولشەرى – 36,1 پايىزىندا, تومەنگى قۇنارسىز مولشەرى 61,7 پايىزىندا ساقتالعان. اگروحيميالىق قىزمەتتەردىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, ءبىر گەكتار ەگىستىككە قاجەتتى مينەرالدى تىڭايتقىشتاردىڭ تەك 1/12 ۇلەسى عانا قولدانىلادى ەكەن. ءداندى داقىلدارعا ورگانيكالىق جانە مينەرالدى تىڭايتقىشتار ءتىپتى بەرىلمەيدى. بۇقارالىق اقپارات كوزدەرىنىڭ مالىمدەۋىنشە جامبىل وبلىسىنداعى «كازفوسفات» جانە ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى «كازازوت» زاۋىتتارى وندىرگەن تىڭايتقىشتار ىشكى سۇرانىس بولماعاندىقتان شەتەلدەرگە ەكسپورتقا شىعارىلىپ جاتىر. ەگىستىككە قولدانىلاتىن گەربيتسيدتەردىڭ مولشەرى سۇرانىستان 3-4 ەسە از. 2015 جىلى 15,8 ملن. گەكتار جەرگە سەبىلگەن ءداندى داقىلداردىڭ 5,5 ملن. گەكتارى, ياعني 34 پايىزى شاعىن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ ۇلەسىنە ءتيدى. ولاردىڭ ىشىندە تەك 4 پايىزىندا عانا اۋىسپالى ەگىس اينالىمى ساقتالعان. ەلىمىزدەگى 1,6 ملن. گا. سۋارمالى ەگىستىكتىڭ تەك 634 مىڭ گەكتارىندا عانا (40,8%) سۋلاندىرۋ جۇيەسى تولىق جۇمىس ىستەيدى.
يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار ارقاشاندا وسىمدىك جانە مال شارۋاشىلىعىنىڭ تالاپتارىنا ساي تەحنيكالىق جۇيەلەردى قاجەت ەتەدى. عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ ەسەپتەۋلەرى بويىنشا, ەلىمىزگە كەشەندى تۇردە ءونىم ءوندىرۋ, وڭدەۋ جانە ساقتاۋ ءۇشىن 1200-دەن استام ءتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق ماشينالارى مەن تەحنيكالىق قۇرالدارى قاجەت كورىنەدى. ولارمەن قامتاماسىز ەتۋ وتە تومەن دەڭگەيدە دەپ ايتۋعا بولادى. قولدا بار تەحنيكانىڭ 80 پايىزى توزعان. ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ جاڭارۋى جىلىنا 1,5-2 پايىزدان اسپايدى. ونىمدىلىگى جوعارى تەحنيكالار – استىق كومبايندارى, قۋاتتى تراكتورلار, ءدان سەبۋ كەشەندەرى شەتەلدەردەن قىمبات باعامەن ساتىپ الىنۋدا. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە اۋىلشارۋاشىلىق ماشينا جاساۋ سالاسى ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قۇزىرىندا, ال اوك-تە تەحنيكانى پايدالانۋ جانە جاڭارتۋ ماسەلەلەرىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى اينالىسادى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ «اگروتەحماش» جشس, «سەماز» جشس, «ۆەكتور» جشس جانە تاعى باسقا زاۋىتتاردا ءارتۇرلى تراكتور, كومبايندار شىعارىلا باستادى, بىراق ولار نەگىزىنەن دەربەس بولشەكتەردەن عانا قۇراستىرىلۋدا. الايدا, ەلىمىزدىڭ تابيعي-ەكونوميكالىق جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, وندىرىلەتىن ءونىمدەردىڭ باسەكەلەستىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, اۋىلشارۋاشىلىق ماشينا جاساۋ سالاسىن ستراتەگيالىق باعىتتىڭ بىرىنە قوسقان دۇرىس سياقتى.
اگرويننوۆاتسيالىق شارالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى اۋىلداعى شاعىن جانە ۇساق شارۋاشىلىقتاردى ءتيىمدى دامىتۋ جانە ىنتالاندىرۋ. ولاردىڭ قاتارىنا شارۋا قوجالىقتارى جانە اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتارى جاتادى. 2014 جىلى ەلىمىزدە وندىرىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ 23,2 پايىزىن ءىرى ۇيىمداسقان شارۋاشىلىقتار, 31,1 پايىزىن – شارۋا جانە فەرمەر قوجالىقتارى, ال 45,7 پايىزىن جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتار بەرگەن. بۇل ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ يەلىگىندە پايدالاناتىن ەگىستىك جانە جايىلىم جەر از, نارىققا شىعاراتىن ونىمدەرىنىڭ كولەمى ماردىمسىز, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جاعدايى ناشار, مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ جوققا ءتان, كەپىلدىككە بەرەتىن ءمۇلىك جەتىسپەيدى, ناتيجەسىندە, تاۋار وندىرۋشىلەرگە بولىنەتىن سۋبسيديانىڭ تەك 15-20 پايىزى عانا ولاردىڭ ۇلەسىنە كەلەدى. سوعان قاراماستان شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سانى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. ولاردىڭ يەلىگىندەگى جەر كولەمى از, اسىرەسە, وڭتۇستىك ايماعىندا. ماسەلەن, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا جەرى 5 گەكتارعا جەتپەيتىن شارۋاشىلىقتاردىڭ سانى 45,8 پايىز بولسا, 100 گەكتاردان اساتىندار نەبارى 8,5 پايىزدى قۇرايدى. ۇساق شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇلەسى, اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعىندا ۇلكەن. كورسەتىلگەن جىلداعى وندىرىلگەن ءسۇتتىڭ 82 پايىزى, ەتتىڭ 64 پايىزى, ءجۇننىڭ 60 پايىزى سولاردىڭ ۇلەسىنە تيەدى.
الەمدىك ەكونوميكادا اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزىن شاعىن وتباسىلىق فەرمالار قۇرايدى. جاپونيادا ولاردىڭ سانى 1,8 ميلليونعا جەتەدى, وڭتۇستىك كورەيادا – 1,5 ميلليون, ال ءبىزدىڭ ەلدە نەبارى 200 مىڭعا تاياۋ, ال ميلليونداعان گەكتار جايىلىمدىق جەر بوس جاتىر, پايدالانىلمايدى, ياعني ۇساق جەكەمەنشىك شارۋاشىلىقتاردى بىرنەشە ەسەگە كوبەيتۋ مۇمكىندىگى بار. وسىعان وراي, ۇساق جانە شاعىن شارۋاشىلىقتاردى ودان ءارى دامىتۋ جانە جان-جاقتى قولداۋدىڭ جولدارىن قاراستىرۋ كەرەك.
بىرىنشىدەن, ىشكى سۇرانىستى قامتۋدا جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ ماڭىزىن ەسكەرە وتىرىپ, ولار تۋرالى كورشىلەس رەسەي, بەلارۋس جانە وزبەكستان ەلدەرى سياقتى ارنايى زاڭ قابىلداعان دۇرىس. وندا قوسالقى شارۋاشىلىقتاردى بىرتە-بىرتە جەكە كاسىپكەرلىككە, فەرمەرلىك شارۋاشىلىقتارعا اينالدىرۋ جولدارى كورسەتىلۋى قاجەت.
ەكىنشىدەن, ۇساق جانە شاعىن شارۋاشىلىقتاردى ولاردىڭ ماماندانۋىنا جانە جەرگىلىكتى ايماقتاردىڭ تابيعي-ەكونوميكالىق جاعدايلارىنا سايكەس ىرىلەندىرۋ, مەملەكەتتىك قولداۋ, اسىرەسە, وندىرىستىك جانە الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمداردى دامىتۋ ولاردىڭ مۇشەلەرىنىڭ يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىگىن كوتەرەدى.
ۇشىنشىدەن, ۇساق جانە شاعىن شارۋاشىلىقتاردى ءارتۇرلى كووپەراتيۆتەرگە بىرىكتىرۋ جۇمىسىن جانداندىرعان دۇرىس. ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعىندا كووپەراتيۆتەر قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن بەس ءتۇرلى زاڭ بار. الايدا, بۇل زاڭدار ناقتى تاجىريبەدە تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ تالاپتارىنا ساي كەلمەگەندىكتەن كووپەراتيۆتەر دۇرىس دامي المادى. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, كووپەرتيۆتەرگە كىرگەن شارۋا قوجالىقتارىنىڭ سانى 1,5 پايىزدان اسپاي تۇر.
وسىنىڭ ءبارى ەسكەرىلىپ, 2015 جىلدىڭ 29 قازانىندا مەملەكەت باسشىسى كوپتەن كۇتكەن «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. بۇل زاڭ ەلباسىنىڭ ۇلت جوسپارى – 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى ءجۇزەگە اسىرۋدىڭ «100 ناقتى قادامىنداعى» اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى مەن ولاردىڭ اسسوتسياتسيالارىنىڭ قىزمەتتەرىن جۇيەلى رەتتەۋگە ارنالعان.
جاڭا زاڭعا سايكەس اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى قوسىمشا قاجەتتى قۇجاتتاردى دايىنداپ ۇلگەردى. ەندى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى ارناۋلى سالىق رەجىمىن قولدانا الادى, وزدەرىنىڭ تابىستارىن مۇشەلەرىنە بولۋگە قۇقىلى, اۋديت جۇرگىزىپ, تەكسەرۋ قاۋىمداستىقتارىنا كىرۋىنە مۇمكىندىك الدى, بۇل قىزمەتى ءۇشىن ىشكى جۇمسالعان شىعىنداردىڭ 50 پايىزىن مەملەكەتتەن سۋبسيديا الىپ جابا الادى. ولاردىڭ قۇرامىنداعى تاۋار ءوندىرۋشىلەر گەربيتسيدتەردى, جانار-جاعارمايلاردى, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن, ولاردى وتكىزۋ جانە ماشينا-تراكتور پاركىنىڭ قىزمەتتەرىن وزىندىك قۇندارى ءمولشەرىمەن پايدالانا الادى. بۇل جاڭالىقتار قازىردىڭ وزىندە ايماقتاردا ىسكە اسا باستادى.
جاڭا زاڭ نەگىزىندە اۋىلدىق جەرلەردەگى بۇرىنعى ۇساق تۇتىنۋشىلىق كووپەراتيۆتەرى قايتا مەملەكەتتىك تىركەۋدەن ءوتۋى كەرەك. ول جۇمىس وتە ۇقىپتىلىقتى قاجەت ەتەدى. مىسالى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى سايرام اۋدانىنىڭ مانكەنت اۋىلدىق وكرۋگىندە جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ كەلىسىمىمەن اۋىلدىق تۇتىنۋ كووپەراتيۆى قۇرىلعان. ونىڭ قۇرامىنا 1134 شارۋا قوجالىعى مەن جەكە كاسىپكەرلەر كىرگەن. ولاردىڭ يەلىگىندە 5490 گا اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى, ونىڭ ىشىندە 3349 گا دالالىق ەگىستىك جەر, 1920 گا سۋارمالى جەر جانە 231 گا جايىلىمدىق جەر بار. ودان باسقا, 500 گا الىس جايىلىمدىق جەر ءىرى قارا مەن قوي تابىندارى ءۇشىن جالعا بەرىلگەن. كووپەراتيۆ اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمى ەسەبىندە تىركەلگەن. سوڭعى جىلداردا ول جەڭىلدىك نەسيەلەرمەن جانار-جاعارماي, مينەرالدى تىڭايتقىشتار الادى, ءوز مۇشەلەرىنە ءارتۇرلى قىزمەتتەر كورسەتەدى. سونىمەن قاتار, شارۋالاردىڭ ايتۋى بويىنشا مۇندا كوپتەگەن قيىندىقتار دا بار.
ءبىر شارۋا قوجالىعىنا بولىنگەن جەردىڭ كولەمى وتە كىشكەنتاي. سۋارمالى جەردىڭ مولشەرى ورتا ەسەپپەن 1,7 گا, ونىڭ ىشىندە كووپەراتيۆ مۇشەلەرىنىڭ 40,5 پايىزىندا 1 گەكتارعا دەيىن, 44,6 پايىزىندا – 2-3 گا, 14,9 پايىزىندا عانا 3 گەكتاردان استام. ىشكى جانە شارۋاشىلىقتار بويىنشا جەرگە ورنالاستىرۋ, القاپتاردا اۋىسپالى ەگىس جۇمىستارى جۇرگىزىلمەيدى. دالالىق جۇمىستار كوبىنە قولمەن ىستەلەدى, قولدا بار تەحنيكا ەسكىرگەن, جاڭا قۋاتتى تەحنيكا الۋعا قارجى جەتىسپەيدى. كوپتەگەن تۇرعىندار مەن شارۋا قوجالىقتارىندا كەپىلدىككە سالاتىن م ۇلىكتەر جوق.
وسىنداي جانە تاعى باسقا ءماسەلەلەر قولبايلاۋ جاساپ وتىر. جاڭا زاڭ نەگىزىندە ولاردى شەشۋگە مۇمكىندىك تۋدى. اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن ءوندىرۋشى, وڭدەۋشى, وتكىزۋشى جەكە جانە زاڭدى تۇلعالار ايماقتاردا, اۋدانداردا جانە جەرگىلىكتى جەرلەردە كووپەراتيۆتىك نەگىزدە بىرلەسىپ قىزمەت ىستەي الادى. كووپەراتسيانى دامىتۋدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – شارۋالاردىڭ نارىققا كىرۋىن قولداۋ. ولارعا بەرىلەتىن نەسيەلىك قارجىلار مەن تەگىن سۋبسيديالاردى دۇرىس جەتكىزۋدىڭ جولدارىن جەتىلدىرۋ كەرەك.
اۋىل شارۋاشىلىعىنا ءبولىنەتىن قارجىلاي كومەك نەگىزىنەن «كازاگرو» حولدينگى ارقىلى بولىنەدى. وتكەن 2015 جىلى حولدينگ ەلىمىزدىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنە بارلىعى 363 ملرد. تەڭگە بولگەن. ونىڭ ۇلەسى جالپى بەرىلگەن نەسيەنىڭ 43 پايىزىن قۇرايدى. الايدا, بۇل كومەك نەبارى 49 مىڭ شارۋاشىلىق سۋبەكتىلەرىنە, ياعني ولاردىڭ جالپى سانىنىڭ 1/4-ءى عانا بەرىلگەن. بيىلعى جىلى حولدينگتىڭ قارجىلىق كومەگى ءارتۇرلى باعىتتارمەن جۇرگىزىلەدى. ءبىرىنشىدەن, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر ارقىلى ولاردىڭ رەيتينگتەرىنە سايكەس جىلدىق ستاۆكاسى 7-8 پايىزبەن تاۋار وندىرۋشىلەرگە نەسيە بەرىلەدى. ەكىنشىدەن, «كازاگرو» تىكەلەي ءوزىنىڭ ەنشىلەس «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق ارقىلى بانكتەردىڭ كەپىلدەرى نەگىزىندە نەسيەلىك قارجىلاردى 5 پايىزدىق ستاۆكامەن بەرە الادى. ودان باسقا, «اگرارلىق نەسيە كورپوراتسياسى» اق وزدەرىنىڭ نەسيەلىك سەرىكتەستىكتەرى جانە شاعىن قارجىلىق ۇيىمدارى ارقىلى دا بەرە الادى. بىراق ولاردىڭ ستاۆكاسى 9 پايىزعا دەيىن كوتەرىلەدى. ءۇشىنشى باعىت – «استىق كورپوراتسياسى» ۇلتتىق كومپانياسى ارقىلى بيداي مەن ارپانى فورۆاردتىق ساتىپ الۋ ءتارتىبى نەگىزىندە ء(بىر گەكتارعا 6 مىڭ تەڭگە 5 پايىزدىق ستاۆكامەن) قارجىلاندىرۋ. ءتورتىنشىدەن, «كازاگرو» حولدينگى نەسيەلىك رەسۋرستارى جەتىسپەيتىن, تەحنيكالىق جاعدايلارى جانە تاۋارلىق دەڭگەيى تومەن شاعىن جانە ورتا شارۋاشىلىقتار ءۇشىن كووپەراتيۆتىك بىرلەستىكتەر قۇرۋعا ۇسىنىس جاساپ وتىر. ولار زاڭدى تۇلعا رەتىندە «استىق كورپوراتسياسى» ۇلتتىق كومپانياسىمەن بەلگىلى ءبىر مولشەردە تۇراقتى باعامەن استىق ساتىپ الۋ ءۇشىن شارت جاساسادى. بىرلەستىك زاڭدى تۇلعا رەتىندە ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن كەلىسە وتىرىپ, كوكتەمگى دالا جۇمىستارى مەن وراق ناۋقانىنا قاجەتتى قارجىلاردى «استىق كورپوراتسياسى» كومپانياسىنىڭ كەپىلدەمەسى ارقىلى الادى. بىرلەستىك الىنعان قارجىلارعا كوتەرمە باعالارمەن قاجەتتى جانار-جاعارماي, تەحنيكا مەن قوسالقى بولشەكتەر, تىڭايتقىشتار مەن گەربيتسيدتەر جانە تاعى باسقا تاۋارلار ساتىپ الىپ ءوز مۇشەلەرىنە ۇلەستىرەدى. ەگىن ورۋ كەزىندە بيدايدىڭ نارىقتىق باعالارى كەلىسىلگەن باعادان جوعارى بولسا, بىرلەستىك ونى باسقا الۋشىلارعا ساتىپ قوسىمشا پايدا تابا الادى. ەگەر نارىقتىق باعا بۇرىنعى كەلىسىلگەن باعادان كەم نەمەسە بىردەي بولسا, استىقتى شارتقا سايكەس استىق كومپانياسىنا ساتا الادى. بۇل شارالار اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىمەن, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسىمەن جانە فەرمەرلەر وداعىمەن ءوزارا كەلىسىلگەن.
اگروونەركاسىپ كەشەنىن قولداۋعا بولىنەتىن بيۋدجەتتىك قارجىنىڭ 1/3 بولىگى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرىنە سۋبسيديا ەسەبىندە قايتارىمسىز تەگىن بەرىلەدى. ولاردىڭ كولەمى دە جىلدان-جىلعا وسۋدە: 2010 جىلى 48,3 ملرد. تەڭگەنى قۇراسا, 2014 جىلى 149 ملرد. تەڭگەگە, ياعني 3 ەسەگە ءوستى. ءبىر ەرەكشەلىگى, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى 2014 جىلدان باستاپ سۋبسيديالاردى ءبولۋدى جەرگىلىكتى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارمالارىنىڭ قۇزىرىنا بەردى. ولار سۋبسيديالاردى ايماقتاردىڭ تابيعي ەكونوميكالىق جاعدايلارىن ەسكەرىپ بولەدى. 2015 جىلى جالپى سۋبسيديا مولشەرى 147,8 ملرد. تەڭگەگە جەتىپ, 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 18 پايىزعا وسكەن.
جەر جانە جەر رەسۋرستارى – ۇلتتىق بايلىعىمىز. ولاردى كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋ, قورعاۋ جانە ءتيىمدى پايدالانۋ – مەملەكەتىمىزدىڭ جانە تۇرعىلىقتى حالىقتىڭ بولاشاعىن ويلاۋ دەگەن ءسوز. قازىرگى كەزدە ەلىمىزدە الىس شالعايدا, ءشول جانە ءشولەيت ايماقتاردا ورنالاسقان, الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايلارى تومەن وتىزعا تاياۋ اۋىلدىق اۋداندار بار. ولارداعى جەر اۋماعىنىڭ كولەمدەرى 14 ملن. گەكتاردان استام, 1 ميلليونعا تاياۋ تۇرعىندارى بار, ونىڭ ىشىندە 95-100 پايىزى قازاقتار. ءبىراز جىلدار بۇرىن (1989 ج. جانە 1999 ج.) قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسى وسىنداي اۋداندارعا جان-جاقتى مەملەكەتتىك جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق كومەك بەرۋ تۋرالى ارنايى قاۋلى قابىلداعان ەدى. بىراق ومىردە بۇل شەشىمدەر جۇزەگە اسپاي قالدى. كەرىسىنشە, حالقىنىڭ سانى از اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋعا قارجى بولىنبەيدى, ولاردىڭ سانى جىلدان-جىلعا كەمىپ بارادى. ناتيجەسىندە, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردىڭ سانى 2002 جىلدىڭ باسىندا 7743 بولسا, 2015 جىلدىڭ باسىندا 6724 بىرلىك قانا قالعان, ياعني 13 جىلدىڭ ىشىندە ولاردىڭ سانى 1019 نەمەسە 13,2 پايىزعا ازايعان. بۇلار نەگىزىنەن سول شالعاي جانە شەكارالاس ەلدەرمەن قاتار قونىستانعان الەۋەتى شامالى اۋىلدار ەكەنى بەلگىلى. ايتا كەتەلىك, كورشىلەس رەسەي, قىتاي جانە وزبەكستان ەلدەرىندە شەكارالاس ەلدى مەكەندەردىڭ كوركەيىپ, ءوسىپ جانە ۇلعايىپ بارا جاتقانى بەلگىلى. سولار سياقتى ءبىزدىڭ ەلدە دە شالعاي جانە باسقا ەلدەرمەن شەكارالاس اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى نىعايتۋعا ءمان بەرگەن ءجون. سوندا عانا بۇل اۋدانداردا حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتىپ, ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە ستراتەگيالىق قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋعا كومەكتەسە الادى. ولاردىڭ جارامسىز جەرلەرى بولاشاقتا يننوۆاتسيالىق جەتىستىكتەردى قولدانۋ ناتيجەسىندە ءوندىرىسكە پايدالى بولۋى دا ءمۇمكىن.
جاسقايرات سۇندەت ۇلى,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى.
استانا.
