22 ناۋرىز, 2016

ءبىر كيەردى كىم كيەر...

610 رەت
كورسەتىلدى
8 مين
وقۋ ءۇشىن
بەز يمەني-8باياعىدا ءبىر كەدەيدىڭ قىزى شەشەسىنەن كورشى اۋىلدا وتەتىن ناۋرىز تويىنا بارۋعا رۇقسات سۇراسا: «بايعۇس-اۋ, مەندە نە تۇر دەيسىڭ, «بارعىزباسىڭ بارعىزباس» دەسە كەرەك. قىز ءسوزدىڭ استارىنا تۇسىنبەي دال بولادى. ەرتەسىنە اۋىل سىرتىنا شىقسا ءبىرى قۇندىز, ءبىرى وقالى كامشات بورىك, ءبىرى بۇرمەلى قوسەتەك كويلەككە زەر جۇگىرتىپ كەس­تەلەگەن قىناما بەل ماقپال كامزول كيىپ, اياقتارىنا بەس تاقالى بىلعارى ەتىك, شاشباۋ, شولپىلارى سىڭعىرلاپ, قۇلاقتارىنا ايسىرعا, ۇزبەلى, ساباقتى سىرعا, ساۋساقتارىنا قۇستۇمسىق, نەشە ءتۇرلى كوزدىڭ جاۋىن الاتىن اسىل تاستى ساقينالار تاعىپ, جورعا ءمىنىپ, تورقاعا مالىنىپ شىعا كەلگەن باي ءۇيىنىڭ قىزدارىن كورگەندە الگى قىز قاتتى قورىنىپ, وتىرا كەتىپتى... سول ايتپاقشى, ەلىمىز ءتا­ۋەل­­­سىزدىگىن الىپ, وڭ-سو­لى­مىز­­دى باعامداپ, جوعالت­قا­­­نى­­مىزدى تۇگەندەۋگە كىرىس­كەن العاشقى جىلدارى ساعى­نىشپەن ورالعان ناۋرىز سالتاناتىنا ءبىرازىمىزدىڭ «بارعىز­باسىمىزدىڭ بارعىزباعانى» حاق. ويتكەنى, ەل ەكونوميكاسى تى­­عىرىققا تىرەلدى. ول كەزدە قا­زاق­ستاندا جالعىز ۇلتتىق كيىم­­دەر مەن بۇيىمدار ءوندىرىپ كەلگەن «تۇسكيىز» فابريكاسى شات­قاياقتاپ, تاعدىرى قىل ءۇس­تىندە تۇردى. ءمى­نە, سونداي قيىن ۋاقىتتا ۇلكەن ءوندىرىس ورنىنا باسشىلىق جاساۋدى ساۋلە سلام­قىزىنا تاپسىرۋى كەزدەيسوق ەمەس ەدى. بۇعان دەيىن قازاقستان تەاتر قوعامىنىڭ ءوندىرىس كوم­­­بي­ناتىندا ۇزاق جىلدار قىزمەت جاساپ, رەسپۋبليكانىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندەگى اۋىل, قالا, وبلىستارداعى ونەر ادامدارىنا, ساحنا اكتەرلەرىنە ۇلت­تىق كيىم تىككەن شەبەرگە, سون­دا ءجۇ­رىپ ۇلتتىعىمىزدى مەرەي­لەندىرۋدىڭ بىردەن ءبىر جولى – ۇلت­تىق كيىمدەرىمىزدى ساقتاپ, قالىپتاستىرۋدا ءجا­نە ونى كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ­دا ولشەۋسىز ۇلەس قوس­قان وزبەك­الى جانىبەكوۆتىڭ شاكىرتى بول­­عان جاڭا باسشىعا وسىنداي ءولارا شاقتا تىزگىندى الۋ وڭايعا تۇسپەدى. ويتكەنى, ول فا­بريكاعا كەلگەن كەزدە شيكىزات ءبىتىپ, موينىنداعى قارىزىن وتەي الماي, ءوندىرىس توقتاپ تۇردى. قايت­كەندە دە ءوندىرىستى ىسكە قوسىپ, جۇمىسشىلاردى جۇ­مىسپەن قام­تىپ, ءارى سان ساققا كەتكەن كيىم ۇلگىلەرىن قالىپقا كەلتىرۋدى, بۇرىن كيىمنىڭ ءۇش-ءتورت ءتۇرىن عانا شىعارسا, ەندى ۇلت­تىق تىگىن ونەرىنە قاتىستى بارلىق بۇيىمداردى شىعارۋدى جولعا قويماق. مۇنىڭ ءبارى «تۇس­كيىزدىڭ» جۇمىسشىلارى ءۇشىن جا­ڭا نارسە بولعاندىقتان, ءاربىر جاڭا تاپسىرىستىڭ قاسىندا باسشىنىڭ ءوزى ءجۇرىپ, تەتىگىن ويلاپ, جوباسىن كورسەتىپ, ۇيرەتىپ, قاداعالاپ وتىرۋعا تۋرا كەلدى. باسقا قيىندىقتاردى ايتپاعاندا, سول جىلدارى 9 مىڭ شارشى مەتر عيماراتتا بار-جوعى 60-70 جۇمىسشى عانا قالدى. اشىل­عاننان بەرى كۇردەلى ءجون­دەۋ كورمەگەن, جارتىسىنان كوپ الا­ڭى بوس تۇرعان سونشاما ۇلكەن عيماراتتى ۇستاپ تۇرۋ وڭايعا تۇسپەيدى. جىلۋدى ءوشىرىپ, تەك جۇمىس ىستەيتىن تسەحتاردا ەلەكتر پەشىن قوسىپ, قىستىڭ كوزى قىراۋدا قيىندىقتان شىعۋعا تىرىسادى. وت جاعىلماعان سوڭ, قابىرعالارى كوگەرىپ, جازدى كۇنى ءىشى بازدانىپ كەتەتىن. ءارى جيىرما جىلدان بەرى ەسكىرگەن قۇرال-جابدىقتارمەن ساپالى كيىم تىگۋگە تىرىسادى. سونداي قيىن جاعدايعا قاراماستان جىلىنا 150-200-دەي مودەل شىعارىپ, «تۇسكيىزدىڭ» سول باياعى باقۋاتتى «تۇسكيىز» ەكەنىن حالىققا تانىتادى. وسىلايشا, ساۋلە سلام­قىزى, ەڭ باستىسى, ۇلتتىق ونەر­گە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىمەن, وعان قوسا تاباندىلىعىمەن, ىسكەر­لىگىمەن, جانكەشتىلىگىمەن «تۇسكيىزدى» قيىن كەزەڭدە 11 جىل باسقارىپ, ءوندىرىستى ساقتاپ قالادى. ول ەڭبەكتەرى ەلەنبەي قالعان جوق. «قۇر­مەت» گراموتالارىمەن, پرە­زي­دەنتتىڭ العىس حاتىمەن ماراپاتتالدى. راس, ول ۋاقىتتاردا دا, ودان كەيىنگى جىلداردا دا ۇلتتىق كيىم­گە دەگەن كوزقاراس بىرجاقتى بولدى. «شاپانيزاتسيا», «وبو­روتقا تۇسپەگەن شاپان» دەپ ءوزى­مىزدى ءوزىمىز كەلەكە ەتۋگە دەيىن بار­­دىق. سول كەزدە عوي, كورنەكتى جازۋشى اعامىز مارحابات باي­عۇتوۆ «جاھاندانۋ مەن شاپاندانۋ» دەگەن ماقالاسىندا ءوز شاپانىمىزدى مازاق ەتپەيىك دەپ, قاتتىراق جونگە شاقىرىپ تا, شىمبايعا باتىرىپ تا ايتتى. – ەگەمەندىگىمىزدى الىپ, ەر­­كىندىك بە­رىلگەننەن كەيىن ءداس­تۇ­رىمىزدى جاڭعىرتۋدى حا­لىق ناۋرىز ءوت­كىزۋ­دەن, ۇلتتىق كيىم كيۋدەن باستادى, – دەپ ەسكە الادى سول كۇندەردى ساۋلە سلام­قىزى. – ول ءبىر مەرەكە, توي بولدى. قو­لى­­مىز جەتتى مە, جەتپەدى مە دەپ, ۇستىمىزگە شاپان, كامزول كيگەنىمىزگە قۋاندىق. تەكەمەتكە سالاتىن ويۋ-ورنەك شاپاندا دا, كامزولدا دا, اياق كيىمگە سال­عان ويۋ باس كيىمدە دە ءجۇردى. قا­زىر الەۋمەتتىك جاعدايىمىز جاق­ساردى. بىرتە-بىرتە حالىقتىڭ ۇلت­تىق ونەرگە دەگەن سانا-سەزىمى, تۇسىنىگى, كوزقاراسى وزگەرىپ, ساپالى كيىمدى ىزدەي باستادى. كيسە جاق­سىسىن كيگىسى كەلدى. ويتكەنى, حالىق ساپاسىز كيىمنەن شارشادى. ال, نارىقتىق زاماندا مۇنى بيزنەسكە اينالدىرىپ, ساپانى ءتۇسىرىپ الدىق تا, جونگە سالۋىمىز قيىنعا ءتۇستى. قاسيەتىڭنەن اينالايىن قازاقتىڭ قارا شاپانى تالاي كاسىپكەردىڭ باعىن اشىپ, تابىس كوزىنە اينالدى. قۇددى جاڭبىردان كەيىنگى سا­ڭىراۋقۇلاقتاي قاپتاپ كەتتى. بۇرىن قازاقتىڭ قادىرلىسىنە كي­گىزەتىن, كيسە قادىرى ارتاتىن ۇلت­تىق كيىمىمىز قالاي بولسا سولاي تىگىلەتىن بولدى. مەنى «شاپانيزاتسيا» دەگەن قىجىرتپا ءسوز ەمەس, سول شاپانداردى تىگۋدەگى سالعىرتتىق, جاۋاپسىزدىق كوپ ويلاندىردى. ...ءيا, ساۋلە سلامقىزى حا­لىق­تىڭ بويىندا «ە, ءبارىبىر كيمەيدى, جاپقاندا جىلتىراپ تۇرسا بولدى» دەگەن سىڭىرجاق پىكىر قالىپتاسىپ قالعانىن اشىنا ايتادى. ول تەك تازا ساپالى ءارى قىمبات شيكىزاتپەن جۇمىس ىستەۋدى ماقسات تۇتادى. – بۇگىندە ساۋلە سلامقىزى «تۇس­كيىزدەن» ءوز الدىنا جەكە وتاۋ تىگىپ, ءبولىنىپ شىققان «بي-انا» فيرماسىنا جەتەكشىلىك جاسايدى. وزدەرىنىڭ دۇكەندەرى بار. ەگەر بارا قالساڭىز, قۇددى قازاقتىڭ ۇلتتىق كيىمدەرىنىڭ گالارەياسى دەرسىز. قاسقىر ىشىكتەن باستاپ, نەشە الۋان ەرلەر مەن ايەلدەرگە ارنالعان ۇلتتىق كيىم­دەر كوزدىڭ جاۋىن الادى. ونى تىلمەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس, تەك كوزبەن كورۋ كەرەك. ءبىر عانا مىسال. قۇرمانعازى اتىن­داعى اكادەميالىق ۇلت-اسپاپتار وركەسترى ۇجىمىنىڭ ساحنالىق كيىمى, قمدب-نىڭ تاپسىرىسىمەن يمامدارىمىز كيىپ جۇرگەن شاپاندار وسى كىسىنىڭ قولىنان شىققان. مۇندا جالپى ىسمەرلىك ونەرىنە قاتىستى ۇلتتىق ءۇردىستىڭ ءبارى قامتىلعان. ويتكەنى, قازاقتىڭ كادە, ىرىمعا تولى ءداس­تۇرلەرى وتە كوپ: كەلىن ءتۇسىرۋ, قىز ۇزاتۋ, شىلدەحانا, تۇساۋ­كەسەر, قورجىن,ت.ب. دەگەندەي سوعان قاجەتتى نارسەنىڭ ءبارى بار. – «بي-انانىڭ» دا باستى ماق­ساتى – ساپا. ماسەلەن, ورتا­لىق مۇراجايدان ورنەگى دە, ءوڭى دە ساقتالىپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتكەن تاريحي كيىمدەردى كورەسىز. ويتكەنى, ولاردا ساپا بولعان. ياعني, ساپالى زات ەشقاشان ەسكىر­­­مەيدى, توزبايدى, ءوز قۇنىن جوعالتپايدى. ال, بۇگىنگىدەي كوم­پيۋتەردىڭ, عىلىمنىڭ, ءون­دىرىستىڭ وزا دامىعان, الىس-بەرىس, قارىم-قاتىناستىڭ كۇن­نەن كۇنگە ارتىپ وتىرعان زامانىندا بىزدەر ودان دا ساپالى بۇيىم شىعارۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟! بۇرىنعىداي شي­كىزات قات ەمەس, ماتانىڭ قاي ءتۇرى كەرەك: قىمباتى, ارزانى, تەك ساپالىسىن تاڭداڭىز. سوندىقتان, نارىقتىڭ زاڭىنا سايكەس باسەكەگە ءتۇسىپ, بۇگىندە ءبارىمىز ساپالى ءارى تاريحي دۇنيە جاساپ ءجۇرمىز دەپ ايتا المايمىز. بۇل پىكىرىم قىز­عانىشتان ەمەس, ۇلتتىق ونەرگە دەگەن جاناشىرلىقتان دەپ ءبىلىڭىز, – دەيدى اقىلىنا پاراساتى ساي, ۇستامى بەرىك, بەكزات بولمىستى ساۋلە اپايىمىز. ...ءيا, بار ءومىرىن قازاق­تىڭ ونەرىنە ارناپ, بار ىنتا-جىگەرى­مەن, كۇش-قۋاتىمەن ۇلتقا, حا­لىققا قىزمەت جاساپ, سودان ءلاززات الاتىن ساۋلە سلامقىزى, مىنە, وسىن­­داي جان. گۇلزەينەپ سادىرقىزى,  «ەگەمەن قازاقستان».
سوڭعى جاڭالىقتار