حالىقارالىق بايقاۋشىلار بەرگەن باعا, ايتقان وي

*سىرت كوز – سىنشى ەلىمىزدىڭ ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنا كەلۋشى شەتەلدىك بايقاۋشىلار قاراسى كەشە دە مول بولدى. مۇمكىندىگىنە قاراي ولاردىڭ بىرقاتارىنا جولىعىپ, پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ جانە بارلىق دەڭگەيدەگى ءماسليحاتتار سايلاۋىنىڭ قالاي وتكەنى جونىندە پىكىرلەرىن بىلگەن ەدىك. موحد حاشيم ابدۋللا, مالايزيا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى:  – 17 ميلليون حالقى بار ەل­دەرىڭىزدە ينفراقۇرىلىم وتە قار­قىندى دامىعان. اسىرەسە, كولىك سالا­سىنىڭ دامۋىن ايرىقشا اتاپ وتۋگە بولادى. مەن «نازارباەۆ ۋني­ۆەرسيتەتتە» بولدىم,  قاتتى ۇنادى. ءوزىم ءبىلىم العان فاكۋلتەتكە ۇقساس ءبىلىم ورداسىنا باردىم. مەن مالايزيالىق ستۋدەنتتەردىڭ وسى جەردە ءبىلىم الۋىنا ىقپال جاساۋعا ءازىرمىن. قازاقستانداعى سايلاۋ دەموكراتيا ۇستانىمىنا ساي ءوتتى. سايلاۋشىلاردىڭ ءوز قالاۋلارىن بىلدىرۋگە, شەتەلدىك بايقاۋشىلاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە بارلىق جاع­داي جاسالعانىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. مەنى سىزدەر­دىڭ سايلاۋشىلاردى قالاي داۋىس بەرۋگە تارتا الاتىن­دىق­تارىڭىز تاڭعالدىردى. 18 جاسقا تولعاندارعا, ءدال سول كۇنى تۋعان كۇنى بولعاندارعا, سونىمەن بىرگە, جاسى 70-تەن اسقاندار مەن ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە سىي­لىقتار بەرىلىپ جاتتى. بۇل كوپشىلىك ەلدەرگە ۇلگى بولاتىن جاقسى ءۇردىس. يۆان ششۋروك, بەلارۋس ورتالىق سايلاۋ جانە رەفەرەندۋمدار وتكىزۋ  جونىندەگى كوميسسيانىڭ مۇشەسى:  – سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە بارعان كەزىمىزدە ءبىز تەك قانا سايلاۋ كو­ميس­سيالارىنىڭ مۇشەلەرىمەن عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, قاراپايىم ادامدارمەن – سايلاۋشىلارمەن دە سويلەستىك. ەل تۇرعىندارىمەن اڭگى­مەلەسۋ بىزدەر ءۇشىن دە جاعىمدى سەزىم تۋىنداتتى. ءبىز قازاقستاندىقتار تاراپىنان كەڭ پەيىلدىلىك قارىم-قاتىناستى بايقاپ, تاڭعالدىق. سونداي-اق, بايقاۋ بارىسىندا 10 سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولدىق, داۋىس بەرۋ بارىسىمەن جان-جاقتى تانىسۋعا بارلىق جاعداي جاسالعان ەكەن. سايلاۋ تاماشا ۇيىمداستىرىلعان. مەنىڭشە, مۇنداي ءاربىر سايلاۋدى بايقاۋ مۇمكىنشىلىگى تاجىريبە الۋعا, ءوزىڭنىڭ دوستارىڭ مەن ارىپتەستەرىڭنەن ۇيرەنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان – ءبىز ءۇشىن باۋىرلاس ەل. ءبىز دوسپىز, ءبىزدىڭ پرەزيدەنتتەرىمىز دە دوس. مۇنى ءار ۋاقىتتا دا قولداۋ قاجەت. گەورگي شارابيدزە, گرۋزيا ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى:  – استانا قالاسىنداعى 10-نان استام سايلاۋ ۋچاسكەسىندەگى جۇ­مىستى بايقادىق. سايلاۋ ۇدەرىسى تىنىش ءارى بەيبىت احۋالدا ءوتتى. سايلاۋشىلار ءۇشىن, ولاردىڭ ەركىن قالاۋىن ءبىلدىرۋى ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان. ۋچاسكەلىك سايلاۋ كوميسسيالارى كاسىبي تۇرعىدا جۇمىس ىستەدى. بايقاۋشىلار توبى سايلاۋ زاڭناماسىنىڭ بۇزىلۋىنا قاتىستى بىردە-ءبىر دەرەك كەزدەسپەدى. سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنىڭ تەحنيكالىق تۇرعىدا جاقسى جاراقتانعانىن ءارى لوگيستيكانىڭ ىڭعايلى ۇيىمداستىرىلعاندىعىن اتاپ وتكەن ورىندى. سايلاۋ جوعارى كاسىبي دەڭگەيدە ءوتتى دەۋگە تولىق نەگىز بار. زەنوناس ۆايگاۋسكاس, ليتۆا رەسپۋبليكاسى ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى:  – سايلاۋ اشىق ءارى سايلاۋشىلار ءۇشىن بارىنشا تۇسىنىكتى بولدى جانە ونىڭ ءادىل وتكەندىگى ەش كۇدىك تۋدىرمايدى. كەيبىر ۋچاسكەلەردى داۋىس بەرۋشىنىڭ اتى-جوندەرىنىڭ تىزىمدە بولماي قالۋىنا بايلانىستى ازداعان كەمشىلىكتەر ورىن العانىمەن, ولار دەر ۋاقىتىندا ءوز شەشىمىن تاۋىپ وتىردى. مەن سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ بۇل ماسەلەنى قالاي شەشكەنىن ءوز كوزىممەن كوردىم. قالاي دەسەك تە اتى-ءجونى تىزىمدە بولماي قالعان ازاماتتاردىڭ داۋىس بەرمەي كەتكەنىن بايقامادىم. ياعني, پروبلەما بىردەن شەشىلىپ جاتتى. ءبىز داۋىستاردى ساناۋ بارىسىندا دا ولاردىڭ دۇرىس سانالىپ جاتقانىنا كوز جەتكىزدىك. ارينە, ءبىز ناتيجەسىن تاعاتسىزدانا كۇتەمىز. سايلاۋشىلار وتە كوپ بولدى. داعدارىسقا قاراماستان, ءوز دامۋىمەن العا قاراي ىلگەرىلەپ كەلە جاتقان ەلدەرىڭىز ءۇشىن قۋانۋعا بولادى. مارگارەت سكوك (كانادا):  – بىرىنشىدەن, قازاقستاندىقتاردى سايلاۋدىڭ ءساتتى وتۋىمەن جانە ناۋرىز مەرەكەسىمەن قۇتتىقتايمىن. وسى سايلاۋدا بايقاۋشى رەتىندە استانا قالاسىنداعى 12 ۋچاسكەدە بولدىم. بارلىعىندا دا داۋىس بەرۋ ءراسىمى جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزىلدى. حالىقتىڭ بويىنان ماقتانىش سەزىمى ءبىلىنىپ تۇردى. ەرەكشە اتاپ وتەتىن جايت, جاسى كەلگەن ادامدار دا سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلىپ, ءوز تاڭداۋلارىن جاساپ جاتتى. ولارمەن تىلدەسكەنىمىزدە, جاستارعا ۇلگى كورسەتىپ, ەل بولاشاعى ءۇشىن داۋىس بەرگەندەرىن جەتكىزدى. سونداي-اق, كىشكەنتاي بالالاردىڭ كەلۋى دە ءبىز ءۇشىن تاڭسىق جاعداي بولدى. حالىقتىڭ سايلاۋعا بەيجاي قارامايتىنى قى­زىق­تىرادى. ءتىپتى, داۋىس بەرۋ ءۇشىن ەرتە كەلۋىنەن جاۋاپ­كەر­شىلىكتى قانشالىقتى سەزىنەتىندەرىن اڭعاردىق. وسىعان دەيىن بىرنەشە سايلاۋعا بايقاۋشى رەتىندە قاتىستىم. بىراق, ءدال كەشەگىدەي حالىقتىڭ بەلسەندىلىگىن العاش رەت كوردىم. اندرەاس يان (گەرمانيا): – قازاقستانداعى سايلاۋ ناۋقانىنا بايقاۋشى رەتىندە العاش رەت قاتىسىپ وتىرمىن. ءبىز ەكى كۇن ەرتە كەلگەندىكتەن, سايلاۋعا دايىندىق جۇمىستارىن باقىلاۋعا دا مۇمكىندىك الدىق. مەن ءۇشىن ءبارى وتە قىزىقتى بولدى. بىلىكتىلىگىمدى ارتتىرىپ, مول تاجىريبە جينادىم. داۋىس بەرۋ اياقتالعاننان كەيىن ساناۋ جۇمىستارىنا قاتىستىق. سايلاۋ بارىسىنداعى بارلىق ۇدەرىس ءادىل ءارى اشىق ءوتتى. داۋىس بەرۋ كەزىندە 4 سايلاۋ ۋچاسكەسىندە جۇمىس ىستەدىم. بارلىعىندا دا سايلاۋشىلاردىڭ بەلسەندىلىگى ەرەكشە بايقالدى. سونىڭ ىشىندە ايەل ادامداردىڭ كوپتىگىن ايرىقشا اتاپ وتكىم كەلەدى. نازىك جانداردىڭ ءوز تاڭداۋلارىن جاساۋعا جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانى كوڭىل قۋانتادى. بۇعان دەيىن البانيا, وزبەكستان جانە توگو مەملەكەتتەرىندەگى پرەزيدەنت سايلاۋلارىنا بايقاۋشى رەتىندە قاتىستىم. ودان باسقا دا ساياسي دودالاردىڭ كۋاسى بولدىم. الايدا, ءدال قازاقستانداعىداي بەلسەندىلىكتى بايقاي المادىم. ءتىپتى, تەمىردەي تارتىپكە ۇيرەنگەن گەرمانيا حالقىنىڭ ءوزى داۋىس بەرۋگە كەلگەندە مۇنشالىقتى بەلسەندىلىك تانىتپايدى. دانيەل الان ۆيتت (اقش): – ءوزىمدى قازاقستاندا وتكەن سايلاۋلاردىڭ «ارداگەرىمىن» دەپ سانايمىن. سەبەبى, بۇل مەنىڭ بايقاۋشى رەتىندە التىنشى سايلاۋعا كەلۋىم. وسىعان دەيىن سىزدەردىڭ ەلدە وتكەن پارلامەنتتىك جانە پرەزيدەنتتىك سايلاۋلاردا بولدىم. بايقاۋشى رەتىندە ءبىز سايلاۋدى باسقالار ءتارىزدى باعالامايمىز. ويتكەنى, تەحنيكالىق ساراپشى ەمەسپىز. داۋىس بەرۋ ءراسىمىن وزگە قىرىنان باقىلايمىز. جالپى, قاۋىمداستىعىمىزدىڭ ورتالىق ازيادا ساراپشى رەتىندە جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقانىنا 75 جىل بولدى. قازاقستانمەن 1991 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. سودان بەرگى ەلدەرىڭىزدە وتكەن بارلىق سايلاۋدى تۇراقتى دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردى قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ساتىلار دەپ باعالار ەدىك. ال كەشەگى وتكەن سايلاۋدا قازاقستان حالقى سول دەموكراتيانى نىعايتۋ ءۇشىن كەزەكتى قادامدارىن جاسادى. ءوز بولاشاقتارىنا سەنىممەن قاراپ, تاڭداۋ جاساعان بارشا قازاقستاندىقتى سايلاۋدىڭ ويداعىداي وتۋىمەن قۇتتىقتايمىن. كەشەگى سايلاۋداعى نازارىمىزدى اۋدارعان جاعداي حالىقتىڭ ەرەكشە بەلسەندىلىگى بولدى. مىسالى, اقش-تا سايلاۋشىلاردىڭ – 40 پايىزى, باتىس ەۋروپا ەلدەرىندە 50-60 پايىزى عانا ءوز مۇمكىندىكتەرىن پايدالانادى. ال قازاقستاندا بۇل كورسەتكىشتىڭ 70-80 پايىزعا دەيىن جەتۋى ەرەكشە اتاپ وتەتىن جايت. ءتىپتى, ەرتەمەن كەلىپ داۋىس بەرگەندەر دە كەزدەستى. ولاردان نە ءۇشىن وسىنشالىقتى ەرتە كەلگەنىن سۇراعانىمىزدا, بۇل ارەكەتتەرىن ەلدەگى تۇراقتىلىقتىڭ, گۇلدەنۋدىڭ جانە بىرلىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە ءتۇسىندىردى. سونداي-اق, داۋىس بەرۋشىلەر ءوز بولاشاقتارىن قازىرگىدەن دە جاقسارتقىسى كەلەتىندەرىن, سايلاۋعا سونىڭ ءبىر جولى رەتىندە قارايتىندارىن ايتتى. ريچارد ۋيليام (اقش): – مەن قازاقستانعا سايلاۋدان ءبىر كۇن بۇرىن كەلىپ, نازارباەۆ ۋني­ۆەرسيتەتتە, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە جانە باسقا دا جەرلەردە ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىدىم. سول كەزدە مەنى قازاقستانداعى جاستاردىڭ بولاشاققا دەگەن كوزقاراستارى, ولاردىڭ كورەگەندىلىگى ەرەكشە تاڭ قالدىردى. جەرگىلىكتى ساراپشى ماماندارمەن كەزدەسكەنىمدە دە وسى ەرەكشەلىكتى بايقادىم. مەنىڭشە, قازاقستاندىقتار اقش-تا بولىپ جاتقان ديناميكالىق ۇدەرىستەردى لايىقتى دەڭگەيدە ءتۇسىنىپ, الەمدىك احۋال جايىندا ءوز ويىن تولىق جەتكىزە الادى. بۇل سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدەگى حالىقارالىق اقپاراتتارعا قولجەتىمدىلىكتىڭ كورىنىسى. تاعى ءبىر بايقاعانىم, قازاقستانداعى بولاشاق ساياساتكەرلەر كەز كەلگەن كەلەڭسىزدىكتى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ءتۇسىنىپ, ودان شىعۋدىڭ جولدارىن تابا بىلەدى. سوندىقتان بولاشاق ءسىزدىڭ جاستاردىڭ قولىندا ەكەنىن ايتىپ, بارشا قازاقستاندىقتى قۇتتىقتاعىم كەلەدى. ۆلاديمير سوكور (اقش): – سايلاۋ كەزىندە 30-دان استام ۋچاسكەدە بولىپ, داۋىس بەرۋ ۇدەرىسىنە باقىلاۋ جۇرگىزدىك. ودان بولەك, سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرىمەن, وزگە بايقاۋشىلارمەن جانە سايلاۋ­شىلارمەن اڭگىمەلەسىپ, ولاردىڭ پىكىرلەرىن بىلدىك. ناتيجەسىندە وتكەن سايلاۋدىڭ ءساتتى بولعانىنا كوز جەتكىزدىك. بۇنىڭ دەموكراتيالىق سايلاۋ پروتسەسىن نىعايتاتىن ينستيتۋتتاردى قۇرۋدا ماڭىزى زور. سونىمەن قاتار, داۋىس بەرۋشىلەردىڭ باسىم كوپشىلىگى «نۇر وتان» پارتياسىنا سەنىم ارتاتىنىن بايقادىق. بۇل حالىقتىڭ پارتيا توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا دەگەن سەنىمى. ويتكەنى, سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىنىز جاھاندىق جانە وڭىرلىك داعدارىستاردى ەڭسەرۋدىڭ جولىن بىلەتىن كوشباسشى. مەن 2012 جىلدان بەرى سايلاۋلارعا بايقاۋشى رەتىندە قاتىسىپ كەلەمىن. سودان بەرى قازاقستانداعى سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ جۇمىسى دا جاڭعىرىپ, جاندانا تۇسكەنىن ايتقىم كەلەدى. ودان بولەك, سايلاۋالدى ۇگىت-ناسيحات جۇمىستارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزىلگەنىن, اسىرەسە, پارتيالار اراسىنداعى تەلەۆيزيالىق پىكىرتالاستىڭ ۇيىمداستىرىلۋىن جوعارى باعالايمىن. دونالد بونكەر (اقش): – استاناداعى سايلاۋ بارىسىندا ايتارلىقتاي زاڭ بۇزۋشىلىقتار بولعان جوق. بارلىعى جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعان. مەن ەڭ الدىمەن سايلاۋشىلاردىڭ بويىنان ماقتانىش پەن پاتريوتتىق سەزىمدى بايقادىم. حالىق وزدەرىنىڭ ازاماتتىق قۇقىقتارىن پايدالانىپ, تاڭداۋ جاساۋدا بەلسەندىلىك تانىتتى. بۇل قازاقستاندىق سايلاۋشىلاردىڭ ساياسي ساۋاتىنىڭ ارتقاندىعىن بىلدىرەدى. دەمەك, قازاقستان دامۋدىڭ داڭعىل جولىن جاڭىلماي تاۋىپ, دۇرىس باعىتتا العا جىلجىپ كەلەدى دەپ نىق سەنىممەن ايتۋعا بولادى. ۆالتەر شۆيممەر (اۆستريا): – سايلاۋ كەزىندە قازاقستاندىق بايقاۋ­شى­لاردىڭ قاتارىندا جاستار وتە كوپ بولدى. بۇدان مۇنداعى قىز-جىگىتتەردىڭ ساياسي ومىرگە دەگەن قىزىعۋشىلىعى قانداي دەڭگەيدە ەكەنىن كورۋگە بولادى. سونداي-اق, كوميسسيا مۇشەلەرىندە ايەلدەردىڭ باسىم بولۋى دا ەرەكشە نازارىمدى اۋداردى. بۇل دا ەلدەگى ايەلدەر قاۋىمىنىڭ ساياساتقا بەي-جاي قارمايتىنىن بىلدىرسە كەرەك. داۋىس بەرۋ كەزىندە سايلاۋ قۇپيالىعى تولىق ساقتالىپ, بارلىعى زاڭ اياسىندا جۇزەگە استى. سونداي-اق, اتى-ءجونى بويىنشا داۋىس بەرۋ دە دەمو­كرا­تيا­لىق ستاندارتتارعا ساي جۇرگىزىلدى. سوندىقتان سىني پىكىر بىلدىرۋگە ەش سەبەپ جوق. ابولحاسساني شاحرەزا الي, يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ وكىلى: – داۋىس بەرۋ كەزىندە يسلام ىنتىماق­تاس­تىعى ۇيىمىنىڭ وكىلدەرى بىرنەشە سايلاۋ ۋچاسكەسىندە بولدى. سول كەزدە قازاق­ستاندىقتاردىڭ ەلدەگى دەموكراتيالىق ۇدەرىس­تەرگە قىزىعۋشىلىق تانىتاتىندارىن باي­قادىق. ءبىزدى ءار قازاقستاندىقتىڭ ەلدىڭ دامۋ جولىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنەتىنى ءتانتى ەتتى. سايلاۋعا دەيىن دە استانا قالاسىنداعى كەيبىر ۋچاسكەلەردە بولىپ, دايىندىق بارىسىمەن تانىستىق. بارلىق جۇمىستار لايىقتى دەڭگەيدە جۇرگىزىلگەنىن اتاپ وتكىمىز كەلەدى. سايلاۋ كەزىندە حالىق ەمىن-ەركىن كەلىپ, داۋىس بەردى. ەشقانداي قىسىمشىلىق نەمەسە باسقا دا زاڭ بۇزۋشىلىق بايقالمادى. سونداي-اق, شاعىمدانۋشىلار دا بولعان جوق. ءبىزدىڭ ۇيىم الداعى ۋاقىتتا بۇل سايلاۋ تۋرالى رەسمي ءمالىم­دەمەسىن جاسايدى. بارلىق قازاقستاندىقتاردى ناۋرىز مەرەكەسىمەن جانە سايلاۋدىڭ وتۋىمەن قۇتتىقتايمىن. ياو پەيشەن (قىتاي): – قازاقستان حالقى كەزەكتەن تىس وتكەن پارلامەنت سايلاۋىنا اسقان جاۋاپكەر­شى­لىكپەن قارادى. بۇل جولى مەن قىتاي ەلى اتىنان بايقاۋشى رەتىندە قاتىستىم. بۇرىن قازاقستاندا ەلشى قىزمەتىن اتقارعاندىقتان, بۇل ەلدەگى سايلاۋعا قاتىسۋ مەن ءۇشىن زور قۇرمەت. سايلاۋعا دەيىن «نۇر وتان», «اق جول» قكحپ سىندى پارتيالاردىڭ جەتەك­شىلەرى­مەن كەزدەستىم. بۇل باسقوسۋدان قازاق­ستان حالقىنىڭ پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ساياساتىن قولداي­تى­نىن ۇقتىم. ونىڭ ەلدى دامىتۋ جولىنداعى ەكونوميكالىق رەفور­مالارى حالىقتىڭ كوڭىلىنەن شىققانى بايقالادى. سول سەبەپتى دە سايلاۋ كەزىندە ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىق تىركەلگەن جوق دەپ ويلايمىن. جالپى, قىتاي ءۇشىن ءاردايىم قازاقستاننىڭ ورنى ەرەك­­شە. اسىرەسە, «جىبەك جولى» ەكونوميكالىق بەلدەۋى شەڭبەرىندەگى باستامالاردى بىرلەسىپ ىسكە اسىرۋدا ءبىزدىڭ ەلدەرىمىزدىڭ اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزى زور. اتالعان ءىستى نۇرسۇلتان نازارباەۆ­تىڭ قولداۋىنسىز جۇزەگە اسىرۋ مۇلدەم مۇمكىن ەمەس. حالۇك يپەك (تۇركيا): – سايلاۋ كەزىندە تۇركىتىلدەس ەلدەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسى (تۇركپا) حا­لىق­ارالىق سايلاۋ ميسسياسىنىڭ وكىلدەرى 6 ۋچاسكەدەگى داۋىس بەرۋ راسىمىنە جانە ءبىر ۋچاسكەدەگى ساناۋ ۇدەرىسىنە قاتىستى. ول جەرلەردە بارلىعى ۇلتتىق زاڭناما مەن حالىقارالىق سايلاۋ ستاندارتتارىنا سايكەس ءوتتى. كەيبىر تەحنيكالىق ولقىلىقتار بولعانىمەن, ولاردىڭ ساياسي دودانىڭ ءوتۋ بارىسىنا ەشقانداي كەرى اسەرى تيمەدى. ءبىز قازاقستاندىقتارعا داۋىس بەرۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعانىن ەرەكشە اتاپ وتەمىز. ودان كەيىنگى داۋىس ساناۋ كەزىندە دە جۇمىستار جوعارى دەڭگەيدە جۇرگىزىلدى. اتالعان ۇدەرىسكە سايلاۋعا تۇسكەن بارلىق ساياسي پارتيانىڭ وكىلدەرى قاتىسقانى ناۋقاننىڭ ءادىل جانە اشىق وتكەنىن بىلدىرەدى. سوندىقتان تۇركپا ميسسياسى قازاقستانداعى سايلاۋدىڭ ءوتۋ بارىسىنا جوعارى باعا بەرەدى. ەركان ايدىن (تۇركيا): – ءبىز سايلاۋعا دەيىن ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى قۋاندىق تۇرعان­قۇلوۆپەن كەزدەسىپ, دايىندىق جۇمىس­تارى­مەن تانىستىق. سونىمەن قاتار, تۇركپا ميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى ساياسي پارتيا­لاردىڭ وكىلدەرىمەن جۇزدەسىپ, سۇحباتتاستى. اتالعان كەزدەسۋلەر بارىسىندا بايقاۋ­شى­لار ازىرلىككە قاتىستى اتقارىلعان جۇمىس­تار تۋرالى تولىق حاباردار بولىپ, قۇقىق­تىق جانە ۇيىمداستىرۋ-تەحنيكالىق جاعداي­لار­دىڭ لايىقتى دەڭگەيدە ەكەنىنە كوز جەتكىزدى. ال سايلاۋ كەزىندەگى حالىقتىڭ بەلسەندىلىگىنە كەلەر بولساق, بۇل قازاقستاندىقتاردىڭ ءوز بولاشاقتارى ءۇشىن جاۋاپتى ەكەنىن جانە دەموكراتيالىق باعىتتى تاڭدايتىنىن بىلدىرەدى. بىزدەر ءوز قىزمەتتەرىمىزدە قازاقستاننىڭ سايلاۋ زاڭنامالارىن, سونداي-اق, بەيتاراپتىق جانە ەمەۋرىن تانىتپاۋ قاعيدالارىن باسشىلىققا الدىق. نيزامي دجافاروۆ (ازەربايجان): – الدىمەن, بايقاۋشى رەتىندە سايلاۋ­دىڭ ءوتۋ بارىسىنا كوڭىلىم تولعانىن ايت­قىم كەلەدى. ءبىزدىڭ الاڭسىز جۇمىس ىستەۋى­مىزگە جاعداي جاساعان ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ بارلىق قىزمەتكەرىنە العىس ايتامىن. قازىرگى تاڭدا بۇكىل الەمدە قيىن ەكو­نو­­مي­كالىق احۋال قالىپتاسقان. سوعان قارا­ماستان قازاقستان الداعى باعىت-باع­دارىن ايقىنداپ, نىق قادام باسىپ كەلەدى. ساياسي جانە ەكونوميكالىق تۇراقسىزدىققا قاراماستان سايلاۋ وتكىزۋ باتىلدىقتى تالاپ ەتەدى. بۇل قازاقستاننىڭ قانداي جاعداي بولسا دا شىعار جولدى الدىن الا بەلگىلەپ, تەك قانا الدا بولۋدى قالايتىنىن اڭعارتادى. جاڭادان سايلانعان دەپۋتاتتاردىڭ جۇمىستارىنا ساتتىلىك جانە جەمىس تىلەيمىن. تۇركپا ميسسياسىنىڭ وكىلدەرى سايلاۋ بارىسىندا ەشقانداي زاڭ بۇزۋشىلىقتىڭ انىقتالماعانىن جانە بارلىق تەحنيكالىق جۇمىستار جوعارى دەڭگەيدە جاسالعانىن جەتكىزەدى. الەكساندر تسينكەر (يزرايل): – مەن سايلاۋ كەزىندە ەرەكشە نازارىمدى اۋدارعان ەكى جايتتى اتاپ وتكىم كەلەدى. ونىڭ ءبىرىنشىسى حالىقتىڭ بەلسەندىلىگى بولسا, ەكىنشىسى حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ جۇمىسى. راسىمەن, قازاقستاندىقتاردىڭ ساي­لاۋعا وسىنشالىقتى ءمان بەرۋى بارلىق حالىقارالىق بايقاۋشىلاردىڭ تاڭ­دانىسىن تۋدىردى. بۇل كورىنىستى سىرتتاي باقىلاپ تۇرۋدىڭ ءوزى كەرەمەت اسەرگە بولەيدى. سەبەبى, حالىق سايلاۋدى مەرەكە رەتىندە قابىلداپ, ءان ايتىپ, بي بيلەپ ءجۇردى. سونداي وقيعانىڭ ءبىرىن ۇيالى تەلەفونىما ءتۇسىرىپ الدىم. سەبەبى, ول ءسات مەنىڭ بالالىق شاعىمدى ەسىمە ءتۇسىردى. حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىقتارىنىڭ بەلسەندىلىگى جونىندە دە اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا بولادى. بۇگىندە حقو-نىڭ قازاقستاندى وزگە مەملەكەتتەردەن ەرەكشەلەپ تۇر دەسەك تە قاتەلەسپەيمىز. سەبەبى, باسقا ەلدەردە سايلاۋشى تىزىمدە ءوز اتى-ءجونىن تاپپايتىن بولسا, ونىڭ ءدال سول كۇنى داۋىس بەرۋى قيىنعا اينالادى. كوبىنەسە سوتقا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. ال كەيبىرى قولدى ءبىر سىلتەپ, ءوز ازاماتتىق قۇقىعىن پايدالانباي جاتادى. وسىدان بارىپ, بەرىلۋى ءتيىس داۋىس جوعالادى. ال قازاقستاندا ءبارى كەرىسىنشە. تىزىمدە جوق سايلاۋشىلارعا بىردەن لايىقتى قىزمەتتەر كورسەتىلىپ, بارلىق ماسەلە سول مەزەتتە-اق شەشىلەدى. ۆولفگانگ گروسسرۋك (اۆستريا): – بۇرىندارى قازاقستاندا وتكەن العاشقى سايلاۋ كەزىندە بىرقاتار ورا­لىم­سىزدىقتار بولعانى بەلگىلى. بۇل ساي­لاۋ كوميسسياسىنا, سايلاۋشىلاردىڭ وزدەرىنە, پروتسەسس ساپاسىنا قاتىستى. ال وسى سايلاۋدان ونداي ولقىلىقتاردىڭ بىردە-بىرەۋىن كەزدەستىرمەي, كەرىسىنشە ىلگەرىلەگەنىن كورىپ, كوڭىلىمىز تولىپ وتىر. كەشە كۇنى بويى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىندە بولىپ, بيىلعى سايلاۋدىڭ جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلعانىن بايقادىق. جوعارى ساپا كورسەتۋ ءۇشىن قىزمەتكەرلەر دە ۇلكەن دايىندىقتان وتكەنى اتقارعان ىستەرىنەن اڭعارىلىپ تۇردى. اۆستريادا مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ادامداردىڭ حات ارقىلى داۋىس بەرۋ جۇيەسى دامىعان. بۇل ەۋروپادا دا بار تاجىريبە. قازاقستان وسى جۇيەنى دامىتىپ, كەلەسى سايلاۋدا ۇدەرىسكە ەنگىزەدى دەپ سەنەمىن. كريستيان ميش (شۆەيتساريا): – قازاقستانداعى سايلاۋ جوعارى دەڭ­گەيدە ءوتتى. شۆەيتساريا پارلامەنت دەڭ­گەيىندە قازاقستانمەن تىعىز قاتى­نا­س­تا. 2014 جىلى بۇل ەلگە العاش رەت كەل­­گەن بولاتىنمىن. دەموكراتيالىق پرو­­­­تسەستىڭ سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزدە دامىپ جاتقانىن ءوز كوزىممەن كوردىم. سون­داي-اق, پرەزيدەنتتىك سايلاۋ كەزىندە دە كەل­دىم. وتكەن سايلاۋعا قاتىستى ەش­قان­­­داي ەسكەرتۋىم جوق. تەحنيكالىق جاعى­­نان ءبارى جوعارى دەڭگەيدە ءوتتى. بۇل تۇرعىدان قازاق­ستان­­نىڭ العا قاراي قادام باسقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.