ۇلى دالا جىرشىسى

كەشە الماتىدا جامبىل اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك فيلارمونياسىندا قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ الىبى, جىر ءدۇلد ۇلى, سۋىرىپسالما اقىندىقتىڭ قاس شەبەرى جامبىل جاباەۆتىڭ تۋعانىنا 170 جىل تولۋىنا ارنالعان « ۇلى دالا جىرشىسى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي سيمپوزيۋم ءوتتى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم كوميتەتى, م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينس­تيتۋتى, الماتى قالاسى مەن ال­ماتى وبلىسى اكىمدىكتەرى ءجا­نە جامبىل اتىنداعى قازاق مەم­لەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ ءبىر­لەسە ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن ءما­دەني شاراعا مەملەكەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقالىقوۆا قاتىستى. جيىن اياسىندا اقىننىڭ شى­عار­ماشىلىعىنا ارنالعان كورمە ۇيىمداستىرىلدى. سالتاناتتى جيىندى اشقان م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تورى, ۇعا-نىڭ مۇشە-كوررەس­پون­دەنتى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءۋاليحان قاليجانوۆ جىر الىبىنىڭ مەرەيتويىن ەلى­مىز بولىپ تويلاپ, ۇلكەن قۇرمەت كور­سە­تىلىپ جاتقانىن تىلگە تيەك ەتە كەتتى. ۇلتىمىزدىڭ ۇلى اقىنى, جىر ءدۇلد ۇلى جامبىل جاباەۆ ءوز ءومىرى مەن ونەرىن ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتاردى, مەيىرىمدى جىرعا قوسۋعا ارناعانىن, ونىڭ تۋىن­دىلارى ەلۋگە تارتا حا­لىق­تىڭ تىلىنە اۋدارىلىپ, شى­عار­ماشىلىعى تەك قازاق قانا ەمەس, əلەم عالىمدارىنىڭ زەرت­تەۋ نىسانىنا اينالعانىن قۇتتىق­تاۋ سوزىندە جەتكىزگەن مەملە­كەتتىك حاتشى گۇلشارا ابدىقا­لىقوۆا جامبىل جاباەۆ پوەزيا­سىنىڭ قازاق حالقىنىڭ ومىرىمەن جانە تاريحىمەن ءوزارا تىعىز بايلا­نىسىپ جاتقانىن, ونىڭ شىعار­مالارىنداعى نەگىزگى وي ورىمدەرى ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» جالپىۇلتتىق پاتريوتتىق يدەياسىمەن ۇندەسەتىنىن ايتتى. – ەل تاريحىندا ءبىر داۋىردە دۇنيەگە كەلىپ, حالقىمىزدىڭ رۋحاني تۇعىرىن كوتەرۋدى مۇرات ەتكەن ەكى تۇلعا بار. ءبىرى اباي بولسا, ەكىنشىسى جامبىل جاباەۆ. قوس بəيتەرەكتىڭ دە ولەڭدەرى وزەكتەس, تاقىرىپتارى تامىرلاس كەلەدى. ەكەۋى دە حالىقتىڭ مۇڭىن مۇڭداپ, جوعىن جوقتادى, ەلدىڭ ەڭسەسى بيىك بولسا دەگەن اسىل مۇراتتارىن جىرلارىنا ارقاۋ ەتتى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلى جامبىلدى «ادال­دىق پەن ادامگەرشىلىكتىڭ, ادىلدىك پەن ىزگىلىكتىڭ الىپ جىرشىسى» دەگەن تاريحي باعاسىن بەردى. «ەل بىرلىگىن ساقتاعان تاتۋلىقتى ايت» دەپ جىرلاعان جامبىلدىڭ تۋىندىلارىنان بۇگىنگى بەيبىت تىرلىك پەن بەرەكەلى ءومىردى كورگەندەي بولامىز, – دەدى گۇلشارا Əبدىقالىقوۆا. الماتى وبلىسى əكىمىنىڭ ورىنباسارى باقتيار ونەرباەۆ بابا ەسىمىن ۇلاعات تۇتىپ, ەستە قال­دىرۋدا وبلىستىڭ مادەني-ادەبي ومىرىندە قالىپتاسقان جاقسى ءداس­تۇرلەردى جەتكىزە كەلىپ, جىل سايىن اقپان ايىندا «جامبىل كۇندەرى» وتەتىنىن, بيىلعى مەرەي­توي اياسىندا اتقارىلاتىن ءىس-شا­رالارعا وبلىستىق بيۋدجەتتەن 300 ملن. تەڭگە, جامبىل ورتا مەك­تەبىنىڭ كۇردەلى جوندەۋى مەن تەح­نيكالىق بازاسىنا 238 ملن., اۋىلداعى «ونەر» مەكتەبى مەن 140 ورىندىق بالاباقشاعا 50 ملن. تەڭگە بولىنگەنىن, سونداي-اق اقىن­نىڭ ادەبي ەسكەرتكىش مۇرا­جايىنا كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلىپ, اۋىلدىڭ ورتالىق كوشەلەرى ءجون­دەل­گەنىنەن حاباردار ەتسە, قازاق­ستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى عالىم جايلىباي جامپوز اقىن, ۇلى جىراۋ, جاۋىنگەر جىرشى, شىن ماعىناسىنداعى بيىك پاراساتتى ونەرپاز, ازاماتتىق پوەزيانى قالىپتاستىرۋشى, ونىڭ ۇلىلىعى اقىندىق شەبەرلىگىندە عانا ەمەس, ول حالىق پوەزياسىندا بايتەرەك بولۋىندا, ونىڭ ءسوزى قۇنارعا, جىرى تۇمارعا اينالعان, جىردىڭ يەسى, قاسيەتتى ءسوزدىڭ كيەسى بولعانىنا توقتالدى. جامبىلدى قايتا وقۋ مەن جاڭاشا تانۋ, جاڭاشا كوزقاراس جونىندە عىلىمي بايانداما جاساعان قازاق ادەبي سىنىنىڭ ساردارى, اكادەميك سەرىك قيراباەۆ ونىڭ ءوز زامانىنىڭ ۇلى اقىندارىنىڭ ءبىرى ەكەنىن, كەزىندە شىعارمالارى اۋدارىلىپ, تورتكىل دۇنيەگە تاراعانىن, «قازاق» دەگەن حالىقتى الەم ءبىرىنشى رەت جامبىل ەسىمىمەن بايلانىستى تانىعانىن ءسوز ەتە كەلە, كەزىندە اتاعى دۇركىرەپ تۇرعان زاماندا, ونىڭ تابىستارىنا قىزعانىش كورسەتىپ, ۇستىنەن «جامبىل دەگەن اقىن جوق. ونىڭ اتى ويدان شىعارىلعان» دەگەن قارالاۋ حاتتار تۇسكەنىن, سودان ستالين بۇل ماسەلەنى انىقتاۋدى ا.فادەەۆكە, ول ل.سوبولەۆكە تاپسىرىپ الماتىعا جىبەرگەنىن ايتىپ, تاريحي شىندىققا ساليقالى ساراپتاما جاسادى. ءسوز سوڭىندا جامبىلدى بۇگىنگى جاستار از بىلەتىنىنە, قازاقتىڭ قازاق ەكەنىن, قانداي حالىق بولعانىن, مادەني, رۋحاني مۇراسىن ءتۇسىنىپ, ءوزىڭدى بايىتۋ ءۇشىن الدىمەن اباي مەن جامبىلدى, سودان كەيىن قالعان ادەبيەت ۇلگىلەرىن وقىپ-ۇيرەنۋ كەرەكتىگىنە, ونسىز جاستار قازاقى مىنەز-ق ۇلىقتى بويىنا سىڭىرە المايتىنىنا ەكپىن تۇسىرە ايتتى. – جامبىل جارىقتىق ءجۇز جاساعان ادام, اتتەڭ, سونىڭ ءبارى جازىلماي قالعان, – دەدى بۇكىل عۇمىرىن جامبىل مەن كەنەنتانۋعا ارناعان عالىم, ۇستاز, مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى مىرزاتاي جولداسبەكوۆ ارنايى بايانداماسىندا. – كەنەن اتام ايتقانداي, سوققان جەلمەن, داۋىلمەن بىرگە كەتكەن. دەسەك تە, ارتىندا اسىل مۇرا قالدى. مەن شىڭىراۋدا تۋدىم, شىڭىراۋدا ءوستىم, وسى زاماندى 70 جىل اڭسادىم دەيدى. سول جۇدەپ جۇرگەن كەزىندە «دۋاداق بولدىم ءشولى جوق, اققۋ بولدىم كولى جوق, سىبىزعى بولدىم ءۇنى جوق» دەيدى. جاكەڭ قازاق اقىندىعىندا ءوزىنىڭ ورنىن بەلگىلەپ كەتكەن ادام. جازعان كىتاپتارىمدا جامبىل جارىق دۇنيەگە شىر ەتىپ تۇسكەن كەزدە الدىندا ءسۇيىنبايداي ۇلى اقىننىڭ بولۋى – ونىڭ ۇلى باقىتى دەپ ايتقانىم بار. جامبىل باقىتتى اقىن. ول وزگە اقىنداردىڭ دا باعاسىن بىلگەن. بىردە مۇحتار اۋەزوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ اڭگىمە ۇستىندە جاكەڭە: «سىزدىڭشە, اباي قانداي اقىن؟» دەپ سۇراق قويىپتى. جامبىل ازىلقوي دا اقىن. بىلە قويىپ: «اباي قانداي اقىن دەيدى؟» دەپ قۋتىڭ ەتە قالىپتى. ءبىراز ءۇزىلىس جاساپ, «اباي – اقىن با؟..» دەگەندە مۇقاڭ قىزاراقتاپ كەتسە كەرەك. «اباي اقىن ەمەس – پايعامبار!» دەپتى. نە دەگەن باعا... سونداي-اق, مەرەيتويعا كەلگەن قوناقتار كولۋمبيا ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ پروفەسسورى رافيس ابازوۆ «تاريحتىڭ ماڭگىلىك تۇلعاسى», شوتا رۋستاۆەلي اتىنداعى گرۋزيا ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, پروفەسسور يرما راتياني «شوتا رۋستاۆەلي جامبىل پوە­زياسىندا», قىرعىزستان عا-نىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى ف.ع.د., پروفەسسور ابدىلداجان احماتاليەۆ «جام­بىل جانە قىرعىز اقىندارى», تۇرىك باۋىرىمىز شەت تىلدەر جانە ءىس­كەرلىك كارەرا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى, ت.ع.د., پروفەسسور ساب­ري حيزمەتلي «جامبىل پوەزيا­سى تۇركى الەمىندە» اتتى باياندا­مالار جاساسا, جاكەڭنىڭ فولك­لورلىق مۇرالارى, كينوداعى بەي­نەسى, سونداي-اق, جامبىل شىعار­ما­شىلىعىن كەزەڭ-كەزەڭمەن كورسە­تۋدە جامبىلتانۋدا وزىندىك ۇلەس قوسىپ جۇرگەن عالىمدارىمىز باقىتجان ازىباەۆا, گۇلنار ءابى­كەەۆا, بەكەن ىبىرايىم, قۇلبەك ەر­گوبەك, سەرىك نەگيموۆ كەڭىنەن توقتالىپ, تۇشىمدى تالداۋ جاسادى. گۇلزەينەپ سادىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان». الماتى.