اسقار تاۋداي جىر الىبى

حح عاسىر گومەرى اتانعان جامبىل جاباەۆ شى­عارماشىلىعى قازىرگى تاۋەلسىزدىك تاڭىنداعى جاڭا تانىم اياسىندا تانىلۋى تاريحي زاڭدىلىق. بىرنەشە زاماننىڭ كۋاگەرى, تاريحي تۇلعا, قايتالانباس دارىن يەسى جامبىل شىعارماشىلىعى, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى رۋحىندا جاستاردى تاربيەلەپ, تاۋەلسىزدىك تامسىلدەرىن ۇعىندىرۋدا تاپتىرماس رۋحاني مۇرا بولماق. ويتكەنى, بۇگىنگى زامان وتكەننىڭ جالعاسى, ول ءوزىنىڭ تەرەڭ تامىرىن ەسكى تاريح قاتپارلارىنان الاتىنى بەلگىلى. اقىن ءوزى دۇنيەگە كەلگەن زامانى تۋرالى: – قاقاعان قار ارالاس سوعىپ بوران, ۇرەيلى ەل, كوك نايزالى جاۋ تورىعان. بايعارا, حان جامبىلدا مەن تۋىپپىن, جامبىل دەپ اتالىپتى اتىم سودان, – دەپ جىرلايدى. جاستايىنان اقىندىق ونەرگە قۇمارتقان جامبىل ون ءتورت جاسىندا جىردىڭ ءپىرى ءسۇيىنباي اقىننان باتا الىپ, ءسوز ونەرىنىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن ەدى. ءسۇيىنباي – بۇكىل «جەتىسۋ اقىندارىنىڭ التىن دىڭگەگى» (م.اۋەزوۆ). ول – شاشاسىنا شاڭ جۇقپاعان ايتىس اقىنى, وت ءتىلدى, وراق اۋىزدى شەشەن, قازاق شەجىرەسىنىڭ سۇڭعىلا بىلگىرى, ولەڭنىڭ قىزىل جەلى. جامبىل ءوزىنىڭ ۇلى ۇستازىنان وسى قاسيەتتەردىڭ ءبارىن الدى. «ءسۇيىنباي دەپ سويلەسەم, ءسوز كەلەدى بۇرقىراپ, قارا داۋىل قۇيىنداي» دەپ اقىننىڭ جەلدىرتەتىنى وسىدان. ۇستازىنىڭ شەبەرلىگىن ءوز بويىنا دارىتا بىلگەن اقىن «ىزدەگەنگە سۇراعاننىڭ» ناق ءوزى ەدى. ويتكەنى, ول بۇگىنگىدەي ارنايى فيلولوگيالىق ءبىلىم الماسا دا, ءسوز قۇدىرەتىن تامىرشىداي تاپ باسقان سيرەك دارىن يەسى بولاتىن. ۇستاز ۇلاعاتى مەن ۇزدىك دارىن ارقاسىندا سان قىرلى قايتالانباس جىر جاۋھارلارىن تۋدىردى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, جامبىل مەكتەبى – حالىق مەكتەبى. حالىق دانا­لى­عى­نان ءنار العان جامبىل شىعار­ماشى­لىعىنىڭ ەرەكشە ءبىر حالىقتىق سيپاتى جايلى كورنەكتى جازۋشى م.اۋەزوۆ: «جامبىل اقىندىعىنىڭ كەيبىر جەكەلەگەن قىرلارىن تانىپ بىلۋگە كومەكتەسەتىن حالىق پوەزياسىنىڭ تاعى ءبىر تاماشا ەرەكشەلىگى – حالىق تۆورچەستۆوسىنىڭ اينالاداعى ءومىردىڭ ءاربىر ەلەۋلى قۇبىلىسىنا دەرەۋ ءۇن قاتىپ وتىرۋ ناتيجەسىندە تۋاتىندىعى» دەپ باعا بەرگەن. شىن مانىسىندە, جامبىل ءومىرى جانە شىعارماشىلىعى حالىق ومىرىمەن بىتە قايناسقان قۇبىلىس دەۋگە بولادى. مىسالى, جىراۋدىڭ اسقان يمپروۆيزاتور قۇلمامبەتپەن ايتىسىندا ونى تىعىرىققا تىرەپ, جەڭۋ سەبەبى دە وسى حالىقتىق قۇنارعا سۇيەنۋىندە جاتىر. اتالمىش ايتىستاعى جامبىلدىڭ مۇنداي ۇستانىمدارى مىنا جولداردان كورىنگەن ەدى: ادامدىقتى ايت, ەرلىكتى ايت, باتىرلىقتى ايت, ەل بىرلىگىن ساقتاعان تاتۋلىقتى ايت. قارىمبايداي ساراڭدار تولىپ جاتىر, ونى ماقتاپ شالىقپاي, جونىڭە قايت. شىندىعىندا, الىپ جىراۋ ءوز ءومىرىن حالىق ومىرىنەن ءبولىپ قاراعان جوق. ول شىن مانىسىندە حالىق ءومىرىنىڭ جىرشىسى بولا ءبىلدى. اقىننىڭ ەكى عاسىر جۇزىندە سونشاما شىرقاۋ بيىككە كوتەرىلۋىنىڭ استارىندا وسى سىر جاتىر. ياعني, حالىقتىڭ, ەلدىڭ كوكەيىندەگىسىن, مۇڭ-زارىن, تىلەك-ارمانىن جىر تىلىمەن جەتكىزە ءبىلۋى. بۇل جامبىلدىڭ اينىماس كرەدوسى ىسپەتتەس. وسى قاسيەت جىراۋدىڭ قازاق ەلى قاتتى تولقىعان اتاقتى 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس تۇسىندا ايقىن ءبىلىنىپ ەدى. وسى كوتەرىلىسكە بايلانىستى اقىن كوپتەگەن ولەڭ-جىرلار شىعارعان. سونىڭ ىشىندە قاعازعا تۇسكەن «ءزىلدى بۇيرىق», «پاتشا ءامىرى تارىلدى» شىعارمالارىندا ناق وسى ۇستانىممەن اتاقتى وقيعاعا ءوز كوزقاراسىن تەرەڭ ءارى باتىل تۇردە بىلدىرەدى. تاريحتان ءمالىم, 1914 جىلعى ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالىپ, ۇزاققا سوزىلعان سوعىس زاردابىنان پاتشالى رەسەي يمپەرياسى قۇرامىنداعى حالىقتار قاتتى كۇيزەلىسكە ءتۇستى.1916 جىلى قازاق حالقىنان رەسەي يمپەراتورى ون توعىز بەن وتىز ءبىر جاس ارالىعىنداعى تەپسە تەمىر ۇزەتىن اتپال ازاماتتاردى سوعىستىڭ قارا جۇمىسىنا الۋ تۋرالى جارلىق شىعاردى. بۇل جاستاعى جىگىتتەر اگرارلى قازاق قاۋىمىندا نەگىزگى اسىراۋشى كۇش بولعاندىقتان ەركەك كىندىك اتاۋلىنى جاپپاي مايدانعا اكەتۋ قازاق ۇلتىنىڭ الەۋمەتتىك-دەموگرافيالىق كۇيرەۋىنە اكەلىپ سوعار ەدى. وسىنى تۇسىنگەن حالىق قازاقستاننىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە پاتشا وكىمەتىنە قارسى كوتەرىلىسكە شىقتى. كوتەرىلىستىڭ نەگىزگى ۇلكەن-ۇلكەن وشاقتارى تورعايداعى امانگەلدى يمانوۆ, جەتىسۋداعى بەكبولات اشەكەەۆ باستاعان ەرەۋىلشىلەر بولدى. وسى جەتىسۋداعى كوتەرىلىس كەزەڭىندە جەتپىس جاستاعى جامبىل جاباەۆ: – پاتشا ءامىرى تارىلدى. وعان قىلار بار ما لاج؟ ىشكە تولعان زارىمدى كىمگە ايتارمىن قىلىپ ناز! كوگەن كوزدى قوساقتاپ, قالاي قيىپ بەرەمىز؟ – دەپ حالىق كوتەرىلىسىنىڭ تۇپكى ءمانىن اشىپ كورسەتىپ, كوتەرىلىستىڭ باستى ۇرانشىسىنا اينالدى. كوتەرىلىسشىلەردىڭ ساپىندا بولعان جامبىل ولەڭدەرىنەن تاريحي شىندىقتى كورۋگە بولادى. ايبالتا, شوقپار, ت.ب. سىندى قولىنا تۇسكەن مانۋفاكتۋرالىق سوعىس قارۋ-جاراعىمەن قارۋلانعان قازاق جىگىتتەرى تەحنيكالىق سوعىستىڭ قارۋ تۇرىمەن قارۋلانعان پاتشا اسكەرىمەن كۇشى تەڭ ەمەس اۋىر سوعىستاردى باسىنان وتكىزەدى. قارۋ-جاراعى زامانعا ساي ەمەس كوتەرىلىسشىلەر باقايشاعىنا دەيىن قارۋلانعان وتارشىلداردىڭ اسكەرىمەن تاريحتا تەڭدەسى جوق ەرلىك ۇرىستارىن جۇرگىزدى. بۇل بۇگىنگى كۇن تۇرعىسىنان قايتا سارالاۋدى كۇتىپ جاتقان تىڭ تاقىرىپ. وسى سوعىستىڭ كورىنىسى: اقىرى ۇلىققا تۇك قىلا الماستان, نە بولارىن بۇل ءىستىڭ بىلە الماستان, كۇش جيناماي, قارۋسىز ۇرىس قىلىپ, بوزبالانى ءبىتىردى كەك الماستان. شيەندە دە اسكەرلەرمەن ۇرىس بولدى. سول ۇرىستا توپ باسى ساتتار ءولدى. «ساتتار ءولدى, ەل قاشتى» دەگەن حابار ەل-ەلدەرگە جايىلدى وڭ مەن سولدى, – دەپ اششى شىندىق يىرىمىمەن ورنەكتەلگەن. ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنىڭ ءجۇز جىلدىعى ابىز اقىنىمىزدىڭ ءجۇز جەتپىس جىلدىعىمەن وسىلاي سايكەس كەلۋى بۇل دا ءبىر بۋىرقانعان ەل تاريحىنا جۇيەلى كۇيمەن قاراۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇگىنگى تاڭدا جامبىل جاباەۆ شىعارماشىلىعىنىڭ 1916-1920 جىلدار ارالىعىنداعى ولەڭ-جىرلارىن قايتا وقىپ زەردەلەۋ ارقىلى جەتىسۋدا بولعان 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ قالتارىسى كوپ سىرلارىنا قانىعىپ, تاريحي شىندىقتىڭ بەتىن اشامىز. سوندىقتان دا اقىننىڭ بۇل كەزەڭدەگى شىعارماشىلىعىنىڭ ورنى ەرەكشە. اقىن پاتشا جاندارمى بۇيرىعىمەن تۇتقىندالىپ, جەتپىسكە قاراعان شاعىندا تۇرمەگە وتىرعىزىلادى. حالقىنىڭ اقىنىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ ارقاسىندا اقىن اباقتىدان بوساپ, بوستاندىققا شىعادى. كەڭەستىك ءداۋىر كەزەڭى اقىن شىعار­ماشىلىعىنىڭ جاڭا ءبىر داۋىردە وزگەشە تۇرلەنۋى بولىپ كورىنەدى. 1916 جىلعى دۇربەلەڭدەر 1917 جىلعى اتاقتى رەۆوليۋتسياعا ۇلاسىپ, بۇرىنعى پاتشالى رەسەي ەلى كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن وزگەرىسكە تۇسەدى. بۇل تاريحي وقيعالاردىڭ سوڭى الەم كارتاسىندا كسرو اتتى جاڭا الىپ يمپەريانىڭ پايدا بولۋىمەن اياقتالدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن قارۋلانعان جامبىل رۋحى بۇل كەزەڭدە دە جىر جورعاسىنان جاڭىلعان جوق. قايتا زامانمەن بىرگە تۇلەپ, ەل-جەر قاجەتىن جىرلاۋشىعا اينالا ءبىلدى. كەڭەس ەلى قازىرگى زامان تۇرعىسىنان قانشاما الۋان ءتۇرلى باعا بەرگەنىمىزبەن, كوپتەگەن ۇلتتار قاتارلى قازاق حالقىنىڭ دا تاعدىرىنا جازىلعان ورتاق وتان بولدى. تاريحتا ۋادە ەتىلگەن ۇلتتار تەڭدىگى, بوستاندىق دەگەن سوزدەر ساياسي ءومىر بارىسىندا بىرتىندەپ دەرەكسىز ۇعىمدارعا اينالعانى بەلگىلى. كەڭەس ءداۋىرىنىڭ كوللەكتيۆتەندىرۋ, بايلاردى تاركىلەۋ, ساياسي رەپرەسسيا سياقتى ەڭ ەلەۋلى وقيعالارى جامبىل ءومىر سۇرگەن تۇستا بولعان ەدى. ەل قاتارلى جىراۋ دا بۇنىڭ ءبارىن ءجىتى باقىلاپ, ءوز جۇرەگىنەن وتكىزىپ جاتتى. كەڭەس وكىمەتى اۋەلگى كەزدە جامبىلعا ونشا كوڭىل بولمەگەن ەدى. جاڭا وكىمەتتىڭ جىراۋدى كەيىنىرەك, وتىزىنشى جىلداردا مويىنداعانى بەلگىلى. بىراق بۇعان قاراپ جامبىلدى كەڭەس قوعامىن جىرلاۋى وتىزىنشى جىلداردان باستالادى دەسەك, بۇل قاتەلىك بولادى. جامبىل جاڭا قوعامدى ۇكىمەت وڭ قاباق تانىتپاي تۇرىپ-اق, جيىرماسىنشى جىلداردىڭ وزىندە جىرعا قوسقان بولاتىن. وعان ەل تاعدىرىن ءوز تاعدىرىنان ءبولىپ قاراماعان سۋرەتكەردىڭ بۇكىل حالىقپەن بىرگە جاڭا تاريحي وزگەرىستەردەن تەك جاقسىلىقتاردى كۇتكەنى سەبەپ بولعان ەدى. بۇل ويىمىزعا اقىننىڭ 1923 جىلى شىعارعان ەڭبەكشىلەرگە ارناعان ولەڭى دالەل بولا الادى: توبەگە اكەپ تۋ تىگىپ, توي, مەرەكە ەتىڭدەر! الالى بولماي اۋىزىڭ, ىنتىماق قىلىپ, بەكىڭدەر! تەڭدىككە جەتىپ قولدارى, تەڭەلسىن جەتىم-جەسىرلەر. ءبىر اۋىزدان ءسوز شىعىپ, كەسىردى ەسكى كەسىڭدەر! جامبىل اقىن باتاسى, باتانىڭ جوق-تى قاتاسى, مۇراتىڭا جەتىڭدەر! جامبىلدىڭ كەڭەس ەلى تۇسىنداعى «تۋعان ەلىم» اتتى اتاقتى تولعاۋى 1936 جىلى جارىق كوردى. جىردىڭ نەگىزگى لەيتموتيۆى – جاڭا زاماننان مۇمكىندىگىنشە ءوز ۇلەسىن العان, جاسارىپ جاڭارعان قازاق ەلىنىڭ بەينەسى. اقىن بىلاي جىرلايدى: سودان باستاپ قازاققا, قيمىلدارلىق ءال كىردى, كەۋدەسىنە جان كىردى. جان كىرىپ قانا قويمايدى – ەل بولارلىق ءسان كىردى. ءساندى قازاق ەلىندە – قارتايعاندا ءان سالعان, ولەڭىن قويداي توعىتقان, تىڭداۋشىسىن ۇيىتقان – كورەتىن بولدىڭ جامبىلدى. بۇل جولداردان 20-30-جىل­دارداعى قازاق حالقىنىڭ باسىنان وتكەن تاۋقىمەتىنە قاراماي حالىقتىڭ ەڭسەسىن كوتەرەتىن اسقاق رۋح ەكپىنىن كورەمىز. ياعني «تۋعان ەلىم» جىرى ارزان ساياسي جارنامانىڭ جىرى ەمەس, سول كەزەڭدەردەگى حالىق ءومىرىنىڭ اقيقاتىن جىرلاعان زور رۋحاني كۇشكە يە تولعانىس. ەلىم دەگەندە ەمىرەنگەن قارت جۇرەكتىڭ الىپ قۋاتىن ەل-جۇرتى ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە كوردى. جىراۋ ءوزىنىڭ «لەنينگرادتىق ورەنىم» اتتى جىرىمەن ءبىر عانا قازاقتىڭ ەمەس, بۇكىل ادامزاتتىڭ جىرشىسى ەكەندىگىن دالەلدەدى. جىراۋ ءۇشىن ەڭ باستىسى ادامزاتتىڭ باقىتى, ول ءبىر رۋدىڭ, تايپانىڭ, ياكي ۇلتتىڭ عانا مۇڭ-زارىن جىرلاۋشى ەمەس. الەكسەي سۋركوۆ سوعىس كەزىندەگى جامبىلدىڭ رۋحاني ەرلىگىن:«قازاقستان جەرىن سوعىس دالاسىنان ءبولىپ تۇرعان وراسان قاشىقتىق قارت جامبىلدىڭ جاس تا ءورشىل ءۇنىنىڭ لەنينگراد پەن موسكۆانى, كاۆكاز بەن ستالينگرادتى قورعاۋشىلارعا ەركىن جەتۋىنە بوگەت بولعان جوق», – دەپ باعا بەرگەن بولاتىن ءيا, شايىر سوناۋ قوقان داۋىرىندە قازاقتىڭ سۇرانشىداي باتىرلارىن, پاتشالى رەسەي تۇسىندا ادىلدىك ءۇشىن جانىن قۇربان ەتكەن بەكبولاتتاي ەرلەرىن, كەڭەستىك داۋىردە الەمگە قاتەر توندىرگەن فاشيزم سىندى قارا ورتكە قارسى تۇرعان لەنينگرادتىق ورەندەردى جىرعا قوستى. بۇل – جامبىلدىڭ اۋقىمدى پوەتيكالىق كەڭىستىگىن كورسەتەتىن فاكتور. وسى ورايدا ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ: «جامبىل – قازاقتىڭ اقىندىق ونەرىنىڭ قازانىندا قايناپ, ەجەلگى اۋىز ادەبيەتىنىڭ كاۋسارىمەن سۋسىنداپ, اقىندىق, جىراۋلىق ءداستۇردىڭ XX عاسىرداعى تۋىن بيىككە كوتەرگەن دانا قارت, ۇلى جىراۋ», – دەپ ءادىل باعاسىن بەرگەن بولاتىن. ابىز اقىننىڭ شىعارماشىلىعىنان باسقا ونىڭ جەكە ءومىر ءسۇرۋ قاعيداتىنىڭ ءوزى ۇلگى. ادامدارمەن قارىم-قاتىناس مانەرى, دوس-جاراندارمەن سىيلاسۋى, جەكە تۇلعالاردى تانۋداعى ەرەكشەلىگى كەرەمەت. قازانقاپ اقىندى «دۋلاتتىڭ سارىقاسقاسى», ءسابيت مۇقانوۆتى «پالۋان», مۇحتار اۋەزوۆتى «شوڭ بالا» دەپ ەركەلەتەدى ەكەن. جىراۋ سوناۋ كەڭەستىك اتەيستىك قىسپاق ورناعان زاماننىڭ وزىندە نامازىن ۇزبەي وقىپ, قۇدايعا جالبارىنۋدى تارك ەتكەن جوق. ۇزىناعاشتاعى ءسات مەشىتىنە بارىپ جۇما نامازدارىن وقىپ تۇرعان. جامبىل قانداي زامان بولسىن ءوزىنىڭ قازاقى قالپىن اينىتپاي ساقتاي بىلگەن. ويتكەنى, جىراۋ ءۇشىن كوركەم ادەبيەت پەن ونى جاساۋشى اۆتوردىڭ بولمىستىق قالپى اجىراماس ءبىرتۇتاس. جامبىل تۇلعاسىن جانە شىعارماشىلىعىن الەم تانىپ مويىندادى. ورىستىڭ ادەبيەتتانۋشى عالىمى كورنەلي زەلينسكي: «...ءوز زامانىنىڭ بيىك شىڭىنا كوتەرىلگەن جامبىل ادەبيەت تاريحىنداعى ەڭ ءبىر تاڭعاجايىپ قۇبىلىس بولىپ بار الەمگە كەڭ تانىلدى» دەپ جامبىل فەنومەنىن دۇرىس ايشىقتايدى. جىراۋ 1926 جىلى ءوزىنىڭ «قازاقستان تويىنا» اتتى جىرىندا: – حالىقتىڭ ەندى مىنە جەتىلگەنى, قۇرىشتىڭ بىلىنبەيدى كەتىلگەنى. اتالىپ قازاقستان ەل بوپ تۋىپ, ءۇي تىگىپ, ىرگە قالاپ بەكىنگەنى, – دەپ تولعانىسقا تۇسەتىنى بار. قورعاسىنداي قۇيىلعان وسى جىر جولدارىنىڭ بۇگىنگى تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزىپ وتىرعان زامانمەن عاجاپ ۇندەستىگىن كورەمىز. سوناۋ وتكەن عاسىر باسىندا جاكەڭ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل بولىپ تۇلەيتىنىن, ءۇي بولىپ ىرگە قالايتىنىن بولجاپ وتىر. قورىتا ايتقاندا, جامبىل جىراۋ رەتىندە عاسىرلار توعىسىنىڭ قۇپيا سىرلارىن دۇرىس اڭعارىپ, ءوز زامانىنىڭ اقيقاتىن ايناداي كورسەتىپ, زور كوركەمدىكپەن جىرلاي بىلگەن. جۇماحان مىرحالىقوۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى. شىمكەنت.