ۇلى بابامىز ءال-حورەزمي ارال تەڭىزىنىڭ ماڭىندا تۋعان. ونىڭ مىڭ جىلدان ارىراقتا جازىلعان «ءال-دجابر ۋال مۋكاببالا» كىتابى وركەنيەتكە وراسان زور اسەر ەتتى. ءال-دجەبر ءسوزىنىڭ ماعىناسى – قالىپقا كەلتىرۋ, تۇزەتۋ. ءال-حورەزمي بەدەلىنىڭ جوعارى بولعاندىعى سونشا, كىتاپتى اۋدارعان ورتاعاسىرلىق تاقۋالار ونىڭ سوزدەرىن كەمەلىنە جەتكەن, الىپ-قوسار ەشتەڭە جوق, سوڭعى ءسوز رەتىندە قابىلداعان. الگوريتم تەرمينىنىڭ شىعۋى, بۇل ءسوزدىڭ ۇلى عالىمنىڭ تۋعان جەرىنەن تامىر تارتۋى وسىعان بايلانىستى. ورتالىق ازيادا دۇنيەگە كەلگەن الگەبرا عىلىمى, وكىنىشكە وراي, ءوز وتانىندا لايىقتى دامىمادى. ءال-دجەبرا ونەرىن ەۋروپالىقتار قۇلشىنا يگەرىپ ءيىن قاندىردى. بۇل ونەر قازاقستاننان باسقا, بۇكىل الەمدە كەڭ تۇردە دامىپ قانات جايدى.
قازاقستاندا الگەبرانىڭ نەگىزىن سالعاندار قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقتان شىققان العاشقى اكادەميك-ماتەماتيكتەرىنىڭ ءبىرى – اسان دابىس ۇلى تايمانوۆ پەن العاشقى كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى بازارباي مامبەت ۇلى ورازباەۆ. ا.تايمانوۆ الگەبرا مەن ماتەماتيكالىق لوگيكا سالاسىنداعى ءوز مەكتەبىن قۇرسا, ال ب.ورازباەۆ سانداردىڭ الگەبرالىق تەورياسى بويىنشا قازاقستاندىق مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالادى. ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى Aسقار Cەرقۇل ۇلى جۇمادىلداەۆ الماتىعا 1980 جىلى كەلىپ, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا ينستيتۋتىنا جۇمىسقا قابىلداندى. ونىڭ عىلىمي قىزىعۋشىلىقتارى كسرو عا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ا.ي.كوستريكين جەتەكشىلىك ەتكەن ماسكەۋ الگەبرا مەكتەبىمەن بايلانىستى بولدى. ول لي الگەبرالارىمەن جانە ولاردىڭ كوگومولوگيالارىمەن اينالىسا باستادى. كەيىنىرەك وسى تاقىرىپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى بىرتىندەپ الگەبرا مەن گەومەتريانىڭ باسقا سالالارىنا دا اۋىستى. ول ءال دجەبرا ونەرىنىڭ حاس شەبەرىنە اينالدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, پروفەسسور, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى A.C.جۇمادىلداەۆ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى ستانساسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ ارعى اتاسى شوڭ سىر وڭىرىندە اتاقتى ادام بولدى. سىرداريا وزەنىنىڭ جانىنداعى كوتەنتوعاي دەگەن جەردە وسى وڭىردە سيرەك كەزدەسەتىن ۇلكەن بيىك ءۇيى بولعان ەكەن. ورتاسىندا توبەسى جابىق سەگىز تۇيە اربا بەيمارال سىيىپ كەتەتىن جەرى بار ەدى دەيدى. جولەكتە ءوتىپ تۇراتىن جارمەڭكەلەرگە بەت العان تاشكەنتتەن شىققان ساۋداگەرلەر, جەرگىلىكتى مال وسىرۋشىلەر سىرداريانىڭ بويىمەن جاعالاپ جۇرەتىن بولعان. شامامەن وسى كەزەڭدەردە پەروۆسك (وسى كۇنگى قىزىلوردا), جاڭاقورعان جانە تاشكەنت ارقىلى وتەتىن تەمىرجول سالىنادى. كەڭەستىك وقۋلىقتاردا بۇل ۋاقىتتى قارا بوياۋمەن سۋرەتتەگەنىنە قاراماستان, ءومىر ءسۇرۋ سالتى جامان بولماعان سياقتى. نيكولاي زامانىندا سالىنعان تەمىرجول بەكەتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن سول قالپىندا تۇر جانە تاعى دا جۇزدەگەن جىلدار بويى تۇرادى دەۋگە بولادى. شوڭ قايىرىمدى, قولى اشىق, جومارت ادام بولعان ەكەن. جولاۋشىلار, ساۋداگەرلەر, جاي قاراپايىم ادامدار ونىڭ ۇيىنە ءجيى كەلىپ, توقتايتىن بولعان.
بۇل كىسىنىڭ پاتشا كەزىندە بولىس بولعانى ونىڭ بالالارىنا قيىندىقتار الىپ كەلدى. ۇجىمداستىرۋ كەزىندە بارلىق مال-مۇلكى كامپەسكەلەنىپ, شوڭنىڭ بالالارى سۇرگىنگە ۇشىرايدى. ۇلدارىنىڭ ءبىرى ءجۇمادىلدا تۇتقىنداۋدان ءبىر كۇن بۇرىن ءۇيىن تاستاپ شىعىپ, كەزدەيسوق امان قالادى. ەكى تۇيەمەن بالا-شاعاسىن الىپ وزبەكستانعا بەت الادى. ول باياعى مۇسا پايعامبار سياقتى, وزبەك قۇمدارىن كەزىپ, باسماشىلار مەن نكۆد قىزمەتكەرلەرىنە كەزدەسىپ قالماس ءۇشىن بوي تاسالاپ, تىعىلىپ جۇرەدى. ءسويتىپ, ولار ءتىرى قالۋدىڭ قامىن جاساپ, ماقتا ەگىستىكتەرىندە ەڭبەك ەتەدى, جۇك تاسيدى, ءارى كەز كەلگەن جۇمىستى اتقارادى. ونىڭ ۇلى سەرقۇل وسى جىلدار تۋرالى تاماشا ەستەلىكتەر قالدىردى. زامان اۋىر بولاتىن, بىراق وزبەكتەر اقىنى ادال تولەيتىن. اسقاردىڭ اكەسى سەرقۇل ءتورت كلاستىق ءبىلىم العان. وزبەكشە وقىعان, لاتىن قارىپتەرىمەن جازادى ەكەن. «مەن الوچي (وزبەكشە «ۇزدىك» دەگەن) بولدىم», – دەپ ماقتان ەتەتىن. الايدا, كوشپەندى ءومىر سالتى تولىق ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
ستالين قايتىس بولعاننان كەيىن نالالى وتباسى تۋعان اۋىلىنا ورالادى. ءجۇمادىلدانىڭ قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە دۇنيەگە كەلگەن بالالارى مەن نەمەرەلەرى كوپ ءومىر سۇرمەي, شەتىنەي بەرگەن. ءوز ەلىندە دۇنيەگە كەلگەن جانە ءتىرى قالعان العاشقى نەمەرەسى اسقار بولاتىن. وسى ۋاقىتتاردا تەمىرجول اۋرۋحاناسى ىسكە قوسىلىپ, باسقا بالالاردىڭ ءومىرىن قيعان اۋرۋ تۇرلەرى, اسقاردى اينالىپ ءوتىپتى. قازاق سالتى بويىنشا ونى اتاسى ءجۇمادىلدا باۋىرىنا سالادى.
ال ناعاشى اتاسى ۇسەن 40 جىل بويى تەمىرجولدا جول قاراۋشى بولىپ ەڭبەك ەتكەن. ول كىسى تۇراتىن 27-رازەزدىڭ قاتاڭ تابيعاتى ءوزىنىڭ بايىرعى بورىويناق دەگەن اتىنا ساي بولاتىن. ول جەردە مەكتەپ بولماعاندىقتان, اناسى كۇلشاتتىڭ ساۋاتى اشىلماي قالعان. سىرتقى الەممەن بايلانىس ارلى-بەرلى ءجۇرىپ جاتقان پويىزدار ارقىلى جۇزەگە اساتىن بولعان.
اتاسىنىڭ العاش كورگەن ۇلكەن قالاسى لەنين وردەنىن الۋ ءۇشىن بارعان تاشكەنت قالاسى بولاتىن. وعان وردەن تاپسىرىپ, بۇعان قوسا 10 مەتر سيسا بەرگەن. بالالاردىڭ قايسىسىنا كوبىرەك قۋانعانى بەلگىسىز: وردەنگە مە, الدە سيسا ماتاعا ما؟ سول زامانداردى ەسكە العاندى جاقسى كورەتىن اسقاردىڭ اناسى كۇلشات: «مەنىڭ انام, سەندەردىڭ اجەلەرىڭ اقىنقىز بارىنە كويلەك پەن جەيدەلەر تىگىپ بەردى, ءبارى سوعان شات بولدى», – دەيتىن. جول قاراۋشىنىڭ بورىويناقتاعى تۇرمىسى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بوراندى بەكەت» رومانىندا تاماشا سۋرەتتەلگەن.
اسقار ونشاقتى جىل ءومىرىن ەۋروپانى ارالاپ, ساياحات جاساۋمەن وتكىزدى. ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىر جىل, ەكىنشىسىندە جارتى جىل, ۇشىنشىسىندە ءبىر اي قىزمەت جاساپ, 1995-2005 جىلدارداعى قيىندىقتاردى ەڭسەردى. ىستامبۇل, امستەردام مەن فرانكفۋرتتىڭ اۋەجايلارىندا ول كوپتەگەن اتاقتى ادامداردى جولىقتىردى. وسىنداي ساياحاتتارىنىڭ بىرىندە, ءبىر رەيستەن ەكىنشى رەيسكە ءوتىپ بارا جاتىپ شىڭعىس ايتماتوۆتى كەزدەستىرەدى. سوندا «بوراندى بەكەتتە» ەكى قاتە بار, – دەپتى اسقار, – مەنىڭ اتام ۇسەندى ءسىز ەدىگە دەپ اتاپسىز, بورىويناق رازەزىن بوراندى بەكەت دەپ اتاپسىز, ال قالعانىنىڭ ءبارى تۋرا روماندا سۋرەتتەلگەندەي بولدى». شىڭعىس تورەقۇل ۇلى اسقاردى قۇشاقتاپ: «ءيا, شىنىمەن دە سەن ايتقانداي بولدى, ارينە, مەن سەنىڭ اتاڭ ۇسەن تۋرالى, بورىويناق رازەزىنىڭ جول قاراۋشىسى جايلى جازدىم» – دەپتى. زاڭعار قالامگەر ەدىگەنىڭ وسىنداي مىڭداعان پروتوتيپتەرىنىڭ بولعانىن ايتپادى. «بۇرىن ەۋروپالىقتار قازاقتارعا عىلىم ۇيرەتسە, ەندى عىلىمدى ولارعا قازاق ۇيرەتىپ جاتىر, – دەپ ازىلدەيدى شىقاڭ. – دۇنيە قالاي-قالاي وزگەرەدى, ءا؟!». اسقار الەمنىڭ ءبىر قيىرىنا اسىقسا, شىڭعىس ايتماتوۆ ەكىنشى قيىرىنا اسىعىپ بارا جاتتى. بۇل جازۋشى مەن ماتەماتيكتىڭ العاشقى دا ءارى سوڭعى كەزدەسۋى بولىپتى.
اتا-اناسى ءبىلىم الماسا دا, وتباسىندا ءبىلىم قۇدىرەتىنە باس يگەن. اتاسى اسقاردىڭ كىتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن قولداپ وتىرعان. اسقار پوەزياعا, تاريحقا قىزىققان جانە «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنە ماقالالار جازىپ تۇرعان. 6-سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە ول قىزىلورداعا كەلىپ, ماتەماتيكادان وبلىستىق وليمپياداعا قاتىسادى. ول ۋاقىتتا وبلىستىق وليمپيادالاردىڭ جەڭىمپازدارى بىردەن بۇكىلوداقتىق وليمپياداعا جولداما الاتىن. شيەلىدەن ماسكەۋ ارقىلى كيەۆ قالاسىنا جاساعان ءبىر اپتالىق ساياحاتى اسقارعا قاتتى اسەر ەتەدى. ماسكەۋدە ول كوركەم ادەبيەت قانا ەمەس, ماتەماتيكا تۋرالى كىتاپتاردىڭ دا بار ەكەنىن كورەدى. سونداي كوپ كىتاپتاردى ساتىپ الىپ, ۇلكەن قالالارعا بارۋعا جانە قىزىقتى كىتاپتار ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماتەماتيكا ءتاۋىر عىلىم ەكەن دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى.
1972 جىلى اسقار مگۋ-ءدىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە قۇجاتتارىن تاپسىرادى. ۇلتتىق مەكتەپتىڭ تۇلەگى رەتىندە وعان شىعارمانىڭ ورنىنا مازمۇنداما جازۋعا رۇقسات بەرىلەدى. «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» رومانىنان ءۇزىندى تاڭدايدى. ل.تولستويدىڭ ستيلىمەن جازۋعا تالپىنىسى ساتسىزدىككە ۇشىرايدى. ءسويتىپ, ورىس ءتىلى ەمتيحانىنان قۇلايدى. دەس بەرگەندە, ون ەكىنشى قاباتتا ورنالاسقان قابىلداۋ كوميسسياسىنا بارا جاتىپ, ليفت ىشىندە وليمپيادالاردا كورىپ جۇرگەن ادامدى كەزدەستىرەدى. ول دا وليمپيادالاردىڭ جاس جەڭىمپازىن تانيدى. بالانىڭ مۇڭايۋ سەبەبىن بىلگەننەن سوڭ, اپەللياتسيا بەرۋگە بولاتىنىن ايتىپ, سوعان ءوتىنىش جازۋعا كومەكتەسەدى. ءبىر عاجابى بەرىلگەن ونشاقتى اپەللياتسيالىق ءوتىنىشتىڭ اراسىندا ونىڭ ءوتىنىشى قولداۋعا يە بولادى. اسقار بۇدان ەكى قورىتىندى جاسايدى: ەگەر سەن تولستوي بولماساڭ, كۇردەلى سويلەمدەردى قولدانبا; ءال-حورەزميدىڭ كەڭەسىن ەستە ۇستا: مينۋستاردى پليۋستەرگە, كەمشىلىكتەردى ارتىقشىلىقتارعا اينالدىرۋعا تىرىس.
جوعارى الگەبرا بويىنشا ءدارىستەردى ا.ي.كوستريكين وقيدى. ونىڭ دارىستەرىنەن تۇسىنگەنى, ول ءوزى ءۇشىن ەڭ جايلى مەكەن وڭ سيپاتتامالى ءورىس, اسىرەسە تاڭبالاردى باقىلاپ وتىرۋدى قاجەت ەتپەيتىن 2 سيپاتتامالى ءورىس ەكەنىن ءتۇسىندى. ءال-حورەزمي ەرەجەسىن قولدانىپ ورىس ءتىلىن ناشار ءبىلۋىن ول كۇشتى قارۋعا اينالدىردى. ول دارىستەردى ەكى رەت جازاتىن: اۋديتوريادا جانە ۇيدە سوزدىكپەن قايتادان جازاتىن. وسىنداي تاسىلمەن اسىرەسە, كپسس تاريحى الدىنداعى قورقىنىشىن جويادى. كەڭەس ستۋدەنتتەرىنىڭ ايبارلى ءپانى ونى ديالەكتيكالىق ماتەرياليزمنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىن وقۋعا, سونىمەن بىرگە ورىس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى مەن ماتەماتيكا كلاسسيكتەرىن وقۋعا ۇيرەتتى.
1981 جىلى ۆ.ا.ستەكلوۆ اتىنداعى ماتەماتيكا ينستيتۋتىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى (عىلىمي جەتەكشىسى – ا.ي.كوستريكين), ال 1988 جىلى ينستيتۋتتىڭ لەنينگرادتاعى ءبولىمىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى. ديسسەرتاتسيالار وڭ سيپاتتامالى لي الگەبرالارىنىڭ كوگومولوگيالارىنا ارنالعان بولاتىن. اسقار سەرقۇل ۇلىنىڭ عىلىمي قىزىعۋشىلىقتارى ءارالۋان: لي الگەبرالارىنىڭ تەورياسى, اسسوتسياتيۆتى ەمەس الگەبرالار تەورياسى جانە كومبيناتوريكا. ونىڭ كەيبىر ناتيجەلەرىنە توقتالايىق.
نول سيپاتتامالى ورىستەگى لي الگەبرالارى تەورياسىنىڭ نەگىزىندە راديكالدى جىكتەلۋ جايلى لەۆي-مالتسەۆ تەورەماسى جاتىر. ول ءوز كەزەگىندە, ۋايتحەد لەمماسىنان شىعادى. بۇل لەمما بويىنشا كەلتىرىلمەيتىن ءمودۋلدى كوگومولوگيالار نولگە اينالادى. سيپاتتاما وڭ بولعان جاعدايدا ۋايتحەد لەمماسى دۇرىس ەمەس. دجەكوبسون كەز كەلگەن لي مودۋليارلى الگەبراسىنىڭ جىكتەلمەيتىن ءمودۋلى بار ەكەنىن دالەلدەگەن. سەليگمان كەز كەلگەن مودۋليارلى اقىرلى ولشەمدى لي الگەبراسىنىڭ نول ەمەس, كوگومولوگيالى ءمودۋلى بار ەكەنى تۋرالى گيپوتەزا جاسايدى.
اسقار جۇمادىلداەۆ سەليگماننىڭ گيپوتەزاسىن دالەلدەيدى. اتاپ ايتقاندا, ول كەز كەلگەن اقىرلى ولشەمدى p>0 سيپاتتامالى لي الگەبراسى ءۇشىن مىناداي تەورەمالاردى جەرىنە جەتكىزەدى. ءسويتىپ, نول ەمەس كوگومولوگيالى مودۋل تابىلاتىنىن; نول ەمەس كوگومولوگيالارى بار, كەلتىرىلمەيتىن مودۋلدەر شەكتەۋلى بولاتىنىن; وسىنداي مودۋلدەردىڭ سانى اقىرلى ەكەنىن ايقىندايدى.
بۇل ناتيجەلەر بىرولشەمدى جانە ەكىولشەمدى جاعدايلاردا لەۆي-مالتسەۆ تەورەماسىنىڭ كەلەسى مودۋليارلى سىڭارلارىن بەرەدى: كەز كەلگەن «p» سيپاتتامالى اقىرلى ولشەمدى لي الگەبراسىنىڭ ۇساقتالمايتىن كەڭەيتپەسى بولادى; كەلتىرىلمەيتىن مودۋلدەر كومەگىمەن الىنعان وسىنداي كەڭەيتپەلەر سانى اقىرلى بولادى.
باسقاشا ايتقاندا, اسقار جۇمادىلداەۆ مودۋليارلى جاعدايداعى كوگومولوگيالىق سۋرەتتىڭ نول سيپاتتامالى جاعدايدان گورى باي ءارى قىزىعىراق ەكەنىن كورسەتتى. ونىڭ ناتيجەلەرى سونىمەن بىرگە, لي مودۋليارلى الگەبرالارىنىڭ كوگومولوگياسى اناعۇرلىم كۇردەلىرەك قۇرىلعانىن جانە زەرتتەۋگە قيىنىراق ەكەنىن تانىتتى.
ءجۇز جىلدان استام بۇرىن سوفۋس لي ەكى ۆەكتورلىق ءورىستىڭ كومپوزيتسياسى مىندەتتى تۇردە ۆەكتورلىق ءورىس بولمايتىنىن, بىراق ولاردىڭ كوممۋتاتورى ۆەكتورلىق ءورىس بولاتىنىن بايقادى. بۇل قاعيدات لي الگەبرالارى مەن لي توپتارى تەورياسىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى. اسقار جۇمادىلداەۆ لي قۇرىلىمى كوپولشەمدى جاعدايعا دا جالپىلاناتىنىن بايقادى. ەگەر n-ولشەمدى كوپبەينەدەگى ۆەكتورلىق ورىستەردىڭ سانى n+1 سانى كۆادراتىنان ۇشكە اۋىتقيتىن بولسا, وندا ((n+1)^2-3)- ۆەكتورلىق ءورىستىڭ كوسوسيممەتريالىق قوسىندىسى قايتادان ۆەكتورلىق ءورىس بولادى. سوفۋس ليدەن كەيىن 150 جىل وتكەن سوڭ اشىلعان وسى تاماشا جاڭالىق, لي الگەبرالارىنىڭ كوپولشەمدى نۇسقالارى گەومەتريا مەن فيزيكادا مۇمكىن ەكەنىن جانە ولاردىڭ بولاشاقتا اشىلار جاڭالىقتاردىڭ قاينار كوزى بولاتىنىن كورسەتەدى.
نوۆيكوۆ الگەبراسى وڭجاق سيممەتريالى اسسوتسياتور تەپە-تەڭدىگىمەن جانە سولجاق كوممۋتاتيۆتىلىك تەپە-تەڭدىگىمەن انىقتالادى. نوۆيكوۆ الگەبراسىنىڭ نەگىزگى مىسالى: كوپمۇشەلىكتەر كەڭىستىگىندەگى a x b= a’b كوبەيتۋ امالىمەن انىقتالاتىن الگەبرا. جۇمادىلداەۆ تۋىندى الۋ مەن ينتەگرالداۋ امالدارى كومەگىمەن قۇرىلعان كوبەيتىندىلەرگە قاتىستى كوپمۇشەلىكتەر الگەبرالارىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن زەرتتەۋدى باستادى. نوۆيكوۆ الگەبراسىن جالپىلايتىن بىرقاتار جاڭا الگەبرا كلاستارىن قۇردى. مىسالعا, a x b=a’b+ab’ كوبەيتىندىسىنە قاتىستى كوپمۇشەلىكتەر كەڭىستىگى 4 دارەجەلى تەپە-تەڭدىككە باعىنادى:
(a x b) x (c x d)-(a x d) x (c x b)=(a,b,c) x d-(a,d,c) x b,
مۇندا (a,b,c)=a x (b x c)- (a x b) x c – اسسوتسياتور.
بۇل تەپە-تەڭدىك تورتكەن تەپە-تەڭدىگى دەپ اتالادى. ول اقىن كەنەن ازىرباەۆتىڭ قىزىنىڭ قۇرمەتىنە اتالعان. وسى زاڭنىڭ اشىلۋ تاريحىن اسقار بىلاي ەسىنە الادى.
«ماعان تەوريالىق فيزيكا ورتالىعىندا جۇمىس ىستەۋ ۇنايدى. ول ادرياتيكا تەڭىزىنىڭ جاعاسىنداعى تريەست قالاسىندا ورنالاسقان. تاماشا كىتاپحانا مەن تاماشا تەڭىز بار. بۇكىل الەمنەن ماتەماتيكتەر مەن فيزيكتەر جينالىپ, قىزىقتى ماسەلەلەردى تالقىلايدى. عاجاپ جاعاجاي. ول جەردە ادام كوپ. وڭاشالاۋ تاستاقتى جەرلەر بار. تۇسكى استان كەيىنگى وسىنداي سۋعا شومىلۋ كەزىندە ماعان ديەدرالدىق توپتىڭ كۆادراتقا اسەرىن زەرتتەۋ كەرەكتىگى جانە قيعاش سيممەتيالى ينۆاريانتتاردى ىزدەۋ كەرەكتىگى تۋرالى وي كەلدى. ينۆاريانتتار ەكەۋ. تەڭەستىرسەك – نوۆيكوۆ الگەبراسى ءۇشىن يوردان كوبەيتىندىسىنە قاتىستى تەپە-تەڭدىك شىعادى. تەپە-تەڭدىكتەردىڭ سۇلۋلىعىن باسقاشا بايقاي المايسىڭ. بۇل الگەبرانىڭ دارەجەسى ۇشكە تەڭ تەپە-تەڭدىكتەرى جوق. ول دارەجەسى ەكىگە تەڭ ستاندارتتى تەپە-تەڭدىگى بار جانە بىردەن ءتورت دارەجەگە كوشەدى. قانداي تاماشا! اتاقتى اقىننىڭ قىزىنىڭ اتى ەسكە ورالدى: «ءتورت كەمپىر ءبىر شال». الەمدە قاي جەردە مۇنداي ات بار؟ قازاقتان باسقا, بۇل اتتىڭ سۇلۋلىعىن كىم ۇعادى؟ كەنەننىڭ قىزىن وسىنداي ءبىرتۇرلى اتپەن اتاۋىنىڭ فيلوسوفيالىق تەرەڭدىگىن كىم سەزىنەدى؟ ونىڭ وسى قىزىنا دەيىن كوپ بالالارى بولعان, بىراق ولاردىڭ ءبارى بۇل فانيدە قالماي, باقيلىق بولىپ كەتكەن. ول دۇنيەگە كەلگەن كەزدە, قاسىندا ءتورت كارى كەمپىر مەن ءبىر شالدان باسقا ەشكىم بولماعان. ەر ازاماتتار سوعىستا. قالعاندارى كولحوز ەگىستىگىندە. قىزىڭدى قالاي اتاعانىڭدا نە تۇر؟ ەڭ باستىسى, ءتىرى قالسا بولدى. باسقالارعا كەدەرگى جاساماي, وزىنە ەشكىمنىڭ نازارىن اۋدارماي ءومىر سۇرە بەرسىن. جىن-شايتاننىڭ كوزى وعان ەمەس, ونىڭ اتىنا عانا ءتۇسسىن. مىنە, وسىنداي فيلوسوفيا بولعان. ارينە, بۇل ات كەيىنىرەك قىسقارتىلدى. «ءتورت كەمپىر ءبىر شال» تورتكەن بولدى. وسىلايشا ءتورتىنشى دارەجەلى تەپە-تەڭدىك تورتكەن اتىن يەمدەندى.
تاريح مۇنىمەن بىتپەيدى. ەكى جىلدان كەيىن a x b كوبەيتىندىسى بەس دارەجەلى باسقا تەپە-تەڭدىككە باعىناتىنى انىقتالدى. ونى بەسكەن تەپە-تەڭدىگى دەپ اتادى. تورتكەن الگەبراسىنىڭ تەپە-تەڭدىكتەر ءبازيسى وسى ەكى تەپە-تەڭدىكپەن بىتە مە, جوق پا – ونى ەشكىم بىلمەيدى.
تاريح ەندى باستالۋدا. ال ەگەر تورتكەن كوبەيتىندىسىندە ديففەرەنتسيالداۋ امالىن ينتەگرالداۋ امالىمەن اۋىستىرسا نە بولادى؟ ول جەردە دە ءتورت دارەجەلى تاماشا تەپە-تەڭدىك پايدا بولادى ەكەن. تورتكەن تەپە-تەڭدىگىنەن ءبىر عانا ايىرماسى: تورتكەن تەپە-تەڭدىگىندەگى اسسوتسياتورلاردى ياكوبيانعا جانە تاڭبالاردى اۋىستىرسا بولعانى. بۇل تەپە-تەڭدىكتى ءتورتكەننىڭ تۋىسى رەتىندە تورتقارا تەپە-تەڭدىگى دەپ اتاعان دۇرىس بولادى. ءبىز تورتكەن تەپە-تەڭدىگىنىڭ بەسكەن تەپە-تەڭدىگى دەگەن ءسىڭلىسى بار ەكەنىن بىلەمىز. ەندەشە, تورتقارانىڭ بەسقارا دەگەن ءىنىسىن – بەسىنشى دارەجەلى تەپە-تەڭدىگى بولۋىن كۇتۋگە بولادى. ونى قالاي تاپساق ەكەن؟ تورتكەن جانە تورتقارا الگەبرالارى كوپتەگەن ماسەلەلەردى تۋىنداتادى. اسقار وسىنداي الگەبرالاردىڭ ءبىر مىسالىن عانا ويلاپ تاپتى. باسقالارى بار ما؟ وسىنداي الگەبرالاردىڭ قۇرىلىمدىق تەورياسى قانداي؟ بۇل الگەبرالاردىڭ باسقا اپالارى مەن اعالارى بار ما؟ ديففەرەنتسيالداۋ, ينتەگرالداۋ امالدارى كومەگىمەن كوبەيتىندىلەردى كوپتەپ ويلاپ تابۋعا بولادى. كەيبىر الگەبرالار وتە قىزىق, كەيبىرى – قىزىق ەمەس. ولاردى قالاي ايىرۋعا بولادى, قالاي جىكتەۋ كەرەك؟ بۇل سۇراقتار ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ جاتىر.
ءبىز اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆتىڭ عىلىمي قىزمەتىنىڭ ءبىر باعىتى تۋرالى عانا ايتتىق. اسەكەڭنىڭ الگەبراداعى شىڭدارى جاڭاعىداي بولسا, قوعامدىق قىزمەتى, قايراتكەرلىگى شە؟ اتاقتى عالىم قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ 12-ءشى (1991-1993) جانە 13-ءشى (1993-1995) شاقىرىلىمدارىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. 1993 جىلى ول قىزىلوردا قالاسى بويىنشا سايلاۋعا ءتۇستى. 13 باسەكەلەستىڭ اراسىنان توپ جاردى. ول 12-ءشى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەستىڭ ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعانى دا زاڭدىلىق سياقتى. ول كەزدە كومپيۋتەرلەر بولعان جوق. داۋىس بەرۋ ناتيجەلەرى ەسكىشە قولمەن ەسەپتەلەتىن. پارلامەنتتەگى بارلىق ماڭىزدى داۋىس بەرۋ قورىتىندىلارى ونىڭ قولىمەن بەكىتىلدى. سونىمەن بىرگە, ءبىلىم مەن عىلىم كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلاندى. ونىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسى پۋنكتىنىڭ ءبىرى دارىندى جاستاردى قولدايتىن ارنايى قوردى قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ەدى. «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا ون مىڭنان اسا قازاق جاستارى شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىمىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الدى. اسقار جۇمادىلداەۆ پارلامەنتتىڭ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك تۋرالى دەكلاراتسياسى, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى زاڭى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى كونستيتۋتسياسى جانە قازاقستان رەسپۋبيكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ العاشقى سايلاۋى سياقتى تاريحي شەشىمدەردى قابىلداۋىنا قاتىسقان قايراتكەر ازامات.
ول مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى جوعارى سىيلىقتارمەن ماراپاتتاۋعا بايلانىستى ءۇش ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ قابىلداۋىندا بولدى. 1995-1996 جىلدارى گۋمبولدت قورىنىڭ ستيپەندياتى اتاندى. وسىعان بايلانىستى ونى گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ر.گەرتسوگ قابىلدادى. 2011 جىلى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن تابىس ەتتى. 2012 جىلى يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى م.احمادينيجاد ونى حالىقارالىق ءال-حورەزمي سىيلىعىمەن ماراپاتتادى.
اسقار جۇمادىلداەۆ ۇلكەن عىلىمي-اعارتۋشىلىق قىزمەت تە اتقارىپ كەلەدى. ونىڭ تەلەديداردان سويلەگەن سوزدەرى مەن ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى ماقالالارى كورەرمەندەر مەن وقىرمانداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى. «قارىز بەن پارىز», «كۇلتوبە», «ءبىز ايتساق» – ونىڭ قاتىسقان تەلەباعدارلامالارىنىڭ ءبىر بولىگى عانا. ءوز سوزدەرىندە ول عىلىم تۋرالى ايتپاي كەتپەيدى. ونىڭ عىلىمعا بەرىلگەندىگى, عىلىمدى كوپشىلىككە تاراتۋ تاسىلدەرى تامساندىرادى. جاستار عىلىمعا كەلمەيتىن زامان بولعان. ول بولسا ستۋدەنتتەردى بارىنشا بەلسەندى ارەكەتتەرگە تارتۋدىڭ, عىلىم شىڭىنا شىعۋدىڭ بايىرعى جولدارىن قايتا جانداندىردى. كىم ەسەپتى شەشسە, ءجۇز دوللار الادى, ەگەر ونى ەشكىم شەشپەسە, وندا ەسەپ كەلەر جىلعا قالادى جانە سىيلىق تاعى ءجۇز دوللارعا وسەدى. ازىرگە ۇتقان ستۋدەنتتەردىڭ رەكوردى ءۇش ءجۇز دوللاردى قۇرايدى. وسى جىلى مىڭ دوللارلىق ەسەپ ۇسىنىلدى: x!+1=y^2 تەڭدەۋىنىڭ ءبۇتىن ساندى شەشىمدەرىن تاپ. ءۇش شەشىمى بەلگىلى: (x,y)=(4,5), (5,11), (7,71). ءتورتىنشى شەشىمدى تابۋ قاجەت. پروفەسسور جۇمادىلداەۆتىڭ نوۋ-حاۋى ارىپتەستەرىنىڭ قىزۋ قولداۋىنا يە بولدى. ءتورت ماتەماتيك (م.وتەلباەۆ, ت.قالمەنوۆ, ب.بايجانوۆ جانە م.گۋلەر) ارقايسىسى تاعى مىڭ دوللاردان سىيلىققا قولداۋ كورسەتتى. سوندىقتان, بيىل بۇل ەسەپ بەس مىڭ دوللار تۇراتىن بولادى. عىلىمدى كوپشىلىككە تاراتۋعا ارنالعان پروفەسسور جۇمادىلداەۆتىڭ ءادىسىن قارجى جاعىنان قولدايتىن بيزنەسمەندەر شىعىپ كەلەدى. ەڭ قىزىعى, ەكى السا دا, پروفەسسورعا رەنجىمەيتىن ستۋدەنتتەر كوبەيىپ جاتىر. ستۋدەنتتەر اراسىنداعى ساۋالناما ناتيجەسى بويىنشا ول ءۇش مارتە قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇزدىك پروفەسسورى اتاندى. ونىڭ ستۋدەنتتەرىنىڭ اراسىندا عىلىمدا, ساياساتتا, بيزنەستە بيىك شىڭدارعا جەتكەن وقۋشىلارى كوپ. ونىڭ جيىرما شاقتى ستۋدەنتى ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا وقيدى. سولاردىڭ ءبىرى (و.ماقىشەۆ), فوربس جۋرنالىنىڭ دەرەگى بويىنشا, كومپيۋتەرلىك سالادا ميلليونەر بولدى.
الگەبراداعى, ومىردەگى اسقار شىڭى وسىلايشا اسقارالى بيىكتەرگە ورلەي بەرسىن دەپ تىلەيمىز.
تىنىسبەك قالمەنوۆ,
ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق
مودەلدەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
ۇعا اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
بەكتۇر بايجانوۆ,
الگەبرا جانە ماتەماتيكالىق لوگيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى.
الماتى.
ۇلى بابامىز ءال-حورەزمي ارال تەڭىزىنىڭ ماڭىندا تۋعان. ونىڭ مىڭ جىلدان ارىراقتا جازىلعان «ءال-دجابر ۋال مۋكاببالا» كىتابى وركەنيەتكە وراسان زور اسەر ەتتى. ءال-دجەبر ءسوزىنىڭ ماعىناسى – قالىپقا كەلتىرۋ, تۇزەتۋ. ءال-حورەزمي بەدەلىنىڭ جوعارى بولعاندىعى سونشا, كىتاپتى اۋدارعان ورتاعاسىرلىق تاقۋالار ونىڭ سوزدەرىن كەمەلىنە جەتكەن, الىپ-قوسار ەشتەڭە جوق, سوڭعى ءسوز رەتىندە قابىلداعان. الگوريتم تەرمينىنىڭ شىعۋى, بۇل ءسوزدىڭ ۇلى عالىمنىڭ تۋعان جەرىنەن تامىر تارتۋى وسىعان بايلانىستى. ورتالىق ازيادا دۇنيەگە كەلگەن الگەبرا عىلىمى, وكىنىشكە وراي, ءوز وتانىندا لايىقتى دامىمادى. ءال-دجەبرا ونەرىن ەۋروپالىقتار قۇلشىنا يگەرىپ ءيىن قاندىردى. بۇل ونەر قازاقستاننان باسقا, بۇكىل الەمدە كەڭ تۇردە دامىپ قانات جايدى.
قازاقستاندا الگەبرانىڭ نەگىزىن سالعاندار قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ قازاقتان شىققان العاشقى اكادەميك-ماتەماتيكتەرىنىڭ ءبىرى – اسان دابىس ۇلى تايمانوۆ پەن العاشقى كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى بازارباي مامبەت ۇلى ورازباەۆ. ا.تايمانوۆ الگەبرا مەن ماتەماتيكالىق لوگيكا سالاسىنداعى ءوز مەكتەبىن قۇرسا, ال ب.ورازباەۆ سانداردىڭ الگەبرالىق تەورياسى بويىنشا قازاقستاندىق مەكتەپتىڭ نەگىزىن قالادى. ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى Aسقار Cەرقۇل ۇلى جۇمادىلداەۆ الماتىعا 1980 جىلى كەلىپ, قازاق كسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ماتەماتيكا جانە مەحانيكا ينستيتۋتىنا جۇمىسقا قابىلداندى. ونىڭ عىلىمي قىزىعۋشىلىقتارى كسرو عا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ا.ي.كوستريكين جەتەكشىلىك ەتكەن ماسكەۋ الگەبرا مەكتەبىمەن بايلانىستى بولدى. ول لي الگەبرالارىمەن جانە ولاردىڭ كوگومولوگيالارىمەن اينالىسا باستادى. كەيىنىرەك وسى تاقىرىپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعى بىرتىندەپ الگەبرا مەن گەومەتريانىڭ باسقا سالالارىنا دا اۋىستى. ول ءال دجەبرا ونەرىنىڭ حاس شەبەرىنە اينالدى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, پروفەسسور, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى A.C.جۇمادىلداەۆ قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلى ستانساسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ ارعى اتاسى شوڭ سىر وڭىرىندە اتاقتى ادام بولدى. سىرداريا وزەنىنىڭ جانىنداعى كوتەنتوعاي دەگەن جەردە وسى وڭىردە سيرەك كەزدەسەتىن ۇلكەن بيىك ءۇيى بولعان ەكەن. ورتاسىندا توبەسى جابىق سەگىز تۇيە اربا بەيمارال سىيىپ كەتەتىن جەرى بار ەدى دەيدى. جولەكتە ءوتىپ تۇراتىن جارمەڭكەلەرگە بەت العان تاشكەنتتەن شىققان ساۋداگەرلەر, جەرگىلىكتى مال وسىرۋشىلەر سىرداريانىڭ بويىمەن جاعالاپ جۇرەتىن بولعان. شامامەن وسى كەزەڭدەردە پەروۆسك (وسى كۇنگى قىزىلوردا), جاڭاقورعان جانە تاشكەنت ارقىلى وتەتىن تەمىرجول سالىنادى. كەڭەستىك وقۋلىقتاردا بۇل ۋاقىتتى قارا بوياۋمەن سۋرەتتەگەنىنە قاراماستان, ءومىر ءسۇرۋ سالتى جامان بولماعان سياقتى. نيكولاي زامانىندا سالىنعان تەمىرجول بەكەتتەرى ءالى كۇنگە دەيىن سول قالپىندا تۇر جانە تاعى دا جۇزدەگەن جىلدار بويى تۇرادى دەۋگە بولادى. شوڭ قايىرىمدى, قولى اشىق, جومارت ادام بولعان ەكەن. جولاۋشىلار, ساۋداگەرلەر, جاي قاراپايىم ادامدار ونىڭ ۇيىنە ءجيى كەلىپ, توقتايتىن بولعان.
بۇل كىسىنىڭ پاتشا كەزىندە بولىس بولعانى ونىڭ بالالارىنا قيىندىقتار الىپ كەلدى. ۇجىمداستىرۋ كەزىندە بارلىق مال-مۇلكى كامپەسكەلەنىپ, شوڭنىڭ بالالارى سۇرگىنگە ۇشىرايدى. ۇلدارىنىڭ ءبىرى ءجۇمادىلدا تۇتقىنداۋدان ءبىر كۇن بۇرىن ءۇيىن تاستاپ شىعىپ, كەزدەيسوق امان قالادى. ەكى تۇيەمەن بالا-شاعاسىن الىپ وزبەكستانعا بەت الادى. ول باياعى مۇسا پايعامبار سياقتى, وزبەك قۇمدارىن كەزىپ, باسماشىلار مەن نكۆد قىزمەتكەرلەرىنە كەزدەسىپ قالماس ءۇشىن بوي تاسالاپ, تىعىلىپ جۇرەدى. ءسويتىپ, ولار ءتىرى قالۋدىڭ قامىن جاساپ, ماقتا ەگىستىكتەرىندە ەڭبەك ەتەدى, جۇك تاسيدى, ءارى كەز كەلگەن جۇمىستى اتقارادى. ونىڭ ۇلى سەرقۇل وسى جىلدار تۋرالى تاماشا ەستەلىكتەر قالدىردى. زامان اۋىر بولاتىن, بىراق وزبەكتەر اقىنى ادال تولەيتىن. اسقاردىڭ اكەسى سەرقۇل ءتورت كلاستىق ءبىلىم العان. وزبەكشە وقىعان, لاتىن قارىپتەرىمەن جازادى ەكەن. «مەن الوچي (وزبەكشە «ۇزدىك» دەگەن) بولدىم», – دەپ ماقتان ەتەتىن. الايدا, كوشپەندى ءومىر سالتى تولىق ءبىلىم الۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى.
ستالين قايتىس بولعاننان كەيىن نالالى وتباسى تۋعان اۋىلىنا ورالادى. ءجۇمادىلدانىڭ قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە دۇنيەگە كەلگەن بالالارى مەن نەمەرەلەرى كوپ ءومىر سۇرمەي, شەتىنەي بەرگەن. ءوز ەلىندە دۇنيەگە كەلگەن جانە ءتىرى قالعان العاشقى نەمەرەسى اسقار بولاتىن. وسى ۋاقىتتاردا تەمىرجول اۋرۋحاناسى ىسكە قوسىلىپ, باسقا بالالاردىڭ ءومىرىن قيعان اۋرۋ تۇرلەرى, اسقاردى اينالىپ ءوتىپتى. قازاق سالتى بويىنشا ونى اتاسى ءجۇمادىلدا باۋىرىنا سالادى.
ال ناعاشى اتاسى ۇسەن 40 جىل بويى تەمىرجولدا جول قاراۋشى بولىپ ەڭبەك ەتكەن. ول كىسى تۇراتىن 27-رازەزدىڭ قاتاڭ تابيعاتى ءوزىنىڭ بايىرعى بورىويناق دەگەن اتىنا ساي بولاتىن. ول جەردە مەكتەپ بولماعاندىقتان, اناسى كۇلشاتتىڭ ساۋاتى اشىلماي قالعان. سىرتقى الەممەن بايلانىس ارلى-بەرلى ءجۇرىپ جاتقان پويىزدار ارقىلى جۇزەگە اساتىن بولعان.
اتاسىنىڭ العاش كورگەن ۇلكەن قالاسى لەنين وردەنىن الۋ ءۇشىن بارعان تاشكەنت قالاسى بولاتىن. وعان وردەن تاپسىرىپ, بۇعان قوسا 10 مەتر سيسا بەرگەن. بالالاردىڭ قايسىسىنا كوبىرەك قۋانعانى بەلگىسىز: وردەنگە مە, الدە سيسا ماتاعا ما؟ سول زامانداردى ەسكە العاندى جاقسى كورەتىن اسقاردىڭ اناسى كۇلشات: «مەنىڭ انام, سەندەردىڭ اجەلەرىڭ اقىنقىز بارىنە كويلەك پەن جەيدەلەر تىگىپ بەردى, ءبارى سوعان شات بولدى», – دەيتىن. جول قاراۋشىنىڭ بورىويناقتاعى تۇرمىسى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بوراندى بەكەت» رومانىندا تاماشا سۋرەتتەلگەن.
اسقار ونشاقتى جىل ءومىرىن ەۋروپانى ارالاپ, ساياحات جاساۋمەن وتكىزدى. ءبىر ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىر جىل, ەكىنشىسىندە جارتى جىل, ۇشىنشىسىندە ءبىر اي قىزمەت جاساپ, 1995-2005 جىلدارداعى قيىندىقتاردى ەڭسەردى. ىستامبۇل, امستەردام مەن فرانكفۋرتتىڭ اۋەجايلارىندا ول كوپتەگەن اتاقتى ادامداردى جولىقتىردى. وسىنداي ساياحاتتارىنىڭ بىرىندە, ءبىر رەيستەن ەكىنشى رەيسكە ءوتىپ بارا جاتىپ شىڭعىس ايتماتوۆتى كەزدەستىرەدى. سوندا «بوراندى بەكەتتە» ەكى قاتە بار, – دەپتى اسقار, – مەنىڭ اتام ۇسەندى ءسىز ەدىگە دەپ اتاپسىز, بورىويناق رازەزىن بوراندى بەكەت دەپ اتاپسىز, ال قالعانىنىڭ ءبارى تۋرا روماندا سۋرەتتەلگەندەي بولدى». شىڭعىس تورەقۇل ۇلى اسقاردى قۇشاقتاپ: «ءيا, شىنىمەن دە سەن ايتقانداي بولدى, ارينە, مەن سەنىڭ اتاڭ ۇسەن تۋرالى, بورىويناق رازەزىنىڭ جول قاراۋشىسى جايلى جازدىم» – دەپتى. زاڭعار قالامگەر ەدىگەنىڭ وسىنداي مىڭداعان پروتوتيپتەرىنىڭ بولعانىن ايتپادى. «بۇرىن ەۋروپالىقتار قازاقتارعا عىلىم ۇيرەتسە, ەندى عىلىمدى ولارعا قازاق ۇيرەتىپ جاتىر, – دەپ ازىلدەيدى شىقاڭ. – دۇنيە قالاي-قالاي وزگەرەدى, ءا؟!». اسقار الەمنىڭ ءبىر قيىرىنا اسىقسا, شىڭعىس ايتماتوۆ ەكىنشى قيىرىنا اسىعىپ بارا جاتتى. بۇل جازۋشى مەن ماتەماتيكتىڭ العاشقى دا ءارى سوڭعى كەزدەسۋى بولىپتى.
اتا-اناسى ءبىلىم الماسا دا, وتباسىندا ءبىلىم قۇدىرەتىنە باس يگەن. اتاسى اسقاردىڭ كىتاپقا دەگەن قىزىعۋشىلىعىن قولداپ وتىرعان. اسقار پوەزياعا, تاريحقا قىزىققان جانە «قازاقستان پيونەرى» گازەتىنە ماقالالار جازىپ تۇرعان. 6-سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە ول قىزىلورداعا كەلىپ, ماتەماتيكادان وبلىستىق وليمپياداعا قاتىسادى. ول ۋاقىتتا وبلىستىق وليمپيادالاردىڭ جەڭىمپازدارى بىردەن بۇكىلوداقتىق وليمپياداعا جولداما الاتىن. شيەلىدەن ماسكەۋ ارقىلى كيەۆ قالاسىنا جاساعان ءبىر اپتالىق ساياحاتى اسقارعا قاتتى اسەر ەتەدى. ماسكەۋدە ول كوركەم ادەبيەت قانا ەمەس, ماتەماتيكا تۋرالى كىتاپتاردىڭ دا بار ەكەنىن كورەدى. سونداي كوپ كىتاپتاردى ساتىپ الىپ, ۇلكەن قالالارعا بارۋعا جانە قىزىقتى كىتاپتار ساتىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ماتەماتيكا ءتاۋىر عىلىم ەكەن دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى.
1972 جىلى اسقار مگۋ-ءدىڭ مەحانيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە قۇجاتتارىن تاپسىرادى. ۇلتتىق مەكتەپتىڭ تۇلەگى رەتىندە وعان شىعارمانىڭ ورنىنا مازمۇنداما جازۋعا رۇقسات بەرىلەدى. «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» رومانىنان ءۇزىندى تاڭدايدى. ل.تولستويدىڭ ستيلىمەن جازۋعا تالپىنىسى ساتسىزدىككە ۇشىرايدى. ءسويتىپ, ورىس ءتىلى ەمتيحانىنان قۇلايدى. دەس بەرگەندە, ون ەكىنشى قاباتتا ورنالاسقان قابىلداۋ كوميسسياسىنا بارا جاتىپ, ليفت ىشىندە وليمپيادالاردا كورىپ جۇرگەن ادامدى كەزدەستىرەدى. ول دا وليمپيادالاردىڭ جاس جەڭىمپازىن تانيدى. بالانىڭ مۇڭايۋ سەبەبىن بىلگەننەن سوڭ, اپەللياتسيا بەرۋگە بولاتىنىن ايتىپ, سوعان ءوتىنىش جازۋعا كومەكتەسەدى. ءبىر عاجابى بەرىلگەن ونشاقتى اپەللياتسيالىق ءوتىنىشتىڭ اراسىندا ونىڭ ءوتىنىشى قولداۋعا يە بولادى. اسقار بۇدان ەكى قورىتىندى جاسايدى: ەگەر سەن تولستوي بولماساڭ, كۇردەلى سويلەمدەردى قولدانبا; ءال-حورەزميدىڭ كەڭەسىن ەستە ۇستا: مينۋستاردى پليۋستەرگە, كەمشىلىكتەردى ارتىقشىلىقتارعا اينالدىرۋعا تىرىس.
جوعارى الگەبرا بويىنشا ءدارىستەردى ا.ي.كوستريكين وقيدى. ونىڭ دارىستەرىنەن تۇسىنگەنى, ول ءوزى ءۇشىن ەڭ جايلى مەكەن وڭ سيپاتتامالى ءورىس, اسىرەسە تاڭبالاردى باقىلاپ وتىرۋدى قاجەت ەتپەيتىن 2 سيپاتتامالى ءورىس ەكەنىن ءتۇسىندى. ءال-حورەزمي ەرەجەسىن قولدانىپ ورىس ءتىلىن ناشار ءبىلۋىن ول كۇشتى قارۋعا اينالدىردى. ول دارىستەردى ەكى رەت جازاتىن: اۋديتوريادا جانە ۇيدە سوزدىكپەن قايتادان جازاتىن. وسىنداي تاسىلمەن اسىرەسە, كپسس تاريحى الدىنداعى قورقىنىشىن جويادى. كەڭەس ستۋدەنتتەرىنىڭ ايبارلى ءپانى ونى ديالەكتيكالىق ماتەرياليزمنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىن وقۋعا, سونىمەن بىرگە ورىس ادەبيەتىنىڭ كلاسسيكتەرى مەن ماتەماتيكا كلاسسيكتەرىن وقۋعا ۇيرەتتى.
1981 جىلى ۆ.ا.ستەكلوۆ اتىنداعى ماتەماتيكا ينستيتۋتىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى (عىلىمي جەتەكشىسى – ا.ي.كوستريكين), ال 1988 جىلى ينستيتۋتتىڭ لەنينگرادتاعى ءبولىمىندە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى. ديسسەرتاتسيالار وڭ سيپاتتامالى لي الگەبرالارىنىڭ كوگومولوگيالارىنا ارنالعان بولاتىن. اسقار سەرقۇل ۇلىنىڭ عىلىمي قىزىعۋشىلىقتارى ءارالۋان: لي الگەبرالارىنىڭ تەورياسى, اسسوتسياتيۆتى ەمەس الگەبرالار تەورياسى جانە كومبيناتوريكا. ونىڭ كەيبىر ناتيجەلەرىنە توقتالايىق.
نول سيپاتتامالى ورىستەگى لي الگەبرالارى تەورياسىنىڭ نەگىزىندە راديكالدى جىكتەلۋ جايلى لەۆي-مالتسەۆ تەورەماسى جاتىر. ول ءوز كەزەگىندە, ۋايتحەد لەمماسىنان شىعادى. بۇل لەمما بويىنشا كەلتىرىلمەيتىن ءمودۋلدى كوگومولوگيالار نولگە اينالادى. سيپاتتاما وڭ بولعان جاعدايدا ۋايتحەد لەمماسى دۇرىس ەمەس. دجەكوبسون كەز كەلگەن لي مودۋليارلى الگەبراسىنىڭ جىكتەلمەيتىن ءمودۋلى بار ەكەنىن دالەلدەگەن. سەليگمان كەز كەلگەن مودۋليارلى اقىرلى ولشەمدى لي الگەبراسىنىڭ نول ەمەس, كوگومولوگيالى ءمودۋلى بار ەكەنى تۋرالى گيپوتەزا جاسايدى.
اسقار جۇمادىلداەۆ سەليگماننىڭ گيپوتەزاسىن دالەلدەيدى. اتاپ ايتقاندا, ول كەز كەلگەن اقىرلى ولشەمدى p>0 سيپاتتامالى لي الگەبراسى ءۇشىن مىناداي تەورەمالاردى جەرىنە جەتكىزەدى. ءسويتىپ, نول ەمەس كوگومولوگيالى مودۋل تابىلاتىنىن; نول ەمەس كوگومولوگيالارى بار, كەلتىرىلمەيتىن مودۋلدەر شەكتەۋلى بولاتىنىن; وسىنداي مودۋلدەردىڭ سانى اقىرلى ەكەنىن ايقىندايدى.
بۇل ناتيجەلەر بىرولشەمدى جانە ەكىولشەمدى جاعدايلاردا لەۆي-مالتسەۆ تەورەماسىنىڭ كەلەسى مودۋليارلى سىڭارلارىن بەرەدى: كەز كەلگەن «p» سيپاتتامالى اقىرلى ولشەمدى لي الگەبراسىنىڭ ۇساقتالمايتىن كەڭەيتپەسى بولادى; كەلتىرىلمەيتىن مودۋلدەر كومەگىمەن الىنعان وسىنداي كەڭەيتپەلەر سانى اقىرلى بولادى.
باسقاشا ايتقاندا, اسقار جۇمادىلداەۆ مودۋليارلى جاعدايداعى كوگومولوگيالىق سۋرەتتىڭ نول سيپاتتامالى جاعدايدان گورى باي ءارى قىزىعىراق ەكەنىن كورسەتتى. ونىڭ ناتيجەلەرى سونىمەن بىرگە, لي مودۋليارلى الگەبرالارىنىڭ كوگومولوگياسى اناعۇرلىم كۇردەلىرەك قۇرىلعانىن جانە زەرتتەۋگە قيىنىراق ەكەنىن تانىتتى.
ءجۇز جىلدان استام بۇرىن سوفۋس لي ەكى ۆەكتورلىق ءورىستىڭ كومپوزيتسياسى مىندەتتى تۇردە ۆەكتورلىق ءورىس بولمايتىنىن, بىراق ولاردىڭ كوممۋتاتورى ۆەكتورلىق ءورىس بولاتىنىن بايقادى. بۇل قاعيدات لي الگەبرالارى مەن لي توپتارى تەورياسىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى. اسقار جۇمادىلداەۆ لي قۇرىلىمى كوپولشەمدى جاعدايعا دا جالپىلاناتىنىن بايقادى. ەگەر n-ولشەمدى كوپبەينەدەگى ۆەكتورلىق ورىستەردىڭ سانى n+1 سانى كۆادراتىنان ۇشكە اۋىتقيتىن بولسا, وندا ((n+1)^2-3)- ۆەكتورلىق ءورىستىڭ كوسوسيممەتريالىق قوسىندىسى قايتادان ۆەكتورلىق ءورىس بولادى. سوفۋس ليدەن كەيىن 150 جىل وتكەن سوڭ اشىلعان وسى تاماشا جاڭالىق, لي الگەبرالارىنىڭ كوپولشەمدى نۇسقالارى گەومەتريا مەن فيزيكادا مۇمكىن ەكەنىن جانە ولاردىڭ بولاشاقتا اشىلار جاڭالىقتاردىڭ قاينار كوزى بولاتىنىن كورسەتەدى.
نوۆيكوۆ الگەبراسى وڭجاق سيممەتريالى اسسوتسياتور تەپە-تەڭدىگىمەن جانە سولجاق كوممۋتاتيۆتىلىك تەپە-تەڭدىگىمەن انىقتالادى. نوۆيكوۆ الگەبراسىنىڭ نەگىزگى مىسالى: كوپمۇشەلىكتەر كەڭىستىگىندەگى a x b= a’b كوبەيتۋ امالىمەن انىقتالاتىن الگەبرا. جۇمادىلداەۆ تۋىندى الۋ مەن ينتەگرالداۋ امالدارى كومەگىمەن قۇرىلعان كوبەيتىندىلەرگە قاتىستى كوپمۇشەلىكتەر الگەبرالارىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن زەرتتەۋدى باستادى. نوۆيكوۆ الگەبراسىن جالپىلايتىن بىرقاتار جاڭا الگەبرا كلاستارىن قۇردى. مىسالعا, a x b=a’b+ab’ كوبەيتىندىسىنە قاتىستى كوپمۇشەلىكتەر كەڭىستىگى 4 دارەجەلى تەپە-تەڭدىككە باعىنادى:
(a x b) x (c x d)-(a x d) x (c x b)=(a,b,c) x d-(a,d,c) x b,
مۇندا (a,b,c)=a x (b x c)- (a x b) x c – اسسوتسياتور.
بۇل تەپە-تەڭدىك تورتكەن تەپە-تەڭدىگى دەپ اتالادى. ول اقىن كەنەن ازىرباەۆتىڭ قىزىنىڭ قۇرمەتىنە اتالعان. وسى زاڭنىڭ اشىلۋ تاريحىن اسقار بىلاي ەسىنە الادى.
«ماعان تەوريالىق فيزيكا ورتالىعىندا جۇمىس ىستەۋ ۇنايدى. ول ادرياتيكا تەڭىزىنىڭ جاعاسىنداعى تريەست قالاسىندا ورنالاسقان. تاماشا كىتاپحانا مەن تاماشا تەڭىز بار. بۇكىل الەمنەن ماتەماتيكتەر مەن فيزيكتەر جينالىپ, قىزىقتى ماسەلەلەردى تالقىلايدى. عاجاپ جاعاجاي. ول جەردە ادام كوپ. وڭاشالاۋ تاستاقتى جەرلەر بار. تۇسكى استان كەيىنگى وسىنداي سۋعا شومىلۋ كەزىندە ماعان ديەدرالدىق توپتىڭ كۆادراتقا اسەرىن زەرتتەۋ كەرەكتىگى جانە قيعاش سيممەتيالى ينۆاريانتتاردى ىزدەۋ كەرەكتىگى تۋرالى وي كەلدى. ينۆاريانتتار ەكەۋ. تەڭەستىرسەك – نوۆيكوۆ الگەبراسى ءۇشىن يوردان كوبەيتىندىسىنە قاتىستى تەپە-تەڭدىك شىعادى. تەپە-تەڭدىكتەردىڭ سۇلۋلىعىن باسقاشا بايقاي المايسىڭ. بۇل الگەبرانىڭ دارەجەسى ۇشكە تەڭ تەپە-تەڭدىكتەرى جوق. ول دارەجەسى ەكىگە تەڭ ستاندارتتى تەپە-تەڭدىگى بار جانە بىردەن ءتورت دارەجەگە كوشەدى. قانداي تاماشا! اتاقتى اقىننىڭ قىزىنىڭ اتى ەسكە ورالدى: «ءتورت كەمپىر ءبىر شال». الەمدە قاي جەردە مۇنداي ات بار؟ قازاقتان باسقا, بۇل اتتىڭ سۇلۋلىعىن كىم ۇعادى؟ كەنەننىڭ قىزىن وسىنداي ءبىرتۇرلى اتپەن اتاۋىنىڭ فيلوسوفيالىق تەرەڭدىگىن كىم سەزىنەدى؟ ونىڭ وسى قىزىنا دەيىن كوپ بالالارى بولعان, بىراق ولاردىڭ ءبارى بۇل فانيدە قالماي, باقيلىق بولىپ كەتكەن. ول دۇنيەگە كەلگەن كەزدە, قاسىندا ءتورت كارى كەمپىر مەن ءبىر شالدان باسقا ەشكىم بولماعان. ەر ازاماتتار سوعىستا. قالعاندارى كولحوز ەگىستىگىندە. قىزىڭدى قالاي اتاعانىڭدا نە تۇر؟ ەڭ باستىسى, ءتىرى قالسا بولدى. باسقالارعا كەدەرگى جاساماي, وزىنە ەشكىمنىڭ نازارىن اۋدارماي ءومىر سۇرە بەرسىن. جىن-شايتاننىڭ كوزى وعان ەمەس, ونىڭ اتىنا عانا ءتۇسسىن. مىنە, وسىنداي فيلوسوفيا بولعان. ارينە, بۇل ات كەيىنىرەك قىسقارتىلدى. «ءتورت كەمپىر ءبىر شال» تورتكەن بولدى. وسىلايشا ءتورتىنشى دارەجەلى تەپە-تەڭدىك تورتكەن اتىن يەمدەندى.
تاريح مۇنىمەن بىتپەيدى. ەكى جىلدان كەيىن a x b كوبەيتىندىسى بەس دارەجەلى باسقا تەپە-تەڭدىككە باعىناتىنى انىقتالدى. ونى بەسكەن تەپە-تەڭدىگى دەپ اتادى. تورتكەن الگەبراسىنىڭ تەپە-تەڭدىكتەر ءبازيسى وسى ەكى تەپە-تەڭدىكپەن بىتە مە, جوق پا – ونى ەشكىم بىلمەيدى.
تاريح ەندى باستالۋدا. ال ەگەر تورتكەن كوبەيتىندىسىندە ديففەرەنتسيالداۋ امالىن ينتەگرالداۋ امالىمەن اۋىستىرسا نە بولادى؟ ول جەردە دە ءتورت دارەجەلى تاماشا تەپە-تەڭدىك پايدا بولادى ەكەن. تورتكەن تەپە-تەڭدىگىنەن ءبىر عانا ايىرماسى: تورتكەن تەپە-تەڭدىگىندەگى اسسوتسياتورلاردى ياكوبيانعا جانە تاڭبالاردى اۋىستىرسا بولعانى. بۇل تەپە-تەڭدىكتى ءتورتكەننىڭ تۋىسى رەتىندە تورتقارا تەپە-تەڭدىگى دەپ اتاعان دۇرىس بولادى. ءبىز تورتكەن تەپە-تەڭدىگىنىڭ بەسكەن تەپە-تەڭدىگى دەگەن ءسىڭلىسى بار ەكەنىن بىلەمىز. ەندەشە, تورتقارانىڭ بەسقارا دەگەن ءىنىسىن – بەسىنشى دارەجەلى تەپە-تەڭدىگى بولۋىن كۇتۋگە بولادى. ونى قالاي تاپساق ەكەن؟ تورتكەن جانە تورتقارا الگەبرالارى كوپتەگەن ماسەلەلەردى تۋىنداتادى. اسقار وسىنداي الگەبرالاردىڭ ءبىر مىسالىن عانا ويلاپ تاپتى. باسقالارى بار ما؟ وسىنداي الگەبرالاردىڭ قۇرىلىمدىق تەورياسى قانداي؟ بۇل الگەبرالاردىڭ باسقا اپالارى مەن اعالارى بار ما؟ ديففەرەنتسيالداۋ, ينتەگرالداۋ امالدارى كومەگىمەن كوبەيتىندىلەردى كوپتەپ ويلاپ تابۋعا بولادى. كەيبىر الگەبرالار وتە قىزىق, كەيبىرى – قىزىق ەمەس. ولاردى قالاي ايىرۋعا بولادى, قالاي جىكتەۋ كەرەك؟ بۇل سۇراقتار ءوز زەرتتەۋشىلەرىن كۇتىپ جاتىر.
ءبىز اكادەميك اسقار جۇمادىلداەۆتىڭ عىلىمي قىزمەتىنىڭ ءبىر باعىتى تۋرالى عانا ايتتىق. اسەكەڭنىڭ الگەبراداعى شىڭدارى جاڭاعىداي بولسا, قوعامدىق قىزمەتى, قايراتكەرلىگى شە؟ اتاقتى عالىم قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسىنىڭ 12-ءشى (1991-1993) جانە 13-ءشى (1993-1995) شاقىرىلىمدارىنىڭ دەپۋتاتى بولىپ سايلاندى. 1993 جىلى ول قىزىلوردا قالاسى بويىنشا سايلاۋعا ءتۇستى. 13 باسەكەلەستىڭ اراسىنان توپ جاردى. ول 12-ءشى شاقىرىلعان جوعارعى كەڭەستىڭ ەسەپ كوميتەتىنىڭ توراعاسى بولعانى دا زاڭدىلىق سياقتى. ول كەزدە كومپيۋتەرلەر بولعان جوق. داۋىس بەرۋ ناتيجەلەرى ەسكىشە قولمەن ەسەپتەلەتىن. پارلامەنتتەگى بارلىق ماڭىزدى داۋىس بەرۋ قورىتىندىلارى ونىڭ قولىمەن بەكىتىلدى. سونىمەن بىرگە, ءبىلىم مەن عىلىم كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ سايلاندى. ونىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسى پۋنكتىنىڭ ءبىرى دارىندى جاستاردى قولدايتىن ارنايى قوردى قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس ەدى. «بولاشاق» باعدارلاماسى اياسىندا ون مىڭنان اسا قازاق جاستارى شەتەل ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىمىن جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك الدى. اسقار جۇمادىلداەۆ پارلامەنتتىڭ قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك تۋرالى دەكلاراتسياسى, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى زاڭى, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى كونستيتۋتسياسى جانە قازاقستان رەسپۋبيكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتىنىڭ العاشقى سايلاۋى سياقتى تاريحي شەشىمدەردى قابىلداۋىنا قاتىسقان قايراتكەر ازامات.
ول مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى جوعارى سىيلىقتارمەن ماراپاتتاۋعا بايلانىستى ءۇش ەل پرەزيدەنتتەرىنىڭ قابىلداۋىندا بولدى. 1995-1996 جىلدارى گۋمبولدت قورىنىڭ ستيپەندياتى اتاندى. وسىعان بايلانىستى ونى گەرمانيا فەدەراتيۆتىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ر.گەرتسوگ قابىلدادى. 2011 جىلى ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ وعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىن تابىس ەتتى. 2012 جىلى يران يسلام رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى م.احمادينيجاد ونى حالىقارالىق ءال-حورەزمي سىيلىعىمەن ماراپاتتادى.
اسقار جۇمادىلداەۆ ۇلكەن عىلىمي-اعارتۋشىلىق قىزمەت تە اتقارىپ كەلەدى. ونىڭ تەلەديداردان سويلەگەن سوزدەرى مەن ءباسپاسوز بەتتەرىندەگى ماقالالارى كورەرمەندەر مەن وقىرمانداردىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرادى. «قارىز بەن پارىز», «كۇلتوبە», «ءبىز ايتساق» – ونىڭ قاتىسقان تەلەباعدارلامالارىنىڭ ءبىر بولىگى عانا. ءوز سوزدەرىندە ول عىلىم تۋرالى ايتپاي كەتپەيدى. ونىڭ عىلىمعا بەرىلگەندىگى, عىلىمدى كوپشىلىككە تاراتۋ تاسىلدەرى تامساندىرادى. جاستار عىلىمعا كەلمەيتىن زامان بولعان. ول بولسا ستۋدەنتتەردى بارىنشا بەلسەندى ارەكەتتەرگە تارتۋدىڭ, عىلىم شىڭىنا شىعۋدىڭ بايىرعى جولدارىن قايتا جانداندىردى. كىم ەسەپتى شەشسە, ءجۇز دوللار الادى, ەگەر ونى ەشكىم شەشپەسە, وندا ەسەپ كەلەر جىلعا قالادى جانە سىيلىق تاعى ءجۇز دوللارعا وسەدى. ازىرگە ۇتقان ستۋدەنتتەردىڭ رەكوردى ءۇش ءجۇز دوللاردى قۇرايدى. وسى جىلى مىڭ دوللارلىق ەسەپ ۇسىنىلدى: x!+1=y^2 تەڭدەۋىنىڭ ءبۇتىن ساندى شەشىمدەرىن تاپ. ءۇش شەشىمى بەلگىلى: (x,y)=(4,5), (5,11), (7,71). ءتورتىنشى شەشىمدى تابۋ قاجەت. پروفەسسور جۇمادىلداەۆتىڭ نوۋ-حاۋى ارىپتەستەرىنىڭ قىزۋ قولداۋىنا يە بولدى. ءتورت ماتەماتيك (م.وتەلباەۆ, ت.قالمەنوۆ, ب.بايجانوۆ جانە م.گۋلەر) ارقايسىسى تاعى مىڭ دوللاردان سىيلىققا قولداۋ كورسەتتى. سوندىقتان, بيىل بۇل ەسەپ بەس مىڭ دوللار تۇراتىن بولادى. عىلىمدى كوپشىلىككە تاراتۋعا ارنالعان پروفەسسور جۇمادىلداەۆتىڭ ءادىسىن قارجى جاعىنان قولدايتىن بيزنەسمەندەر شىعىپ كەلەدى. ەڭ قىزىعى, ەكى السا دا, پروفەسسورعا رەنجىمەيتىن ستۋدەنتتەر كوبەيىپ جاتىر. ستۋدەنتتەر اراسىنداعى ساۋالناما ناتيجەسى بويىنشا ول ءۇش مارتە قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ۇزدىك پروفەسسورى اتاندى. ونىڭ ستۋدەنتتەرىنىڭ اراسىندا عىلىمدا, ساياساتتا, بيزنەستە بيىك شىڭدارعا جەتكەن وقۋشىلارى كوپ. ونىڭ جيىرما شاقتى ستۋدەنتى ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىندا وقيدى. سولاردىڭ ءبىرى (و.ماقىشەۆ), فوربس جۋرنالىنىڭ دەرەگى بويىنشا, كومپيۋتەرلىك سالادا ميلليونەر بولدى.
الگەبراداعى, ومىردەگى اسقار شىڭى وسىلايشا اسقارالى بيىكتەرگە ورلەي بەرسىن دەپ تىلەيمىز.
تىنىسبەك قالمەنوۆ,
ماتەماتيكا جانە ماتەماتيكالىق
مودەلدەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى,
ۇعا اكادەميگى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى,
بەكتۇر بايجانوۆ,
الگەبرا جانە ماتەماتيكالىق لوگيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى,
ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى.
الماتى.
سوڭعى جاڭالىقتار
تارازدا ەكى زاۋىت ىسكە قوسىلدى
ءوندىرىس • بۇگىن, 08:20
كورمە • بۇگىن, 08:17
سۋدى ۇنەمدەۋگە تياناقتى كوزقاراس كەرەك
قوعام • بۇگىن, 08:15
كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق جۇيەسىن جاڭعىرتۋ جالعاسادى
ساياسات • بۇگىن, 08:12
اڭداتپا • بۇگىن, 08:10
باۋىرلاس ەلدەردىڭ بايلانىسى بەكي تۇسەدى
ساياسات • بۇگىن, 08:07
تەاتر • بۇگىن, 08:05
قازاقستان مەن پەرۋ اراسىنداعى كەلىسىم زاڭمەن بەكىتىلدى
ساياسات • بۇگىن, 08:02
الەم • بۇگىن, 08:00
ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋعا ىنتالى
ساياسات • بۇگىن, 07:58
ميراس • بۇگىن, 07:55
سيمپوزيۋم قاتىسۋشىلارىنا قۇتتىقتاۋ جولدادى
ساياسات • بۇگىن, 07:53
ونەر • بۇگىن, 07:50
ناۋرىز ايىندا ءدارى-دارمەكتەردىڭ باعاسى 25%-عا ارزاندادى
ەكونوميكا • كەشە
