1.ايەل جانىنىڭ جىرشىسى
ادەبيەت الەمىنە وزىندىك ورنەگىمەن, تولىسقان تالانتىمەن تانىلعان كورنەكتى جازۋشىنىڭ بىرەگەيى – بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى. قالامگەردىڭ كوركەم پروزاداعى قورجىنى شۇرايلى شىعارمالارعا تولى. ونىڭ قابىلەت-قارىمىنىڭ, تۋما دارىنىنىڭ جەمىسى: رومان, پوۆەست, اڭگىمەلەرى ءتول ادەبيەتىمىزدىڭ تولىمدى تۋىندىلارى ساناتىندا. سان سىرلى, الۋان قىرلى ءومىر شىندىعىن كوركەم سوزبەن كەستەلەپ, شىرايىن شىعارىپ, ءارىن كەلتىرىپ, ورنەكتەۋدە شىنايى شەبەرلىگىمەن تانىلىپ, جۇرتشىلىق جۇرەگىنە توتە جول تاپقان جازۋشىنىڭ باعىن اشقان سول باياعى سۇڭعىلا سۋرەتكەرلىگى.
ەندى بەكسۇلتاننىڭ روماندارى ءجونىندە قىسقا قايىرىمعا قۇرىلعان بىرەر اۋىز ءسوز ساباقتايىن.
العاشقى رومانى «كۇتۋمەن كەشكەن عۇمىردا» قازاق ەلىنىڭ دۇربەلەڭ ءداۋىر – 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسى تۇسىندا ءانشى اتىكەنىڭ تاعدىر تالكەگىنە ءتۇسىپ, قيلى عۇمىر كەشكەن كەزەڭىنىڭ وقيعالارى كوركەم سۋرەتتەلگەن. ارادا قىرىق جىل وتسە دە, ءولى-ءتىرىسىن بىلە الماي ارماندا عۇمىر كەشكەن ءانشىنىڭ اكە-شەشەسىنىڭ, اسىرەسە عاشىقجارى قاينىكەشتىڭ ساعىنىپ, سارعايا كۇتكەن, وكىنىشتە وتكەن ءومىرىنىڭ ەستەن كەتپەس عاجايىپ حيكاياسى وقىرماندار جۇرەگىن باۋراپ العان ايرىقشا, تاماشا شىعارما. بۇل رومان تازا, ءمولدىر ماحاببات جىرى.
ال «ءبىر وكىنىش, ءبىر ءۇمىت» رومانى تۇتاس ءبىر ءداۋىر كەلبەتى مەن سول كەزدەگى ۇرپاقتىڭ ءومىر جولى, تاعدىرى, قۋانىش-رەنىشتەرى, ءمولدىر سەزىمدەرى كوركەم سۋرەتتەلگەن, ءومىر شىندىعىنان الىنعان شىعارما. رومان زامانداستارىمىزدىڭ ومىردەن ءوز جولىن تاۋىپ, ونەرگە ۇمتىلىس-تالپىنىسىن, سول ماقساتقا جەتۋگە تالاپتانعان ىزدەنىستەرىن, سونداي-اق, ادامدار بويىندا ادالدىق, كىسىلىك, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىنىڭ قالىپتاسۋ ماسەلەلەرىن قوزعاعان تاڭداۋلى تۋىندى. ءبىر قاراعاندا, شىعارماداعى وقيعالار, اسىرەسە, العاشقى ماحاببات, ادامدىق پەن ايارلىق حاقىنداعى تاقىرىپتىڭ ادەبيەتتە از جازىلماعانى ايان. الايدا, بەكسۇلتان ءوز قولتاڭباسىن تاۋىپ, جانىڭدى تولقىتىپ, سەزىمىڭدى وياتىپ, ءبىرجولاتا ءسوزىنىڭ سيقىرىمەن باۋراپ, الابوتەن ايشىقتى شىعارما جازۋدىڭ قۇپيا كىلتىن تاپقان-اق. قىسقاسى, بۇل دا زامان, ۋاقىت شىندىعى, زامانداستار بەينەسى كەمەل كەستەلەنگەن شوقتىقتى شىعارما.
بەكسۇلتاننىڭ جازۋشىلىق ابىرويىن اسىرعان جۇلدىزدى شىعارماسىنىڭ باستىسى «كۇنالى ماحاببات» ەكەندىگى داۋسىز. بۇل تۇڭعىش جازۋشىلىق تۇساۋىن كەسىپ, «جۇلدىزدا» جاريالانعان ءارى بىردەن كوزگە ءتۇسىپ, جولىن اشقان ۇلپا سەزىمدى ۇلىقتاعان, وقىرمانىن سالعان جەردەن جەتەلەي جونەلەتىن تارتىمدى شىعارماسى. وتاندى دا, وتباسىن دا ويرانداپ, جانعا جازىلماس جارا سالعان سۇم سوعىس تۋرالى تالاي-تالاي ولەڭ, پوەما, پوۆەست, روماندار بارىن بىلەمىز. ولاردىڭ كوپشىلىگى سول قانقۇيلى سوعىسقا قاتىسقان اقىن-جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارى. ال سوعىسقا قاتىسپاسا دا, جەتىمدىك پەن جەسىرلىكتىڭ زاردابىن شەككەن ورتا بۋىن قالامگەرلەر دە قاراپ قالعان جوق. سونىڭ ءبىرى – بەكسۇلتان. سول سوعىستا ءسۇيىپ قوسىلعان كۇيەۋىنەن – جىگىتتىڭ تورەسى نۇرجاننان ايرىلعان زەرەن سىندى زيپا مىنەز, سۇلۋ دا جاس كەلىنشەكتىڭ تالەيى جوق تاعدىرىن جازۋشى ءوز جۇرەگىنەن وتكىزىپ, ءوز كوزقاراسىمەن سارالاپ, تەرەڭنەن سىر تولعاپ, ويىن كەلىستىرە كەستەلەپ جازعان-اق قوي. پوۆەستىڭ قاراسوزبەن جازىلعان جىرداي وقىلىپ, ويلانتىپ, كوڭىلىڭدى مۇڭ-شەرگە بولەۋىنىڭ سىرى – جازۋشىنىڭ ءومىر شىندىعىنىڭ شىرايىن شىعارىپ جازعاندىعىندا. جازۋشى جاستىعى, كورىكتىلىگى اداستىرىپ, ەكى بىردەي ەركەكتىڭ ەتەگىنەن ۇستاۋعا ءماجبۇر بولعان, ولاردان دا بالا تۋىپ, اقىر سوڭىندا نۇرجاننىڭ اكە-شەشەسiنiڭ وتباسىنا ورالۋى اڭگiمەلەنگەن. جازۋشى دا, ويلى وقىرمان دا بەيكۇنا زەرەندi جازعىرمايدى, قايتا جاندارى اشىپ, كەيىپكەرمەن بىرگە قامىعىپ, بىرگە جابىعىپ كۇي كەشەدى. قالام قۇدىرەتى مەن شىندىقتىڭ اسەرى دەگەن وسى بولار. وسىناۋ ايەلدىڭ جان سىرىن وزىنە ايتقىزۋ ادىسىمەن جازىلعان باياندى جانىڭ تەبىرەنبەي وقۋىڭ مۇمكىن ەمەس. روماننىڭ اياعى: «مەن كوپ قاتەلەسكەن ايەلمىن. كىنام دا, كۇنام دا كوپ. ۇلگى الاتىنداي ەشتەڭەم جوق. باقىتتىمىن دەپ تە, باقىتسىزبەن دەپ تە كەسىپ ايتا المايمىن» دەگەن زەرەننىڭ ءسوزىن زەردەلەي كەلىپ, جانى تازا, سەزىمى ءمولدىر, جاستىقپەن جازا باسسا دا ادامگەرشىلىك قاسيەتىنەن ايرىلماعان كەيىپكەر جونىندەگى پىكىرىمىزدىڭ ءتۇيىنى: زەرەن ءوزىن قانشا كىنالى دە, كۇنالى ساناسا دا وقىرمان وعان تەرىس قاراپ كەتپەيدى. ول بار بولعانى اق, ادال سەزىمنىڭ, سوعىستىڭ قۇربانى, باقىتتى عۇمىر كەشۋگە تالپىنعان ۋىزداي جاس, اجارلى, كورىكتى كەلىنشەك ءبارىبىر سەنىڭ دە قيماس ادامىڭا اينالىپ كەتەتىنى اقيقات.
كەلەسى ءبىر كەلىستى رومان «جاۋ جاعادان العاندا». بۇل وقيعالارى دا, كەيىپكەرلەرى دە ناقتى ومىردەن الىنعان, دايەك-دەرەكتى, ءومىر شىندىعىمەن شىڭدالعان كوركەم شىعارما. كۇنى كەشەگى ەل باسىنان كەشىرگەن قيلى كەزەڭ, قىم-قۋىت تاعدىرلى ادامداردىڭ توڭكەرىستەن كەيىنگى ۇجىمداستىرۋ, سول ساياسي ناۋقاننىڭ قازاق ەلىنىڭ باسىنا قاسىرەت بۇلتىن ۇيىرگەن تۇستارى, زورلىق پەن قورلىققا شىداماي ەل اۋعان دۇربەلەڭ دۇنيەنىڭ سۋرەتىن بار سوراقى شىندىعىمەن مەيلىنشە مولدىرەتىپ, جۇرەگىڭدى ەلجىرەتىپ, كوپ جاعدايدا قايعىرتىپ, قاپالاندىرىپ, جانىڭدى جارالايتىن وسىناۋ رومان سول ءبىر جارالى جىلدارعا, سول زاماننىڭ باسىنان باعى تايعان قاراپايىم ادامدارىنا سوزبەن سومدالعان ەسكەرتكىش دەسەك, ەش قاتەلەسپەيمىز.
تاعى ءبىر توقتالا كەتپەسكە بولمايتىن رومان «ەرلى-زايىپتىلار». وسىناۋ وتباسىلىق ءومىردىڭ بۇگى-شىگىن تەرەڭنەن قوزعاپ, سۇيىسپەنشىلىك, سىيلاستىق, ادالدىق, ايارلىق, عاشىقتىق, ز ۇلىمدىق سىندى ادام بالاسىنا ءتان قاسيەتتەردىڭ سيپاتى, ادامتانۋدىڭ ءساتتى امالى كوركەم شىعارمادا ادەمى ادىپتەلگەن. جازۋشىنىڭ جان بايلىعىنا, اقىل-پاراساتىنا ءدان ريزا بولاسىڭ. جالپى, وسى تاقىرىپتاس شىعارمالار ەۋروپا ەلدەرىنىڭ اتاقتى جازۋشىلارىنىڭ شىعارماشىلىعىندا ەرەكشە ورىن العانى بەلگىلى. ال مىنا رومان تازا قازاق وتباسىنىڭ ءومىر-تىرشىلىگىن ۇلتتىق سالت-ءداستۇر ۇلگىسىندە وربىتكەن, جازىلۋ مانەرى جاڭاشا شىعارما. روماندا نەبىر شيەلەنىستى وقيعالار, قىز-كەلىنشەكتەردىڭ باستارىنا تۇسكەن اۋىرتپالىقتار – سىني ساتتەر اڭگىمە جەلىسىن جۇيەلەي, قىزىقتىرا بايانداۋمەن ۇشتاسىپ, قيۋلاسا كەتۋى دە جازۋشىلىق شەبەرلىك پەن تاپقىرلىقتىڭ ناقتى كورىنىسى. قازاقى تۇسىنىكتەگى ءتالىم-تاربيەنىڭ ءجون-جوسىعى, وتباسى بىرلىگى مەن باقىتىنىڭ باياندىلىعى تۋراسىنداعى جازۋشىنىڭ كەڭ تولعانىستى, كەمەل ويلارى وقىرمان جۇرەگىنە جاتا قالادى.
ەندىگى اڭگىمەنى جازۋشىنىڭ بىرنەشە پوۆەسى جايىندا جالعاستىرايىن.
تاپتاۋرىن تاقىرىپتان قاشىپ, جاڭاشا جازىپ, جاڭاشا وي, جاڭاشا ادامي قاتىناستى قالىپتاستىرۋدى قالاعان قالامگەردىڭ تالپىنىسى مەن تاپقان ادەبي ءتاسىلىن قالايشا قوشتاماسسىڭ؟ مەكتەپتەگى وقۋىن بىتىرە سالا, اۋىلدا قالىپ, جۇرت قاتارلى قارا جۇمىسقا جەگىلگەن, باسقارمانىڭ بالاسى ءماجيتتىڭ ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن توسىن قىلىعى ارقىلى وربىگەن ءبىر ساتتىك وقيعاعا قۇرىلعان پوۆەستىڭ كولەمى شاعىن بولسا دا, ايتارى اتان تۇيەگە جۇك بولعانداي.
ءوزى بىرەۋدىڭ جالعىز بالاسى. اكەسى باستىق. تۇرمىسى ءتۇزۋ. سويتە تۇرا جوعارى وقۋ ورنىنا ءتۇس دەپ اتا-اناسى قانشا ۇگىتتەسە دە بەتتەتپەي قويعان. ول مەكتەپتى ورتاشا باعامەن بىتىرگەنى, ياعني ءوزىنىڭ شاماسىن بىلەتىندىكتەن وسىنداي شەشىم قابىلداعان. ەندى تابان استىندا الماتىعا اتتانىپ كەتۋى اۋىلداستارىن قايران قالدىرعان. سويتسە, ونىڭ سەبەپ-سىرى بار ەكەن. ءوزىنىڭ سىنىپتاسى, كىلەڭ ءتورت پەن بەسكە بىتىرگەن زاۋرەنى اسىراپ العان اعايىنى ادىلبەك ءوز ەركىنەن تىس اۋىلداعى قۇرىلىس بريگاديرى شارىپكە ۇزاتپاقشى ەكەنىن ەستيدى. سۇراستىرسا, جالتاقتاپ جەتىم وسكەن قىز قارسى شىعا الماپتى. ول جىگىتتى جۇرت ونشا جاقتىرمايتىن. قوعام مۇلكىن ءوز پايدا كوزىنە اينالدىرىپ, بايۋ جولىنا تۇسكەن جان. ءماجيت قىزدى قۇتقارۋدىڭ امالىن تاۋىپ, الماتىعا اتتانادى. سودان ءوزىنىڭ جولى بولماسا دا, زاۋرەنىڭ ەمتيحاندى ءساتتى تاپسىرىپ جاتقانىنا قۋانىپ, ەندى ونىڭ ورىنسىز وپىق جەپ, سۇيمەيتىن كىسىگە قوسىلماسىنا كوزى جەتكەن ءماجيت اۋىلىنا ورالادى. مىنە, «بالالىقتان ءبىر ادىم» پوۆەسىندەگى وقيعانىڭ باس-اياعى وسى عانا. ال وقىرمان الار تاعىلىمنىڭ اياسى اۋقىمدى. شىندىقتى بەتكە ايتىپ, تىكە سويلەپ ءوز دەگەنىنەن باس تارتپايتىن مىنەزدى ءجاسوسپىرىمدى قاتارلاستارى جەڭىلتەك, الاڭعاسار سانايتىن. شىن مانىسىندە, ءماجيتتىڭ ءىس-ارەكەتىن, ىزگىلىكتى جاقتايتىن, ءوزى سىيلاعان ادامىنا جاناشىر بولۋعا, قامقورلىق كورسەتۋگە ءازىر ەكەندىگىن العا تارتا وتىرىپ, جازۋشى جاس ۇرپاقتىڭ بويىنداعى ىزگى, كىسىلىك قاسيەتتىڭ قالىپتاسۋىن سۇيسىنە سۋرەتتەپ وتىر. ادالدىقتى, ادىلدىكتى جانى قالايتىن بالا جىگىت ونەگەسىنىڭ وركەن جايۋىن اسپەتتەپ, وقىرماننىڭ ويى مەن سەزىمىن نۇرلاندىرىپ, يماندىلىققا ۇيىتىپ, ەرەكشە اسەرگە بولەگەن كەيىپكەرگە بەك ريزا بولاسىڭ.
ەل ەسىندە, وقىرمان ويىندا قالاتىن پوۆەستەردىڭ قاتارىنا «جايلاۋداعى جيىرما كۇن», «ارىز», «بەۋ, قىز داۋرەندى» جاتقىزامىز. العاشقى ەكەۋى تۋعان جەر, ارداقتى اتامەكەن تاريحىنا ارىدەن ءۇڭىلىپ, قادىر-قاسيەتىنە باس ءيىپ ءجۇرۋدى ۋاعىزدايتىن, ازاماتتىق پارىزىمىزدى ەسكە سالاتىن, ويى سالماقتى, ونەگەسى ءومىرلىك حيكاياتتار بولسا, «بەۋ, قىز داۋرەندە» جانى نازىك, سەزىمى ءمولدىر گۇلبارشىن قىزدىڭ ارمانداعان ادامىنا – عاشىعىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ ءساتسىز اياقتالۋىنىڭ تاراۋ-تاراۋ سىرىن شەرتەتىن شەجىرە.
بۇلاردان باسقا «تەمىر قاقپان», «بايسەركەنىڭ قىزى» اتتى پوۆەستەرى وزىندىك ورنەگى, تۇشىمدى ءتالىمى مول, جەڭىل وقىلسا دا, جۇگى اۋىر شىعارمالار ەكەنىن ءاتۇستى بولسا دا اتاي كەتكەن ارتىق بولماس.
مۇنىڭ سىرتىندا بەكسۇلتاننىڭ ءاڭگىمەلەرىندە ادامگەرشىلىك, ادالدىق, وتە-موتە سۇيىسپەنشىلىك سىرلارى سونشاما اسەرلى سۋرەتتەلەتىنىن كوپشىلىك وقىرمان بىلۋگە ءتيىس. ولاردىڭ وقيعالارى دا, ماقساتى دا, ءپىشىم-قۇرىلىمى دا, شەشىمى دە اۆتوردىڭ كوزدەگەن يدەياسىمەن ۇيلەسە, بايلانىسا, تابيعي جاراسىمدى جازىلۋىمەن دە تارتىمدى ءارى قىزعىلىقتى.
جازۋشىنىڭ كوركەم شىعارمالارىنىڭ تەك قانا وزىنە ءتان ءبىر ەرەكشەلىگى, ايرىقشا ايعاقتاپ تۇراتىن سيرەك سيپاتى بار. سوعان تولىعىراق توقتالا كەتكەنىمىز ءجون.
ادامدى ءتۇسىنۋ – ايەل جانىن ءتۇسىنۋدەن باستاۋ الاتىنىن ويلى وقىرماننىڭ جۇرەگىنە جەتكىزە جازىپ جۇرگەن بەكسۇلتان وسى ءوزى اشقان اقيقاتتى ءار شىعارماسىندا ارقيلى جولىن تاۋىپ ورنەكتەۋدە.
سۇيىسپەنشىلىك, عاشىقتىق – ادام بويىنداعى عالامات سەزىم قۇدىرەتى, ونى سوزبەن ەمەس, جۇرەكپەن ءتۇيسىنىپ-ءتۇسىنۋ قاجەت. ال جازۋشىنىڭ ايەل كەيىپكەرلەرىن ەشقاشان سەزىمتالدىعى ءۇشىن سوكپەۋ, جازعىرماۋ, كىنالاماۋ سەبەبى – ايەل جانىن, سەزىمىن قادىرلەۋى.
ايەل مەن ەركەكتىڭ اراسىنداعى الاپات سەزىمدى, سۇيىسپەنشىلىك سىرىن ەروتيكالىق سيپاتتا سۋرەتتەۋدىڭ شىنايى شەبەرى دە بەكسۇلتان ەكەنى جالپاق ەلگە جاريا. ال عاشىقتىق دەرتىنىڭ جانىڭدى كۇيىپ-جاندىرعان ءتاتتى ساتتەرىن سۇيسىنە سۋرەتتەگەن جازۋشىنى قالايشا ايەل جانىنىڭ جىرشىسى دەمەسسىڭ؟! ايەلدىڭ جان سۇلۋلىعىن بارىنشا جارقىراتا جازىپ, سان قۇپيا سىرىن اشىپ, قىلىعىن قىزىقتاپ, نازىكتىگى مەن نازىن ءتۇسىنىپ, ءسۇيسىنىپ, ريزا كوڭىلمەن راحاتتانا سۋرەتتەۋ ارقىلى ماحاببات ءمۇسىنشىسى, سەزىم ساۋلەتكەرى اتانعان جازۋشىنىڭ ونەردەگى ونەگەسى ومىرلىك.
ءيا, «كۇنالى ماحاببات», «كۇتۋمەن كەشكەن عۇمىر», «ەرلى-زايىپتىلار», «بەۋ, قىز داۋرەن» پوۆەستەرى مەن ت.ب. ونداعان اڭگىمەلەرى − ايەلدىڭ بار جان ءدۇنيەسىن سان قىرىنان الىپ, سىر اقتارعان, جازۋشىنىڭ باعىن اشقان تاماشا تۋىندىلار.
جازۋشىنىڭ شىعارمالارىن وقىپ, تالانتىن باعالاپ, وي-پىكىرلەرىن باسپاسوز بەتتەرىندە جاريالاعان بەلگىلى جازۋشىلار, سىنشىلار قاتارىندا اكادەميك م.قاراتاەۆ, ح.ەسەنجانوۆ, س.وماروۆ, و.بوكەي, ا.سەيدىمبەكوۆ, ش.مۇرتازا, ت.ب. ساڭلاق قالامگەرلەر بار. ەندەشە, بەكسۇلتاننىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەگى ەل الدىندا ەرەكشە باعالانىپ, سوعان ساي سىي-قۇرمەتكە بولەنىپ جۇرگەنى زاڭدى دەپ بىلەمىز.
2. قالامگەردىڭ قايراتكەرلىك مىنەزى
بەكسۇلتان تالاي-تالاي تاماشا اڭگىمە, پوۆەست, روماندار جازعان ۇلكەن جازۋشى عانا ەمەس, قازىرگى قاربالاس, قىسىلتاياڭ, الماعايىپ, الاساپىران ۋاقىتتىڭ دۇرمەگىنە ىلەسىپ, بەكەر بوسقا جالتاقتاماي, ۇلتىنىڭ ۇپايىن تۇگەندەسىپ, جوعالتقانىن تاۋىپ, ۇمىتقانىن ەسىنە ءتۇسىرىپ, قازاعىنا قالتقىسىز قىزمەت كورسەتىپ جۇرگەن بەلسەندى دە بەدەلدى قوعام قايراتكەرى. وعان جازۋشىنىڭ ءتىل, تاريح, ونەر مەن ادەبيەت سالاسىنداعى الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى قوزعاپ, تەرەڭنەن تولعاپ باسپاسوزدە جاريالانعان ون سان ماقالالارى تولىق دالەل. پاراساتى بيىك, وقىعان-توقىعانى تولايىم جازۋشىنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەر كوتەرىپ, ايتقان وي-پىكىرلەرىن تاريحي دايەكتەرمەن دالەلدەپ جازۋى ناتيجەسىندە جۇزەگە اسقان, ورنى تولعان يگىلىكتى ءىس-شارالار ءبىرسىپىرا. ادال ءسوزىن حالقىنا تىڭداتا العان ازاماتتىڭ ايتقانى-جازعانى, ەلىمەن بولىسكەن ارمان-اڭسارى, وي-پىكىرلەرى اياقسىز قالعان جوق. جالپاق جۇرت قۇلاق اسىپ, قولداۋ كورسەتىپ جاتۋى, ارينە, ءسوزىنىڭ دالاعا كەتپەگەنى, كوپشىلىكتىڭ كوكەيىنە جەتكەنى. ءسويتىپ جازۋشىنىڭ اق جۇرەگىنەن شىققان ادال ءسوزى ۇلتىن دا, ۇلىعىن دا ويلانتتى.
بەكسۇلتاننىڭ قاي تاقىرىپقا ارناپ جازباسىن, ءبارىبىر ۇلتتىق مۇددەگە ايرىقشا قامقورشى بولۋ, بابالار اماناتىنا ادالدىق كورسەتۋ ءاربىر قازاق ازاماتىنىڭ پارىزى ەكەندىگىن ەسكە سالىپ, ۇلت قۇندىلىقتارىن قاستەرلەۋ ارقىلى رۋحاني قازىنامىزعا ولجا سالۋ ماقساتىن كوزدەۋى كوپشىلىككە ۇلگى-ونەگە بولارىنا سەنەمىز. قازاقتىڭ جوعالتقانى مەن جوعىن ىزدەۋ جونىندەگى ىزگىلىكتى ءىستى باسقالاردان بۇرىن جازۋشىلار ءوز مىندەتتەرىنە الماسا ازاماتتىقتارىنا سىن دەگەن ويى دا اينا قاتەسىز اقيقات.
ەندەشە, سول ءبىر ازاتتىق العان الماعايىپ كەزەڭدەگى ەڭ قاجەتتى دەگەن ءماسەلەلەرگە توقتالىپ, تاريحي تاقىرىپقا ارنالعان جازبالاردى ەسكە تۇسىرەيىك.
اۋەلى سوناۋ 1977 جىلى «جايلاۋداعى جيىرما كۇن» پوۆەسىندە جورامالداپ, كەيىن – 1984 جىلى «وزەندەر ورنەكتەگەن ولكە» كىتابىندا وربۇلاق شايقاسى جانە سول ۇرىس وتكەن جەر تۋرالى دالەلدەپ جازعان ەدى. وعان ەشكىم قۇلاق اسپاعان. ءسويتىپ جۇرگەندە «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە 1992 جىلدىڭ 22 اقپانى كۇنى جازۋشى-جورنالشى بالعابەك قىدىربەك ۇلىنىڭ «قازاقتىڭ قاراساي باتىرى» دەگەن ماقالاسى شىعىپ, وندا اۆتور قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ قولجازبا كىتابىنان ءۇزىندى كەلتىرىپ, سوعىستىڭ قوسقولاڭ تاۋىنىڭ اراسىندا بولعانىن ايتىپتى. ايتقان ءسوزىنىڭ اقيقاتقا اينالعانىنا جۇرەگى جارىلا قۋانعان بەكسۇلتان سول قولجازبانى ساتىپ الىپ, 1993 جىلى «جالىن» باسپاسىنان «ءتۇپ-تۇقياننان وزىمە شەيىندى» جارىققا شىعاردى. وسىلايشا باتىر قونتايشى باستاعان 50 مىڭ جوڭعار جاساعىنا 600 قولمەن قارسى تۇرعان جاڭگىر سۇلتاننىڭ ەرلىگى, وعان ءجالاڭتوس باتىردىڭ 20 مىڭ اسكەرمەن كومەككە كەلگەندىگى تاريحي دەرەكتەرمەن دالەلدەنىپ, ۇكىمەت قاۋلى قابىلداپ, 1993 جىلعى 3 شىلدەدە بەلجايلاۋ باۋرايىندا وربۇلاق شايقاسىنىڭ 350 جىلدىق تويى ءوتتى. ءسويتىپ, كەزىندە ءتۇرلى پىكىرتالاستار تۋدىرىپ, اقىرى رەسمي راستالىپ, وربۇلاق شايقاسىنىڭ (ايتپاقشى, وردىڭ بۇلاعى دەگەن ەكى ءسوزدى بىرىكتىرىپ وربۇلاق دەپ اتاۋدىڭ وڭتايلى ەكەنىن بەكسۇلتانعا ايتقان ءبىز ەدىك) قاي جەردە, قالاي وتكەنىن, وعان قاتىسقان باتىرلاردىڭ ەسىمدەرىن ايعاقتاپ, تابان استىندا جاتقان تاريحتى ءتىرىلتىپ, ەل مەن جەردىڭ باعىن اشۋعا ايانباي اتسالىسقان بەكسۇلتاننىڭ ازاماتتىق ەرلىگىن, قالامگەرلىك قايراتكەرلىگىن اتاپ ايتساق ارتىق بولماس. وسى جەردە اتاقتى تاريحشىلار ميللەر, فيشەر, لەۆشين, رەسەي اسكەري ەلشىسى گ. يلين, ت.ب. كەلتىرگەن دايەكتى دالەلدەمەلەر مەن قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ كىتابىنداعى دەرەكتەردىڭ ءبىر جەردەن شىعۋى دا بۇل جايدىڭ اقيقاتتىعىنا ايعاق ەدى. ەندەشە, قانشاما ايتىس-تارتىسقا جەلەۋ بولسا دا, بۇل كىتاپتىڭ قازاقتىڭ تۇپكى تاريحىنان سىر شەرتەتىن شەجىرە – قۇندى شىعارما ەكەندىگىنە سەنەسىز. بۇل دا بەكسۇلتاننىڭ قازاق تاريحىنا قوسقان ۇلەسى.
مەنىڭشە, بەكسۇلتاننىڭ قالامگەرلىك قايراتكەرلىگىنىڭ تاعى ءبىر جارقىن مىسالى «وزەندەر ورنەكتەگەن ولكە» كىتابى. بۇل دەرەكتى شىعارما جەتە زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋدىڭ جەمىستى ناتيجەسى بولاتىن. كىتاپتىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە جەتىسۋ ءوڭىرىنىڭ وتكەنى, اتاقتى ادامدارى: ەل باستاعان حاندارى مەن بيلەرى, جەرىن جاۋدان قورعاعان باتىرلارى, اقىن, ءانشى, سازگەرلەرى اڭگىمەگە ارقاۋ بولعان. ەكىنشى ءبولىمى بۇگىنگى ءومىر, ولكەنىڭ اتاق-داڭقىن شىعارىپ, ەل قازىناسىن بايىتۋعا ۇلەس قوسىپ جۇرگەن ەڭبەك ەرلەرى مەن ەڭبەك شەجىرەسىنە ارنالعان. وتكەندى مانسۇقتاپ, حان, بي, باتىرلاردى ماداقتاعان دەگەن سىڭارجاق پىكىر, سولاقاي ساياساتتىڭ قىرىنا ىلىنگەن جازۋشى قىزمەتىنەن بوساتىلعان. تۋعان جەردىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان ادەمى سىر شەرتكەن شىنشىل شىعارماعا بەكەر جالا جابىلىپ, اۆتورىنا جاسالعان قياناتتىڭ كوكەسى وسى ەمەس پە؟!
جالپى, جازۋشىنىڭ تاريحي تاقىرىپتى تەرەڭنەن قوزعاپ, ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن, ۇمىتقاندى ەسكە تۇسىرگەن ماقالالارى تولىپ جاتىر. ولاردى جەكە-جەكە تالداۋعا جەر تار, ياعني ماقالا كولەمى كوتەرمەيدى. ايتسە دە, تىزبەلەي اتاي كەتۋ ءجون بولار. مىسالى, «قۇمتەكەيدىڭ قۇپياسى», «كوشپەندى شارۋالار قايدان شىقتى؟», «التىن ادام ساق پا, ءۇيسىن بە؟», «وتار ما ەدىك, قاتار ما ەدىك», «ۇيعىردىڭ سوڭعى سۇلتانى», «ابىلاي تۋرالى», «قازاقتىڭ تۇڭعىش حانى كىم؟», «ءبىز قايدان شىققان ەلمىز؟» اتاۋلى جازبالارداعى تاۋەلسىزدىك الىپ, ەل ىرگەسى ەندى بەكي باستاعان سىن ساعاتتا ەتەك-جەڭىمىزدى جيىپ, ەلدىگىمىزدى ساقتاۋعا ساباق بولارلىق باعالى وي-تۇجىرىمدارعا تولى سۇڭعىلا سوزدەرگە ءزارۋ ەمەسپىز دەپ ايتا الامىز با؟
«تاريحقا اركىمنىڭ دە بار تالاسى» دەمەكشى, بۇل ورايدا كاسىپقوي تاريحشىلار كوبىنەسە قولداۋ كورسەتۋگە بەيىل بولماسا دا, ەل تاريحىن تۇگەندەۋگە, اسىرەسە, بەكسۇلتان ايرىقشا بەلسەندىلىك تە, بىلىمدىلىك تە تانىتىپ جۇرگەنى كامىل شىندىق. ونىڭ سوناۋ ەل تاۋەلسىزدىك الماي تۇرىپ, 1986 جىلى جاريالاعان «تاريحي توبە» دەگەن ماقالاسىنىڭ ماڭىزى زور ەدى. اڭگىمە «قارقارا كوتەرىلىسىنە – حالقىمىزدىڭ ەلدىگى مەن ەرلىگىن ۇرپاقتارىنا ۇمىتتىرماس ەسكەرتكىش رەتىندە وراز جاندوسوۆ, ىدىرىس كوشكىنوۆ سىندى ەل باسشىلارى قولداپ, سەركە قوجامقۇلوۆ, قاليبەك قۋانىشباەۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, يسا بايزاقوۆ سىندى ونەر ساڭلاقتارى قاتىسىپ, قولدان تاس ءۇيىپ جاساعان «ەرەۋىلتوبە» جونىندە بولاتىن. سول 1916 جىلى بولعان ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىستىڭ قۇرباندارىن ەسكە سالاتىن كونە ەسكەرتكىش – تاريحي توبەنىڭ كۇتىمسىز, ەسكەرۋسىز قالعانىنا قىنجىلا ءارى وسى وقيعانىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا اعا ۇرپاق اماناتىن ورىنداپ, ەل ءتاۋ ەتەتىن «ەرەۋىلتوبەنى» قالپىنا كەلتىرۋدى تەزدەتىپ قولعا الۋدى ەسكە سالعان. ايتىلعان ءسوز دالادا قالعان جوق. سول جىلدىڭ قازان ايىندا كوزدەگەن ماقساتقا قول جەتتى.
قورىتا ايتساق, ءتول تاريحىمىزدى جەتىك بىلەتىن بىلىمدىلىگى ارقاسىندا بەكسۇلتاننىڭ تاريحي وقيعالاردى, سول كەزەڭدەگى ەل جاقسىلارىن ءتىرىلتۋ ارقىلى ەلدىگىمىزدىڭ ەڭسە تىكتەۋىنە ەرەن ەڭبەگى سىڭگەن سۋرەتكەر – قايراتكەر قالامگەر ەكەندىگىنە رياسىز سەنەمىز.
ال بۇگىنگى تاڭدا ءومىردىڭ ۇلكەن ءبىر بەلەسىنە كوتەرىلگەن جازۋشىنىڭ شىعارماشىلىعى ءالى دە ورلەۋ ۇستىندە. وعان وسى تاياۋدا جارىققا شىققان, تاريحي وقيعانىڭ كوركەم ادەبيەتكە كوشكەن كورنەكتى دە كوشەلى تۋىندىسى «ءاي, دۇنيە-اي!» رومانى. ايگىلى قارقارا كوتەرىلىسى مەن كەشەگى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسقان ەكى ۇرپاقتىڭ تاعدىرىن ساباقتاستىرا جازىلعان جاڭا رومان ۇلت رۋحانياتىنىڭ ولجاسى ەكەندىگى كۇمانسىز.
قازاق زيالىلارىنىڭ تالاي جىلداردان بەرگى قابىرعاسىن قايىستىرىپ, ءوز بيىگىنە كوتەرە الماي, وزەگىن ورتەپ جۇرگەن وزەكتى ماسەلەسى انا ءتىلىمىزدىڭ جاعدايى ەكەنى بەلگىلى. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ توردەگى ورنىنا جەتە الماي جۇرگەنىنە, اسىرەسە, تاۋەلسىزدىك تۇسىنداعى زاڭدا كورسەتىلسە دە, كۇندەلىكتى تىرشىلىكتە تومەنشىكتەپ قالعانىنا قىنجىلىپ, مەسەلدەرى قايتسا دا, قايتالاپ ايتىپ, جامىراي جازىپ, تالماي كۇرەسىپ, كوشباسىندا جۇرگەندەر – قالامگەرلەر. سولاردىڭ بەلسەندى توبىنان بەكسۇلتاندى كورەمىز. ول قازاق ءتىلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ارداقتاپ, ونىڭ مەملەكەتتىك دارەجەسىندە قولدانىلۋىن قولداپ, وعان تىلگە جەتىك − شەشەن بولماسا دا شەنەۋنىكتەردىڭ حال-قادەرىنشە قۇرمەت كورسەتۋىن ايتىپ, ايتىسقا دا ءتۇسىپ ءجۇر. سونداي-اق, انا ءتىلىنىڭ قولدانىلۋىن ەلدىك دەڭگەيگە كوتەرۋ جولىندا كۇرەسە ءجۇرىپ, ول سول ءتىلدىڭ جازىلۋ زاڭدىلىقتارىنداعى ورىنسىز ولقىلىقتاردى كورسەتىپ, الدەنەشە ماقالا جاريالادى. جازۋشى, كەشەگى كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس زامانىنداعى قالىپتاسقان ءۇردىستىڭ ۇلگىسىنەن – ورىس گرامماتيكاسىنىڭ قاعيداتتارىنان ارىلا الماي, ۇندەستىك زاڭىن ساقتاماي جۇرگەنىمىزدى ناقتى دالەلدەرمەن دايەكتەپ بىرنەشە ماقالالار جازدى. اسىرەسە, ءتىلشى-عالىمدارعا قاراتا جازىلعان «ءتىل زاڭدىلىقتارىن ساقتايىق» دەگەن ماقالاسى كوپشىلىككە قوزعاۋ سالىپ, ونداعان وقىرماندار ءباسپاسوز بەتتەرىندە جاپپاي جاقتاپ, ءۇن قوسىپ, ءوز پىكىرلەرىن بىلدىرگەنى وسى سوزىمىزگە ناقتى دالەل.
بۇگىندە بەكسۇلتاننىڭ اقىن, ءانشى, سازگەر سىندى قازاق ونەرىنىڭ ورەن ءجۇيرىكتەرىنىڭ ءومىرى, شىعارماشىلىق ەرەكشەلىكتەرى تۋراسىندا دارىندارىن دارالاپ, قىر-سىرلارىن سارالاپ جازعان ماقالالارى دا ەل ەسىندە جۇرسە كەرەك. بۇل رەتتە انشىلەر اسەت, دانەش, ماناربەك, كۇلاش, جامال وماروۆا, جانىبەك, ت.ب. جەزتاڭداي انشىلەردىڭ ومىرىنە قوسا ونەردەگى جولدارىنا كەڭىنەن توقتالىپ, تالداۋ جاسايدى. اسىرەسە, اسەتتىڭ شىعارماشىلىعىن كوپ زەرتتەپ, ونداعان ماقالالار ارناپ, ءانشى تۋرالى كوركەم شىعارما جازۋعا جەتەرلىك مالىمەتتەر جيناعانىن دا بىلەمىز. بەكسۇلتان 1988 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان اسەتتىڭ كىتابىنا العىسوز جازدى. «ءانشى, سازگەر, اقىن» دەگەن سول ماقالاسىنىڭ تولىق نۇسقاسى بەكسۇلتان شىعارمالارىنىڭ 7-تومىندا جاريالانعان. بۇل ونەرتانۋشى جازاتىن ناعىز مونوگرافيالىق ەرەن ەڭبەك.
وزىنەن بۇرىن قازاق ەلىنىڭ اتىن شىعارىپ, داڭقىن اسىرعان ءانشىنىڭ تاعدىرىنا بايلانىستى «كۇلاشتىڭ قۇدىرەتى» دەگەن ماقالاسىندا ونەرى ومىرلىك بولسا دا, عۇمىرىنىڭ قىسقا بولعانى, سونىڭ بەلگىسىز بوپ كەلگەن سەبەبىن ايتىپ جازعان بەكسۇلتان بولاتىن. ءسويتىپ, جازۋشىنىڭ زەرتتەۋشىلىك زەردەسى ارقىلى شىندىقتىڭ بەتى اشىلدى. سول جاريالانعاننان كەيىن جازۋشىنى قارالاعان دا, جاقتاعان دا پىكىرلەر بولدى. قالاي بولعاندا دا, قىزعانىشتىڭ, كورەالماۋشىلىقتىڭ قۇربانى بولعان ءانشىنىڭ ولىمىنە قاتىستى شىندىق دالەلدەندى. ادالدىققا ارا ءتۇسىپ, اتاقتى ءانشىنى وسەكتەن اراشالاپ العان بەكسۇلتاننىڭ قالامگەرلىك قايسارلىعىنا قايران قالماسقا نە شارا؟!
ال, ەندى بەكسۇلتاننىڭ مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ جوقتاۋشى-ىزدەۋشىسى بولىپ, سول جولدا اتقارعان شارۋاسى, ءتىپتى, كەرەمەت. اتاپ ايتار بولساق, مۇقاعالي اقىننىڭ جاريالانباعان ولەڭ-پوەمالارىنىڭ باسىن قوسىپ, ەكى-ءۇش كىتابىن شىعاردى. ونىڭ سىرتىندا «جالىن» باسپاسىنان اقىن شىعارمالارىنىڭ ءتورت تومدىعىن ءۇش قايتارا شىعارۋعا بەدەلىن سالعانى دا بەلگىلى. شاراپاتتى شارۋاعا باستاماشى بولىپ, تالاي يگىلىكتى ءىستى تىكەلەي ءوزى اتقارىسقان قالامگەردىڭ قاجىر-قايراتى ونىڭ ەلشىلدىك قاسيەتىنىڭ كۋاسى, ءسوزسىز سۇيسىنەر ءىس. وسىلايشا, اياۋلى اتامەكەنىنىڭ وتكەنى مەن وشكەنىن ءتىرىلتىپ, تاۋەلسىزدىككە تاۋبەسىن ايتىپ, ەلىنىڭ ەرتەڭىنە, حالقىنىڭ كوكسەگەن كەلەشەگىنە اداسپاي امان جەتۋىنە ادال ءسوزىن ارناعان قايراتكەر قالامگەر بەكسۇلتان پەرزەنتتىك پارىزىن, ازاماتتىق بورىشىن وتەۋدىڭ ونەگەسىن كورسەتىپ ءجۇر.
بۇگىندە شىعارماشىلىعى شىڭدالىپ, تولىسقان, كىتاپتارى كوپشىلىك وقىرماننىڭ كوڭىلىنەن شىعىپ, ەسىمى ەل اۋزىندا جۇرسە, جاقسى جار ءسۇيىپ, ۇلىن ۇيلەندىرىپ, قىزدارىن قۇتتى جەرلەرىنە قوندىرىپ, ولاردان تاراعان نەمەرەلەرىنەن ۇرپاعى جالعاسىپ, ويعا العان ىستەرىنىڭ ايى وڭىنان تۋىپ, باقۋاتتى عۇمىر كەشىپ جاتسا, جازۋشىنىڭ مۇراتىنا جەتكەنى ەمەي نەمەنە؟! قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسى بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلىنىڭ ءومىرى دە, ونەرى دە جاقسى جالعاسىپ جاتقانىنا قوسىلا قۋاناتىن اعايىن-تۋعاندارى, دوس-جاراندارى قاتارىندا, سىيلاسىپ-سىرلاسىپ, تىرشىلىكتىڭ اششى-تۇششى ءدامىن ءبولىسىپ جۇرگەن ءبىزدىڭ دە كوڭىل قالاۋىمىز وسى. دوس تىلەگىنىڭ كوپتىڭ تىلەگىنىڭ جالعاسى بولۋى قانداي جاراسىمدى!
قۋانىشباي قۇرمانعالي,
جازۋشى.
الماتى.
