جاڭا نارىققا جول اشادى

الەمدىك داعدارىس ءبىر ەلدىڭ نەمەسە ءبىر ءوڭىردىڭ ونەركاسىبى مەن ەكونوميكاسىنا تونگەن قيىندىق ەمەس. بۇل – دۇنيە جۇزىندەگى بارلىق مەملەكەتكە, بارلىق حالىققا ورتاق سىناق. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ وسى ەكونوميكالىق قاۋىپ-قاتەردىڭ جاي-جاپسارى مەن ودان شىعۋدىڭ باعىتتارى بەلگىلەنگەن «قازاقستان جاڭا جاھاندىق احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» دەپ اتالاتىن جولداۋىندا: «زاماننىڭ بەتالىسىن وزدەرىڭىز كورىپ وتىرسىزدار. اسا كۇردەلى, قيىن كەزەڭگە اياق باستىق. جاڭا قاتەرلەرى مەن تىڭ مۇمكىندىكتەرى قاتار وربىگەن جاھاندىق احۋال ءبىزدىڭ كوز الدىمىزدا وزگەرۋدە», دەگەن بولاتىن. دەگەنمەن, «داعدارىس كەلدى» ەكەن دەپ ەلىمىزدە نە ىستەرىن بىلمەي قول قۋسىرىپ, قاراپ وتىرعان ءوڭىر جوق. ەلباسى ايتقانداي, «ءبىرىمىز – ءبارىمىز ءۇشىن, ءبارىمىز – ءبىرىمىز ءۇشىن» دەگەن قاعيدانى ۇستانىپ, ەڭبەك ەتۋدە. سونىڭ ناتيجەسىندە قازاقستان بۇگىندە بۇرىنعى وداقتاس رەسپۋبليكالار عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە الەمدەگى ەكونوميكاسى ورلەۋ جولىنا تۇسكەن مەملەكەتتەردىڭ الدىڭعى قاتارىنان كورىنۋدە. ەل ەكونوميكاسىنىڭ ەڭسەسى كوتەرىلىپ, ىرگەسى بەكىدى. مەملەكەتىمىزدە ەل يگىلىگى ءۇشىن عالامات جوبالار جۇزەگە اسىرىلۋدا. سونىڭ ىشىندە يندۋستريالاندىرۋ سايا­ساتى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن سەرپىندى دامىتىپ, باسەكەگە بارىنشا قابىلەتتى 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوساتىن بىرەگەي دە بىردەن-ءبىر جول بولىپ تابىلادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى دە يندۋستريالاندىرۋدىڭ ماڭىزى مەن ونىڭ ەلىمىزدە جالپىۇلتتىق ىسكە اينالۋ كەرەكتىگىن ەرەكشە قاداپ ايتىپ كەلەدى. بۇل باعىتتا جامبىل وبلىسىندا دا كوپتەگەن يگىلىكتى ىستەر قولعا الىنىپ, جۇزەگە اسىرىلۋدا. مۇنىڭ ءوزى ىشكى جانە سىرتقى رىنوكتى باسەكەگە قابىلەتتى ساپالى تاۋارلارمەن تولىقتىرۋعا كەڭ جول اشۋدا. مىسالى, ەلىمىزدىڭ ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا 2010-2014 جىلدارى وبلىستا 123,3 ميلليارد تەڭگەنىڭ 33 جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ, 4958 جۇمىس ورنى اشىلدى. بىرقاتار كاسىپورىندار تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ, نارىقتى قاجەتتى تاۋارلارمەن تولىقتىرۋدا. سونىڭ ءبىرى مەركى اۋدانىنداعى «الكوپيششەپروم» جشس اۋىلشارۋاشىلىق شيكىزاتىن وڭدەۋ مەن قالبىرلاۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدى قولعا العان. كاسىپورىننىڭ جۇمىس سيپاتى – ماۋسىمدىق. وتكەن جىلى كاسىپورىندا 4,6 ميلليون تەڭگەنىڭ 27 925 قالبىرلانعان ونىمدەرى ءوندىرىلدى. بۇل – زاۋىتتىڭ تولىق قۋاتىندا ءجۇز پايىز جۇمىس ىستەپ تۇرعانىن كورسەتەدى. ال كاسىپورىنداعى الكوگولدى ىشىمدىكتەردى شىعارۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, ونىڭ يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا بايلانىستى جوباعا ەشقانداي قاتىسى جوق, ياعني ول جشس-نىڭ جەكە قۇزىرىنداعى ءتول ءوندىرىسى بولىپ تابىلادى. «تاراز مەتاللۋرگيا زاۋىتى» – ەلىمىزدەگى فەرروسيليكومارگانەتس وندىرەتىن ءىرى ءوندىرىس ورنىنىڭ ءبىرى. العاشقى كەزەڭىندە بۇل ءوندىرىس ورنى جىلىنا 72 مىڭ توننا فەرروسيليكومارگانەتس وندىرۋگە ءتيىس بولاتىن. ال وتكەن جىلى اتالمىش زاۋىتتا 1988,2 ميلليون تەڭگەنىڭ 9399 توننا فەرروسيليكومارگانەتسى ءوندىرىلىپ, جىلدىق قۋاتىنىڭ 52 پايىزى يگەرىلدى. ارينە, پەشتەر مەن بىرقاتار وندىرىستىك اگرەگاتتار جەلىلەرىن جوندەۋگە بايلانىستى «تاراز مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ» تولىق قۋاتىندا ءبىر قالىپتى جۇمىس ىستەي الماعانىن جوققا شىعارۋعا بولماس. ونىڭ ۇستىنە اينالىم قارجىسىنان دا تاپشىلىق كورىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. بىراق, ەڭ باستىسى, داعدارىس دا­ۋىلىنا قاراماستان زاۋىت جۇمىس ىستەپ تۇر جانە حال-قادەرىنشە ءونىم ءوندىرىپ جاتىر. مىسالى, وتكەن جىلدىڭ اياعىنداعى ەسەپ بويىنشا زاۋىتتا 325 ادامنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى بولسا كەرەك. «قۇرىلىس پوليمەر» جشس دە ىرعاقتى جۇمىس ىستەپ, جىلدىق قۋاتى بويىنشا ءونىم وندىرەتىن دەڭگەيگە جەتىپ قالدى. بىلتىر كاسىپورىن 609,17 ميلليون تەڭگەنىڭ پلاستماسسا بۇيىمدارىن شىعارىپ, ءوزىنىڭ جوسپارلى قۋاتىن ءجۇز پايىزعا يگەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە 2015 جىلى كاسىپورىندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ سانى 130 ادامعا جەتتى. ەسەپ-ساناق ماماندارىنىڭ دەرەگى مەن دايەگى بويىنشا, بۇگىندە زاۋىت وزىنە تيەسىلى جۇكتەمەنىڭ 81 پايىزىن يگەرىپ وتىر. وتكەن جىلعى بۇل مىسالدان زاۋىتتىڭ ءوز جوبالىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەۋ مۇمكىندىگىنە ءسال-اق جەتپەي قالعانىن بايقاۋعا بولادى. دەمەك, بۇل جەردە دە داعدارىسقا قارسى دايەكتى ءىس بار. ال زاۋىتتاعى جۇمىسشىلار تۇراقسىزدىعىنىڭ سەبەپ-سالدارىن ونىڭ وندىرىستىك-ەكونوميكالىق جاعدايىمەن بايلانىستىرۋدىڭ مۇلدە قاجەتى جوق, ال ەگەر ونداي ءبىرلى-جارىم ماسەلە بولسا, وندا ول تەك كاسىپورىننىڭ ىشكى تارتىبىنە قاتىستى ماسەلە دەپ قاراستىرعان ءجون. يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن جوبالاردىڭ ءبىرى قورداي اۋدانىنداعى «كۋليكوۆ ءسۇت ونىمدەرى» جشس بولىپ وتىر. ول ءسۇت ونىمدەرى مەن سۇتتەن جاسالعان ونىمدەر شىعارۋمەن جانە وڭدەۋمەن اينالىسادى. جشس وتكەن جىلى 149,8 ميلليون تەڭگەنىڭ 714 توننا ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىرىپ, كاسىپورىن تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەدى. سونداي-اق, «ءۇمىت قورداي» جشس دە ءسۇت ونىمدەرىن وندىرەدى. كاسىپورىن 2015 جىلى 211,7 ميلليون تەڭگەنىڭ 541 توننا ءسۇت ونىمدەرىن ءوندىردى. جالپى, كاسىپورىن وتكەن جىلى ءونىم ءوندىرۋدى جوسپارلاعان جوق. بىراق, سوعان قاراماستان وسىنداي ءونىم وندىرۋگە قول جەتكىزدى. ەندى كاسىپورىن باسشىلارى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا ەنۋىنە جانە باسەكەنىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى زاۋىتتارىن ساتۋعا شىعارۋعا دايىنداۋدا. بۇل كەز كەلگەن وركەنيەتتى ەلدەردىڭ نارىعىندا بولاتىن جاعداي. سوندىقتان ودان ۇركۋدىڭ قاجەتى جوق دەپ بىلەمىز. قوردايداعى «Vista intermational» جشس ىسكە قوسقان جەل ەلەكتر ستانساسى دا قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇر. وتكەن جىلى مۇندا 914,6 ميلليون تەڭگەنىڭ 40324,8 مىڭ كۆت/ساعات ەلەكتر ەنەرگياسى ءوندىرىلىپ, ءوزىنىڭ جوبالىق قۋاتىن 100 پايىزعا يگەرىپتى. ال «Central Asia Gold Production» جشس قىمبات مەتالل قورىتپاسى ءوندىرىسى زاۋى­تىن ىسكە قوسىپ, 2015 جىلى 296,6 ميلليون تەڭگەنىڭ 41 كيلوگرامم التىنىن ءوندىردى. ءسويتىپ, جىلدىق قۋاتىنىڭ 68,3 پايىزىن يگەرۋگە قول جەتكىزدى. كەنەن اقىن ايتپاقشى, «تاسى دا التىن قوردايدىڭ, تاۋى دا التىن» دەگەننىڭ ءبىر ادەمى مىسالى وسى. قاراتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىنە ورنالاسقان «Talas investment Company» جشس ناتري ءتسيانيدىن وندىرەدى. وتكەن جىلى مۇندا 77,4 ميلليون تەڭگەنىڭ 1001 توننا ناتري ءتسيانيدى شىعارىلدى. ءسويتىپ, جىلدىق جوسپارلى قۋاتىنىڭ 26,7 پايىزىن يگەرىپ, ءوز شاما-شارقىنىڭ قانشالىقتى الەۋەتتى ەكەنىن بايقاپ كوردى. العاشقى ناتيجە جامان ەمەس. كاسىپورىندا بىلتىر جىل بويى قايتا جاراقتاندىرۋ جانە ىسكە قوسۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەنىنە قاراماستان العاشقى ونىمدەرىنە قول جەتكىزدى. زاۋىت بيىل 5 مىڭ توننا ءونىم ءوندىرۋدى كوزدەپ وتىر. ال ءوزىنىڭ جوسپارلى قۋاتىن الداعى 2017 جىلى تولىق يگەرمەك. ەڭ باستىسى, زاۋىت سالىنىپ, جاراقتاندىرىلدى, ءتيىستى ماماندار مەن جۇمىسشىلار جيناقتالدى, العاشقى قادام جاسالدى. «قازفوسفات» جشس وسىدان ءۇش جىل بۇرىن گەكسامەتافوسفات ءناتريى مەن باسقا دا ازىقتىق فوسفاتتاردى شىعارۋ ءوندىرىسىن ىسكە قوسقان بولاتىن. وتكەن جىلى كاسىپورىن 592,6 ميلليون تەڭگەنىڭ 3180 توننا گەكسامەتافوسفات ءناتريىن شىعاردى. بۇل كاسىپورىن دا تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ تۇر. «كارات-V» جشس زاماناۋي جيھاز بەن سولارعا ارنالعان جيھاز لاميناتتارىن جاساۋ وندىرىسىمەن شۇعىلدانادى. وتكەن جىلى ءوندىرىس ورنى 5,1 ميلليون تەڭگەنىڭ 360 شارشى مەتر جيھازىن شىعاردى. ەلگە قاجەتتى ۇنەمدى بۇيىمداردى شىعارۋدى قولعا العان «ەنەردجي-تاراز» جشس بولسا جارىق ديودتى شامداردى ىشكى جانە سىرتقى نارىقتارعا كوپتەپ وتكەرۋدە. 2015 جىلى مۇندا 135,8 ميلليون تەڭگەنىڭ 2624 دانا شامى شىعارىلدى. بۇل كاسىپورىن دا جىلدىق قۋاتىن 100 پايىز يگەرىپ وتىر. شەتەلدەردەن ەڭ سوڭعى ۇلگىدەگى جاڭا جابدىقتاردى اكەلىپ, جۇمىسقا جەككەن «تا-ماك» جشس ماكاروننىڭ سان-الۋان ءتۇرىن وندىرۋدە. ءوزىنىڭ 100 پايىز قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعان جشس بىلتىر 421,7 ميلليون تەڭگەنىڭ 1440 توننا ماكارون ءونىمىن شىعارعان. ال «زاپچاست» اكتسيونەرلىك قوعامى جىلىنا 180 مىڭ توننا مەتالل بۇيىمدارىن شىعاراتىن ەلەكتر- مەتاللۋرگيالىق زاۋىتتى ىسكە قوستى. وتكەن جىلى مۇندا 585,3 ميلليون تەڭگەنىڭ 7019 توننا مەتالل بۇيىمدارى شىعارىلدى. بۇل زاۋىت تا داعدارىس دەپ توقتاپ قالماستان, تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەۋدە. ەلىمىزگە بۇرىن جىلىتقىش رادياتورلار رەسەي جانە قىتاي مەملەكەتتەرىنەن جەتكىزىلەتىن. ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆا­تسيالىق مەملەكەتتىك دامۋ باع­دار­لاماسى اياسىندا بۇل ماسەلە ءوز شەشىمىن تاپتى. تارازداعى «اراي­سترويماركەت» جشس ەكى جىلدان بەرى ونى ءوڭىردىڭ وزىندە شىعارا باس­تادى. بىلتىر مۇندا 127,2 ميل­ليون تەڭگەنىڭ 75 توننا راديا­تورى شىعارىلدى. البەتتە, قاي ءىس بولماسىن بىردەن العا باسپايدى. سوندىقتان ءوندىرىس ورنىنىڭ ازىرگە 52 پايىز قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ تۇرعانىنىڭ وزىنە شۇكىر دەۋ­گە بولادى. كەيبىر پەسسيميستەر جوعا­رىدا اتتارى اتالعان «كۋلي­كوۆ ءسۇت ونىمدەرى» مەن «اراي­ستروي­ماركەت» جشس-نا دەيىنگى كاسىپ­ورىنداردىڭ ءبارىن نارىققا قابى­لەتسىز جوبالار رەتىندە قاراس­تىرعىسى كەلەدى. بىراق, كاسىپ­ورىنداردىڭ وزىنەن الىنعان ناقتى دەرەكتەر مەن دايەك­تەرگە نەگىز­دەلگەن مىسالداردان كور­گەنىمىزدەي, ولاردىڭ بارلىعى دا الەمدە جانە ەلىمىزدە ورىن الىپ وتىرعان قارجىلىق-ەكو­نوميكالىق ءتۇرلى قيىندىقتارعا قاراماستان حال-قادەرىنشە جۇمىس ىستەپ, تاۋار شىعارۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ورىنداۋعا كۇش سالۋدا ەكەن. جۇمىس ىستەمەي, توقتاپ تۇر­عاندارى جوق. وتكەن جىلى وسى اتالعان كاسىپورىنداردىڭ بار­لىعى ورتا ەسەپپەن 82,6 پايىز­دىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەپ, 4825,1 ميلليون تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىرىپتى. ەلىمىزدە 2015-2019 جىلدارعا ار­نالعان يندۋستريالاندىرۋدىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى باستالعانى بەلگىلى. ال وبلىستا وتكەن جىلى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا ەنگىزىلگەن 6 ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلدى. ولاردىڭ ارا­سىندا بايزاق اۋدانىندا قۇس ەتىن وندىرەتىن «اۋليەاتا-فەني­كس» جشس دە بار. قۇس فابري­كاسىنىڭ قۇرىلىسى تولىق اياق­تالدى. ايتسە دە ءوز ىستەرىنە سال­دىر-سالاق قارايتىن تاسىمال­داۋ­شىلاردىڭ كەسىرىنەن قۇستار­دى سوياتىن تسەحقا ارنالعان جابدىق­تاردىڭ گوللانديادان ۋادەلى ۋاقىتىندا جەتكىزىلمەۋىنە بايلانىستى كاسىپورىننىڭ دەر كەزىندە ىسكە كىرىسە الماي وتىرعانىن جاسىرۋعا بولمايدى. ول قۇرال-جابدىقتاردى ەندى فراگمەنتتى تۇردە جەتكىزۋ قاراستىرىلۋدا, ءوز كەزەگىندە ول دا كەدەندىك تەكسەرۋلەر ارقىلى كەشەۋىلدەۋى مۇمكىن. بىراق بۇل مىسالعا قاراپ كاسىپورىنداعى قۇرىلىس جۇمىستارى نەبارى 70 پايىزعا عانا ورىندالدى دەۋگە بولمايدى. قاجەتتى جابدىقتاردى الىپ, ونى قۇراستىرىپ بىتكەن كۇننەن باستاپ قۇس فابريكاسى ءوزىنىڭ تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەي باستايدى. «تاراز مەتاللۋرگيا زاۋىتى» جشس دا ۇستىمىزدەگى جىلى فەرروقورىتپا ءوندىرىسى مەن شيكىزات بازاسىن كەڭەيتۋ جانە ءارتاراپتاندىرۋدىڭ ەكىن­شى كەزەڭىنە بايلانىستى ينۆەس­تي­تسيالىق جوبانى جۇزەگە اسىر­ماق بولاتىن. ايتسە دە تەڭگە­نىڭ قۇنسىزدانۋىنا جانە قار­جى­لىق-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ كۇردەلەنە تۇسۋىنە بايلانىستى بۇل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ­دى 2020 جىلعا شەگەرە تۇرۋ كەرەك دەپ شەشىپتى. ۇكىمەت­تىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىنا قا­تىس­قان پرەزيدەنتتىڭ جاقىندا «كوپ­تەگەن ەلدەر قيىن جاعدايدا قال­دى جانە الەۋمەتتىك كىرىستەرىن قىس­قارتۋعا, جوبالارىن توقتا­تۋعا ءماجبۇر بولىپ وتىر, ءناتي­جەسىندە جۇمىسسىزدىق وسۋدە. ءبىز يندۋستريالىق نىساندار سالۋدى جالعاستىرىپ, جاڭا نارىقتارعا جول اشىپ وتىرمىز», دەگەن ءسوزىن ەسكە الساق, وڭىردە ۇدەمەلى يندۋستريالىق-ين­نو­ۆاتسيالىق مەملەكەتتىك دامۋ باعدارلاماسى اياسىندا ىسكە قو­سىلعان كاسىپورىنداردىڭ بارلىعى دۇنيەجۇزىلىك داعدارىس داۋىلىنا قاراماستان ىرعاقتى جۇمىس ىستەپ, جىلدىق قۋاتتارىن تولىق يگەرۋگە بار مۇمكىندىكتەرىن سارپ ەتۋدە. كوسەمالى ساتتىباي ۇلى, جازۋشى, ورالحان ءداۋىت, «ەگەمەن قازاقستان». جامبىل وبلىسى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن اقادىل رىسماحان.