جامبىلدى جاڭاشا تانۋ

ادەبيەتتى, اقىن-جازۋشى كىتاپتارىن قايتا وقۋ, جاڭاشا تانۋ دەگەن ادەبيەتتانۋ عىلىمى مەن سىننىڭ ماڭگىلىك قىزمەتى. ويتكەنى, ادەبيەتتىڭ, كوركەم شىعارمانىڭ ءوزى ماڭگىلىك. ۋاقىت وتەدى, زامان وزگەرەدى, قوعام الماسادى, سونىمەن بايلانىستى قۇندىلىقتاردىڭ باعاسى نە كەميدى, نە وسەدى. ءبىر كەزدە باعالانباعاندارى العا شىعادى, ماقتاۋلى دۇنيەلەردىڭ ءباسى كەميدى. وسىندايلاردى ءتۇسىنۋ ءۇشىن قوعام مەن ونىڭ الماسۋىنىڭ سىرىن, ءومىر فيلوسوفياسىنىڭ اۋىسۋى زاڭدىلىقتارىن ءتۇسىنۋ كەرەك. مەنىڭ بۇگىنگى ءسوزىم دە وسى ۇلكەن ادەبيەتتىك پروبلەمانىڭ ءبىر ۇزىگى. ماسەلە, جامبىلدى قايتا وقۋ مەن جا­ڭاشا تانۋ جونىندە. جامبىل – ءوز زامانىنىڭ ۇلى اقىن­دارىنىڭ ءبىرى. كەزىندە ونىڭ شىعارمالارى اۋدارىلىپ, دۇنيەجۇزىنە تارادى. «قازاق» دەگەن حالىقتى الەم ءبىرىنشى رەت جامبىل ەسىمىمەن بايلانىستى تانىدى دەپ ايتسام دا ارتىق ەمەس. ول كەڭەستىك ساياسي ءجۇ­يە­نى, سوتسياليستىك دامۋ جولىنىڭ ار­تىق­شىلىقتارىن, جاڭا قۇرىلىپ جاتقان قوعامنىڭ تابىستارىن جىرعا قوستى. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە جامبىل ولەڭدەرى مايدان دالاسىن شارلاپ, جاۋىن­­گەرلەردى ەرلىككە, ەل قورعاۋعا شا­قىردى. «لەنينگرادتىق ورەنىم» دەگەن ولەڭنىڭ تاريحىن ەلدىڭ كوبى جاقسى بىلەدى. ول لەنينگرادتى قورعاۋدىڭ ناعىز ءبىر اۋىر كۇندەرىندە شىعارىلىپ, قالانى قورعاۋشىلارعا دەم بەردى, ولاردى جىگەرلەندىردى. تانىمال ورىس اقىنى ن.تيحونوۆ پەن ا.س. پروكوفەۆ سياقتى لەنينگرادتىقتار وعان كۋا بولىپ, ەستەلىكتەر قالدىرعان. «جامبىل لەنيگرادقا كەلىپ, ونى قورعاۋشىلاردىڭ قاتارىندا تۇردى» دەپ جازدى ن.تيحونوۆ. 1938 جىلى جامبىلدىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتىنىڭ 75 جىلدىعى اتاپ وتىلگەندە, دۇنيەجۇزىنىڭ ۇلى اقىن-جازۋشىلارى مارتين اندەرسەن نەكسە, رومەن روللان, انري باربيۋس, رابيندرانات تاگور, كاتەرينا سۋساننا ريچارد, ت.ب. اقىندى قۇتتىقتاپ حات, جەدەلحاتتار جولداعان. كەزىندە ول «حح عاسىردىڭ گومەرى», «حا­لىق پوەزياسىنىڭ الىبى» اتاندى. 1941 جىلى «الەمگە ايان جىرلارى ءۇشىن» دەلىنىپ, وعان وداقتىق دارەجەدەگى ستاليندىك سىيلىق بەرىلدى. مۇنىڭ ءبارى جامبىلدىڭ اقىندىق تالانتىن, كوشپەلى حالىقتىڭ تابان استىندا سۋىرىپ سالىپ ولەڭ ايتۋ ونەرى مەن تاپقىرلىعىن بۇگىنگى زامانعا جەتكىزىپ, شىڭداعانىن, جەتىلدىرگەنىن مويىنداۋدان تۋعان ەدى. اقىن جىرلارىنىڭ بيىك وبرازدىق سيپاتى, تىلگە بايلىعى اركىمدى-اق قىزىقتىرعان. كەزىندە, جامبىلدىڭ اتاعى دۇرىلدەپ تۇرعان زاماندا, اقىننىڭ تابىستارىنا قىزعانىش كورسەتىپ, ونىڭ ۇستىنەن ستالينگە قارالاۋ حاتتارى تۇسكەنى دە جاسىرىن ەمەس. «جامبىل دەگەن اقىن جوق. ونىڭ اتى ويدان شىعارىلعان» دەپ جازعان ارىزشى حاتتى ءستاليننىڭ قولىنا تيگىزگەن. ستالين بۇل ماسەلەنى انىقتاۋدى فادەەۆكە تاپسىرىپتى. فادەەۆ لەونيد سوبولەۆتى الماتىعا جىبەرەدى. الماتىدا سوبولەۆپەن بىرگە م.اۋەزوۆ پەن ءا.تاجىباەۆ جۇرەدى دە, سوبولەۆتىڭ جامبىلمەن اڭگىمەسىنە, ونىڭ جىرلاۋ پروتسەسىمەن تانىسۋعا قاتىسادى. ولار جامبىلدىڭ قازاقتىڭ حالىق پوەزيا­سىن جاتقا كوپ بىلەتىنىنە كوڭىل اۋدارادى. سو­بو­لەۆ ونداعى وبرازدارعا قىزىعادى, تاڭعالادى. ءسۇيىنبايدىڭ تەزەك تورەگە ايتقان ولەڭىندە اقىنعا سىيلاعان اتتى «قاتىپ قالعان كىرپىگى كارى ات ەكەن» دەگەن بەينەلى سۋرەتتى تاڭىرقاپ, «مۇنى حولستومەردىڭ» اۆتورى تولستويدىڭ ءوزى دە اڭعارماعان بولۋى كەرەك» دەپتى. جامبىلدىڭ ءوز ولەڭدەرى مەن جاڭا جىرلارىن تىڭدايدى. ءسويتىپ, سوبولەۆ ارىزدىڭ جالا ەكەنىنە كوز جەتكىزەدى. كەتەرىندە جامبىلدى قۇ­شاقتاپ, ساقالىنان ءسۇيىپ, «مەن قازاق بولسام, تەك جامبىلمەن عانا بىرگە بولار ەدىم, اۋزىنان شىققان سوزدەرىن جازا بەرەر ەدىم» دەيدى. سونىمەن بىرگە, سوبولەۆ جامبىلدىڭ تابان استىندا ولەڭدى سۋىرىپ سالىپ شىعاراتىنىنا, شەبەرلىگىنە, جىرشىلىق ونەرىنە, حالىقتىڭ عاسىرلار بويى شىعارعان جىرلارىن جاتقا ءبى­لەتىنىنە كوز جەتكىزەدى. مۇحاڭ تولقىپ تۇر­عان سوبولەۆكە «جامبىلدىڭ باسىندا ميلليوننان ارتىق ۇيقاس بار. ال, ىرعاق, اسسونانستار قانشاما!..» دەگەندە, سوبولەۆ: «اقىن – جاۋىنگەر, ول كۇندە سا­يىس, كۇندە اتىستا جۇرەتىن سولدات. ونىڭ جادىنداعى ميلليون ۇيقاس لەنتاعا تىگىلگەن پۋلەمەت وعى ەمەس پە؟.. تۇرىپ قارا مۇنداي پۋلەمەتشىنىڭ الدىندا» – دەپ جاۋاپ قاتىپتى. «مىنەكي, ساعان يمپروۆيزاتسيانىڭ ات باسىنداي التىنى, تەز جاز, جاز» دەپتى ول حاتشىلارعا. وسىدان كەيىن جامبىل جونىندەگى وسەك-اياڭ قايتا كوتەرىلمەگەن. سوعىستان كەيىنگى ءبىر جىلداردا, قازاقستاندا ۇلتشىلدىق ىزدەۋ ناۋقانى ءجۇرىپ جاتقان كەزدە اقىنعا ءتىل تيگىزۋدىڭ كەيبىر فاكتىلەرى كەزدەسىپ بارىپ باسىلعان. ەندى, مىنە, ەلىمىز تاۋەل­سىزدىك العان تۇستا بۇرىنعى قوعامدىق جۇيەنى, ءسوتسياليزمدى سىناۋشىلار وعان جامبىلدى قوساقتاپ جىبەرۋگە تىرىسقانى دا ەلگە بەلگىلى, ونى سوتسياليزم مەن ستا­ليندى ماداقتاۋشى دەپ ءتۇسىندى. وعان قول­دان جاسالعان اقىن ەسەبىندە قارادى. قازىر ءبارى قالپىنا كەلىپ جاتىر. مادەني مۇراعا دەگەن كوزقاراس جوندەلگەننەن كەيىن عانا جامبىلدىڭ كىم ەكەنىن, ول جىرلاعان زاماننىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەندى-ەندى تۇسىنە باستاعاندايمىز. جام­بىلدىڭ ۇزاق جاساۋى ء(بىر عاسىرعا جارتى جىلداي عانا جەتپەدى) مەن ەكى زاماننىڭ بىردەي كۋاسى بولعانىن, بار ءومىرىن تۋعان حالقىنىڭ تاعدىرىمەن باي­لانىستىرىپ, ونىڭ مۇڭ-مۇددەسىن, ارمان-مۇراتىن جىرلارىنا ارقاۋ ەتكەنىن, ءداستۇرلى قازاق جىرىن جاڭا ءداۋىردىڭ تالاپ-تىلەكتەرىنە ورايلاستىرا, جاڭارتىپ, جەتىلدىرە بىلگەنىن ەشۋاقىتتا ەستەن شىعارۋعا بولمايدى. ول وسى جولمەن ءوز تاعدىرىن ءوزى جاسادى, ەشكىم ونى قولدان جاساعان جوق. ول كاسىبي ۇلت­تىق ادەبيەتتىڭ وكىلدەرىمەن قاتار ءومىر ءسۇر­دى. سول ادەبيەتتىڭ جاڭالىقتارىن حالىق پوەزياسىندا پايدالانىپ, ءوزى بىلگەن حالىقتىڭ ءسوز ونەرىنىڭ بايلىعىن, ازاماتتىق ءداستۇرىن بويىنا ءسىڭىردى. ءسوي­تىپ, حالىق پوەزياسى مەن جازبا ادە­بيەتتىڭ اراسىنداعى كوپىر سياقتى بولدى. بۇل جاعدايلار, جامبىلدىڭ شىعارماشىلىق ونەرى حح عاسىرداعى حا­لىق پوەزياسىندا جاڭا ءبىر ورلەۋ تۋعىزدى. جامبىل – كوپ جاساعان ادام. ەلدىڭ ءبارى بىلەدى, حالىق ءبىر-بىرىنە «جامبىلدىڭ جاسىن بەرسىن» دەپ باتا بەرىپ جاتادى. كوپ جاساعان ادام كوپتى كورەدى. ەل ءومىرىنىڭ نە قيلى اۋىرتپاشىلىقتارىنا كۋا بولادى. كەدەي اقىن ءوزى دە ونى حالقىمەن بىرگە باسىنان كەشەدى. ونىڭ جىرلارى دا سول شىندىقپەن ىشتەي بايلانىسقان, تۇتاسقان. ول ەل تۇرمىسىنىڭ, اسىرەسە, تومەنگى حالىقتىڭ كەم-تار تىرشىلىگىن, ەل بيلەۋشىلەردىڭ ادىلەتسىزدىگىن, قوعامداعى تاپتىق قايشىلىقتى جاقسى ءبىلدى. ونىڭ ءومىر مەكتەبى وسىلاردى تانۋدان باستالادى. اقىن ەڭبەگى مەن بەينەتى جانباعان ادامنىڭ ايانىشتى ءومىرى مەن ولاردى تاعدىر تالقىسىنا سالعان زامان قاتى­گەزدىگىن جىرعا قوستى. سارى تۇندە سارىلىپ, كىرپىك ىلمەي, سالقىن كۇزدە ءبىر جىلى ءۇيدى بىلمەي, ساحارادا سالپاقتاپ كۇندىز-ءتۇنى بۇرالقى يت پەن مالشىنىڭ سيقى بىردەي, – دەگەن ولەڭ جولدارىنىڭ وزىندە قانشاما شىندىقتىڭ سۋرەتى جاسالعان. جامبىل شىنايى شىندىقتىڭ اقى­نى بولدى. ول ۇستازى ءسۇيىنباي سياق­تى, ەشكىمگە جالتاقتاماي, بەتىڭ بار, ءجۇ­زىڭ بار دەمەي, كورگەنىن جاسىرماي ايتۋعا داعدىلاندى. مۇنى كوبىنەسە ەل بيلەۋشىلەر جايىنداعى ولەڭدەرىنەن تانۋعا بولادى. ول ەل باسىنداعى اۋىرتپا­شىلىقتى, ادىلەتسىزدىكتى, بولىس­تاردىڭ پاراقورلىعىن, قاتىگەزدىگىن بەتىنە باسا وتىرىپ, حالىق پەن ۇلىق اراسىنداعى بىتىسپەس قايشىلىقتى, ورىس اكىمشىلىگى قىسپاعىنداعى ەلدىڭ جۇدەۋ تىرشىلىگىن تەرەڭ تالداي الدى, سىناپ شەنەدى. ءسات دەگەن بولىس قايتا سايلاۋعا تۇسەرىندە, جام­بىل ايتقان ولەڭدە ءسات بيلەگەن زاماندى حالىقتىڭ قايعىلى ءداۋىرى ەتىپ سۋرەتتەيدى دە, وسىنى قايتا سايلاۋ كەرەك پە, جوق پا دەگەندەي, ەلگە وي سالا ءسوي­لەيدى. قايىمادى تۇيەلەر, قىسىرادى بيەلەر, قىستا قىرسىز جۇت بولدىڭ. ەلگە جۇگىڭدى ۇيە بەر, شىعىنمەن دە شارشاتتىڭ, ەندى قايتىپ كۇي ەنەر, – دەيدى ول ءسات بولىسقا. «شالتابايعا» دەگەن ولەڭىندە اباي سۋرەتتەگەن بولىس­تىڭ مىنەز-قۇلقىن تانىپ, سايلاۋ كەزىن­دەگى شابۋىلى مەن بيلىككە جەتكەننەن كەيىنگى سالعىرتتىعىن سىنايدى. باي, بولىستاردىڭ ادامدىق مىنەز-قۇلقىنداعى ۇساقتىقتى, قاراۋلىقتى اقىننىڭ باسقا دا ولەڭدەرىنەن («قاليعا», «مامبەتكە», «ەسەنالى مەشكەيگە», «كادىربايدىڭ توبەتى», ت.ب.) كورۋگە بولادى. «وستەپكەدە» جەلدى كۇنگى قامىستاي ۇلىق كورسە جاپىرىلىپ, ءيىلىپ جاتقانداردىڭ قى­لىعىنا نامىستانىپ, ىزالانادى. ولارعا ۇق­ساپ باس شۇلعىماي, ولەڭىنە سىيىنادى. «باس كەسپەك بولسا دا, ءتىل كەسپەك جوق», – جامبىلدىڭ تاعىلىمى مەن ءپرينتسيپى. جامبىل كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا جاڭا باستىقتاردى ماداقتاپ, سولارعا جاعىندى دەپ ويلايدى جۇرت. بۇل – بەكەرلىك. ول جاڭا باستىقتاردى ىزدەگەن ادام ەمەس. قايتا جامبىلدى ولاردىڭ وزدەرى تاۋىپ الىپ, جاڭا زاماننىڭ تىرشىلىگىنە ارا­لاستىرۋعا قۇمارلىق تانىتقان. ءسوزى وتكىر اقىننىڭ بىردەمەسىنە ىلىگىپ كەتەمىز بە دەپ قورىققان. ءسويتىپ, جالپاقتاپ, ولەڭدەرىن باستىرىپ, قاسىنا ادەبي حاتشى دەگەن اتپەن ادام ءبولىپ قويدى. حاتشىلار ساۋاتى جوق, كارى ادامعا جاڭالىقتاردان حابار بەرىپ, قاي تاقىرىپقا, نەنى جىرلاۋ كەرەكتىگىن ايتىپ وتىردى. جاسىرا­تىنى جوق, جامبىلدىڭ 30-جىلدارداعى كوپ­تەگەن شىعارمالارىندا وسى قولدان ۇيىمداستىرىلعان شارالاردىڭ ءىزى بار. ونىڭ ءبىراز ولەڭدەرى بەلگىلى ءبىر جاعدايعا, ناۋقانعا ءۇن قوسۋ ءۇشىن الەۋمەتتىك تاپسىر­ما رەتىندە جازىلعان. سونىڭ وزىندە قى­ڭىر اقىننىڭ ولاردىڭ ايتقاندارىنا كون­بەي, قيسايىپ, سوزدەرىن تىڭداماي قوياتىن مىنەزى دە بولعان. «ەكەيدىڭ قىڭىر شالى» دەپ اتالعان اقىننىڭ «جامبىل ولەڭ ايتپايدى قيسايعان سوڭ» دەگەن ولەڭى دە بار. نە نارسەنى بولسا دا, اقىن كوزىمەن بار­لاپ, سۋرەت كۇيىندە تانىپ ۇيرەنگەن جامبىل ەلدىڭ ۇلكەن باسشىلارىمەن كەز­دەسكەندە دە وسى بايقامپازدىعىنان تانباعان. ماسكەۋگە بارعاندا, وردەن تاپ­سىرعان كىسىنى «تەكە ساقالدى» دەپ, باسقا بىرەۋىن «مۇرتى تىكىرەيگەن» دەپ ايتقانى جونىندە اڭگىمەلەر بار. جاعىمپاز ادام باسشىلار جونىندە سىرتىنان بولسا دا, وسىنداي ءسوز ايتا ما؟ جانە ول زاماننىڭ باسشىلارى ونداي ءسوزدى ەستىسە, كەشىرە دە قويمايتىن. قاي زاماننىڭ اقىنى بولسا دا, جاي پەندەلەر سياقتى ءوز داۋىرىنە تاۋەلدى, سونىڭ تۋىندىسى. جامبىل شىعارماشىلىعى دا سوندىقتان حح عاسىرداعى ءبىزدىڭ قوعامدىق دامۋىمىز بەن شىندىعىمىزدىڭ ساۋلەسى. جاڭا زامان ورناپ, كەڭەستىك بيلىك ءىس باسىنا كەلگەن كەزدە جامبىل – جەتپىستەن اسقان ادام. قارت, كەدەي, جوقشىلىقتا ءومىر كەشىپ جۇرگەن اقىن كوپپەن بىرگە جاڭا ءومىردى قابىلدادى, جاڭا وكىمەتكە سەندى, ولاردىڭ تەڭدىك, بوستاندىق تۋرالى ايتقاندارىن شىندىققا بالادى. ءبىر جامبىل ەمەس, بۇكىل حالىقتىڭ كەدەي توبى, اقىندار دا وعان ۇمىتپەن قارادى. جامبىلدىڭ كەڭەس كەزىندەگى ولەڭدەرى نەگىزىنەن سولاي تۋعان. ادەبيەتتە دە, ومىردە دە ول كەزدە جاقسىلىقتى ماداقتاي ناسيحاتتاۋ, كەمشىلىكتى كورمەۋ سالت بو­لاتىن. سوتسياليستىك رەاليزم دەگەن شى­عارماشىلىق ءادىسىمىز دە وسىعان ۇندەدى. سول كوپپەن بىرگە جامبىل دا وسى جولمەن ءجۇردى. ادەبيەت, اقىن اتاۋلىنىڭ ءبارى ءسوتسياليزمدى ماداقتادى, ونىڭ كوسەمىن ارداق تۇتتى. ءبارىنىڭ جىرلاعان تاقىرىبى ورتاق بولدى. ال, سولاردىڭ بارىنەن دە اسىرا, رەتىن تاۋىپ جىرلاعان جامبىلدىڭ جازىعى نە؟ ول دا كوپپەن بىرگە زاماننىڭ, ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالدى. اۋىزشا ايتىلىپ, تابان استىندا شىعارىلاتىن حالىق ادەبيەتىنىڭ نەگىزگى جانرلارى جامبىل شىعارماشىلىعىندا تۇتاستاي بار. ول – جىرشى, جىراۋ, اقىن. ەل ءومىرىن, ونىڭ باتىرلارىن جىرلاعان جىرشى دا, زاماننىڭ پروبلەمالارىن, قوعامدىق ىزدەنىستەر جايىن تولعاعان جىراۋ دا, سونىمەن بىرگە كادىمگى قازاق ولەڭىن دامىتىپ, ءوز تۇسىنداعى ءومىر شىندىعىن سۋرەتتەگەن اقىن دا جامبىلدىڭ ءوزى. ونىڭ ۇلىلىعى دا وسى جان-جاقتىلىعىندا. ول حالىق ادەبيەتىن, وزىنەن بۇرىنعى اقىندار شىعارمالارىن, اۋىزشا تارا­عان داستان-جىرلاردى جاتقا ايتقان. م.اۋەزوۆتىڭ ايتۋى بويىنشا, شامامەن ميلليون جول ولەڭ بىلگەن. ءوزى دە «ولەڭ تەردىم جاسىمنان» دەيدى. سول ميل­ليوننىڭ ىشىندە قانداي ادەمىلىك, كوركەمدىك ۇلگى جوق دەيسىز. سونىڭ ءبارى كەۋدەسىندە سايراپ تۇرعان ولەڭدى سۋىرىپ سالىپ, اۋىزشا ايتۋ ۇستىندە سول بەينەلى تىركەستەر مەن وبرازدار تۇيدەك-تۇيدەگىمەن ەسكى تۇرىندە ەمەس, جاڭارىپ, الىپ وتىرعان وبەكتىسىنە لايىقتالىپ, جاسارىپ, قۇلپىرىپ تۇسكەن. سوندىقتان دا ونىڭ ءتىلى شۇرايلى, ويى كەڭ جانە تەرەڭ, ءسوزى دە, مازمۇنى دا جار­قىن. م.اۋەزوۆ «جامبىل – اقىل-ويدىڭ العىرى, وزگەگە ۇقسامايتىن دارا, وقشاۋ بەت-بەينەسى­مەن اسا زور قۇبىلىس. ول – ءارى ەپيك اقىن, ءارى ايتىس اقىنى, ءارى ازاماتتىق اۋەننىڭ اقىنى» دەگەن. ۇلكەن تولعانىس پەن ۇزاق ويلانۋدان تۋعان جىر توگەتىن تۇستا اقىننىڭ بەينەسى وزگەرىپ, قۇلپىرىپ كەتەتىنىن, بايگەگە قوسىلعان جۇيرىكتەي ەشنارسەگە بوگەلمەي ولەڭ ءسوزدى لاقىلداتىپ لاقتىرا سويلەيتىنىن ونىڭ زامانداستارى جاقسى بىلگەن. ول جونىندە تالاي ەستەلىكتەر بار. «جاكەڭ دومبىرانى كوپ كۇيلەپ وتىرمايدى ەكەن. كارى ساۋساقتارىمەن قوس شەكتى بىرەر قاعىپ جىبەرىپ..., تولعاي باستاعاندا-اق كوكىرەگىنىڭ شاڭىن جىر داۋىلىمەن سىلكىلەگەندەي سەرگەكتەي بەردى. قۇپ-قۋ بوزعىلت ءوڭى كوككە اۋناعان بۋرىلداي قۋناقشىپ شىعا كەلدى. مانا قىرمان باسىندا كورگەنىمدە, جاسى ابدەن جەتكەندىكتەن قاۋساپ قالعان قارتتى بۇ­لايشا جىر تولعايدى دەپ ويلاعان جوق ەدىم... باستاۋدان ءنار العان قاينار بۇلاق شاپشىپ اتىپ, شىمىرلانىپ اعىپ وزەنگە اينالىپ, الىسقا سىلتەپ بارادى. قۇلاعىم سوزىندە, كوزىم وزىندە, ۇيىپ تىڭدايمىن. تولعاپ-تولعاپ ءبىر تاستاپ, قايىرىپ, ءسال تىنىستاپ قايىرا سىلتەگەندە, توزىعى جەتكەن بوزدەي وڭىنە بولار-بولماس جۇقا قىزعىلت پايدا بولىپ قالىپ وتىردى», – دەپ جازدى ەستەلىگىندە ديحان اقىن. جام­­بىلدىڭ تالاي جىرىنا كۋا بولعان مۇحتار, ءسابيت, عابيتتەردىڭ ەستەلىكتەرى ءوز الدىنا, ل.سوبولەۆ, ن.تيحونوۆ, م.باجان, م.رىلسكي, پ.كۋزنەتسوۆ سياقتى تۋىس­قان حالىقتار وكىلدەرى دە شىن جامبىلدى سون­داي پروتسەسس ۇستىندە تانىعانىن ايتقان. سول جامبىلمەن 1937 جىلى شوتا رۋستاۆەليدىڭ تويىنا بىرگە بارعان مۇحا­مەدجان قاراتاەۆ تا جامبىلدىڭ سول توي­داعى جىرىن قاتتى تاڭىرقاپ ەسىنە الاتىن. ول تۋرالى سىنشى جازدى دا. وداقتىق جازۋشىلاردىڭ ماسكەۋدە وتكەن ءبىر سەزىندە مۇحامەدجان ميكولا باجاندى كورىپ قالىپ, «ۇلكەن كىسى عوي, سالەم بەرەيىك» دەپ, مەنى ەرتىپ بارعانى ەسىمدە. مۇحامەدجان ءوزىن تانىستىرىپ, قازاق جازۋشىسى ەكەنىن, شوتا رۋستاۆەليدىڭ تويىنا جامبىلمەن بىرگە بارعانىن, سوندا كەزدەسكەنىن ەسىنە العاندا, ميكولا باجان تاڭىرقاپ, جامبىلدىڭ سول تويداعى جىرى جونىندە اڭگىمەلەپ كەتتى. «ءومىر بويى ۇمىتىلمايتىن وقيعا بولىپ ەدى» دەدى. وسىنداي تاڭىرقاۋ ن.تيحونوۆ پەن ل.سوبولەۆتىڭ جازعاندارىندا دا بار. جامبىل ءازىل-قالجىڭعا شەبەر, باي­قاعىش, اركىمدى ولەڭمەن قاعىتىپ وتىراتىن كوڭىلدى ادام بولعان. ونىڭ جىرلارى مەن داستاندارىندا, جەكە ادامدارعا ارناعان ولەڭدەرىندە وسى اۋىزەكى ايتىلاتىن قالجىڭ سوزدەر ءجيى كەزدەسەدى. ەڭ باستىسى – سۋىرىپ سالىپ ايتىلاتىن ولەڭدە جەلىسى ۇزىلمەيتىن, ونى-مۇنى بوگەتتى اڭداماي وتە بەرەتىن وي مەن ءسوز اعىل-تەگىل ەركىن ايتىلادى. بۇل – ەپوستىق جىر ءداستۇرىنىڭ كۇشىن, ونىڭ اقىن شىعارماشىلىعىنداعى بيىك ورنىن دا بەلگىلەيدى. جامبىلدىڭ ولەڭ-جىرلارى وتان­شىلدىعىمەن, ەلىن, جەرىن ماقتان تۇتقان سەزىمىنىڭ بايلىعىمەن ەرەكشە باعالى. اسىرەسە, قازان توڭكەرىسىنەن كەيىنگى ءوز­گەرىستەردى, جاڭا قوعامنىڭ ورناۋىن, تابىستارىن ول شاتتانا جىرعا قوستى. ءوزىنىڭ جاسارۋىن ەلىنىڭ وسى وزگەرىستەرىمەن بايلانىستىردى. جالعاندى جالپاعىنان باسىپ ءوتىپ, جاسارىپ, قايتا تۋىپ الدىم بەكىپ. قاۋساعان وتىز ءتىسىم قايتا شىقتى بولعاندا قىزىل يەك ءالىم كەتىپ, – دەگەن جولدارىنداعى وبرازدار قانداي كەرەمەت. ءوزىنىڭ جاسارعان كوڭىل-كۇيىن قالاي شەبەر سۋرەتتەگەن. قاۋساعان وتىز ءتىستىڭ قايتا شىعۋى – وسى جاڭارعان جاستىقتىڭ كوركەم بەينەسى سياقتى. ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە جامبىل ماسكەۋدى, لەنينگرادتى, تاعى باسقا وتان شەبىن قورعاۋدى قولداپ ولەڭدەر شىعاردى. ونىڭ ولەڭدەرى مايدان گازەتتەرىندە جاريالاندى. ولاردى وقىعان سولداتتار جاستىق جىگەرمەن سوعىستى. 1942 جىلدىڭ كوكتەمىندە مايداننان كەلگەن ءبىر حاتتا «جىر الىبى جامبىل اتا! قازاق حالقى مەن ورىس حالقىنىڭ ۇلدارى دۇيسەكەي سەيىتوۆ پەن ونىڭ كومانديرى بوريس ساحاروۆ ءفاشيزمدى جوق قىلۋ ءۇشىن ەرلىكپەن كۇرەسۋدە. بىزگە قۋاتتى جىرىڭىزدى جىبەرىڭىز. جىرىڭىز بىزگە كومەك بەرەدى», – دەپ جازىلعان. مۇنداي حاتتار ۆورونەج مايدانىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنەن, مايدانداعى قازاق جاۋىنگەرلەرىنەن كوپ تۇسكەن. اقىننىڭ ۇلى العاداي اكەسىنە حات جولداپ, ءوز بولىمشەسىنىڭ اتىنا ولەڭمەن سالەم جولداۋدى وتىنگەن. «ءسىزدىڭ ولەڭىڭىزدىڭ بىزگە كوپ جاردەمى تيەدى ەكەن» – دەپ جاز­عان. وسى حاتتاردىڭ بارىنە جامبىل ولەڭمەن جاۋاپ قايتارعان. ولاردا قازاق پوەزياسىنىڭ ەپوستىق كەڭ تىنىستى ءداستۇرىن دامىتا وتىرىپ, اقىن پاتريوتتىق سەزىمگە تولى پاتەتيكالىق تولعاۋلار, جىرلار, ولەڭدەر تۋدىرعان. جامبىل مۇراسى باي. ونىڭ ەرلىكتى جىرلاعان داستاندارى, ايتىستارى, قارا ءسوز تۇرىندەگى بايانداۋ اڭگىمەلەرى, ءازىل-قالجىڭ ولەڭدەرى, جەكە ادامدارعا ارناۋ­لارى ونىڭ شىعارمالارىنىڭ جانرلىق بايلىعىن پاش ەتەدى. ولاردىڭ ءبارى زەرتتەۋلەر مەن ءومىر­باياندىق ەڭبەكتەردە كەڭىنەن تالدانعان. ساقالىم تەمىر كۇرەك بورعا مالعان, سەلەۋدەي شاشىم سەلدىر زورعا قالعان. اۋزىما اق جاباعى جاپسىرعانداي, كارىلىك نەمدى قويدى قورلاماعان. قۇلپىرعان قىزىل شىراي ءتۇسىمدى الدى, اۋزىمدى وپىرايتىپ ءتىسىمدى الدى. بوساتىپ بۋىنىمنىڭ شەگەلەرىن, سىپىرىپ تۇلا بويدان كۇشىمدى الدى. وسى ولەڭدەگى باي وبرازدىلىق جام­بىل­دىڭ بارلىق شىعارماشىلىعىنا ءتان. ول وبرازبەن كورىپ, وبرازبەن تۇسىنەدى, تا­نيدى. شىن اقىندىق تالانت وسىدان-اق كورىنەدى. جامبىل – تازا ۇلتتىق, قازاقى قۇ­بىلىس. بىراق ول ۇلتشىل ەمەس ەدى. ونىڭ بويىندا دا, ىسىندە دە بىرەۋدى جاتىرقاۋ, شەتكە قاعۋ دەگەن مىنەز بولماعان. ءومىر بويى حالىقتار تۋىسقاندىعىن جىرلاپ ءوتتى. اسىرەسە, وتىزىنشى جىلدارى جانە ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە قازاق جەرىنە قونىس اۋدارىپ كەلگەن ادامدارعا, بالالارعا قايىرىمدىلىقپەن قاراعان. ق.ساتىبالدين ەستەلىگىندە جامبىلدىڭ رودو دەگەن نەگر بالاسىمەن كەزدەسۋى تۋرالى اڭگىمە بار. ەڭگەزەردەي تۇلعالى, ەرىندەرى ەكى ەلى, كومىردەي قاپ-قارا نەگر اقىنعا قاتتى اسەر ەتكەن. جامبىل ونى «قارا بالا» دەپ اتاپتى. وعان جانى­اشىرلىق شىراي تانىتىپتى. – كوزىن كوردىڭ بە قارا بالانىڭ, بوتانىڭ كوزىندەي. قايعى باسقان ادامنىڭ كوزى ءدايىم وسىنداي بولادى. ىشقۇسا كۇيىك جەگەن بايعۇس ەكەن بۇل, – دەگەن. وعان ولەڭ ايتتىرىپ تىڭداپتى. سوندا «بوتاسى ولگەن ىنگەننىڭ بوزداعانى سياقتى, ءانى زارلى ەكەن. مىنا بيشارانىڭ كورگەن كۇنى كۇن ەمەس شىعار», – دەپتى. جامبىلدىڭ اقىندىق مۇراسى ءبىراز زەرتتەلگەن. ونىڭ شىعارمالارىنىڭ باس­پا بەتىن كورۋىنە كەزىندە س.سەيفۋللين ارالاسقان. م.اۋەزوۆ, س.مۇقانوۆ باستاعان قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كوبى جام­بىل جايىندا ماقالالار, ەستەلىكتەر جازعان. ارنايى زەرتتەۋلەر دە بار. ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن جامبىل تۋرالى جاڭا كوزقاراس قالىپتاستىرۋ, ونى «سوتسياليزم مەن ءستاليننىڭ جىرشىسى» دەگەن ۇعىمنان اراشالاپ الۋ شارالارى قولعا الىندى. جامبىلدىڭ جاڭا جيناقتارى, تولىق جيناق (4 توم) شىقتى. ولارعا س.سادىرباەۆ, ب.ىبىرايىم ۇلكەن ەڭبەك ءسىڭىردى. زەرتتەۋلەر ىشىندە م.جولداسبەكوۆ پەن ۋ.قاليجانوۆ ەڭبەكتەرى اسا باعالى. بىراق مۇنىمەن شارۋا ءبىتتى دەپ قاراۋعا بولماس. ءالى دە جالعاساتىن ىستەر كوپ. اۋىزشا شىعارىلعان اقىن جىرلارى حالىق جادىندا ساقتالىپ, بىرتىندەپ تابىلۋى مۇمكىن. ولاردى تاۋىپ زەرتتەۋ, جاريالاۋ كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. جامبىل جىرلاعان جىرلاردى دا تاۋىپ, شىعارمالارىنا قوسىپ, ونىڭ نەگىزگى حالىقتىق نۇسقادان ايىرماشىلىقتارى بولسا, سونى تاۋىپ تەكسەرۋ دە قاجەت. ب.ىبىرايىم سوڭعى 4 تومدىققا اقىن جىرلاعان «قىز جىبەكتىڭ» قازاقشا, قىرعىزشا نۇسقالارىن كىرگىزىپتى. ونى قۇپتاۋعا بولادى. جامبىلدى بۇگىنگى جاستار از بىلەدى. كىتاپتارىن وقىمايدى. قازاقتىڭ قازاق ەكەنىن, قانداي حالىق بولعانىن, مادەني, رۋحاني مۇراسىن ءتۇسىنىپ, ءوزىڭدى بايىتۋ ءۇشىن الدىمەن اباي مەن جامبىلدى, سودان كەيىن قالعان ادەبيەت ۇلگىلەرىن وقىپ ۇيرەنۋ كەرەك. ونسىز جاستار قازاقى مىنەز-ق ۇلىقتى بويىنا سىڭىرە المايدى. ەڭ سوڭىندا جاكەڭنىڭ م.اۋەزوۆكە ايتقان ءبىر سوزىنە كوڭىل اۋدارعىم كەلەدى. «اسىپ تۇرعان اقىلىم جوق, جەر تەسىپ كەتكەندەي شەشەندىگىم جوق, ءبىلىپ تۇرعان ءبىلىمىم جوق, وقىماعان كىسىمىن. ايتسە دە بايقايمىن, حالىق كوپ بىلەدى. مەنىڭ ءبىلىمىم – سول حالىقتىڭ بىلگەندەرى. مەن حالىقتىڭ ءسوزىن ايتتىم» – دەپتى ول. بۇل – ۇلىلىقتان تۋعان كىشىپەيىلدىلىك ەمەس پە؟ اقىننىڭ: جامبىل – مەنىڭ جاي اتىم, حالىق – مەنىڭ شىن اتىم, جال-قۇيرىعىم, قاناتىم, – دەۋى دە وسىدان بولار. جامبىلدى جامبىل ەتكەن – ەڭ الدىمەن, ءوز حالقىنىڭ مول رۋحاني مۇراسى. ونىڭ بوستاندىق, ادىلدىك, تەڭدىك جايلى ويلارى دا سول حالىق جىرلارىنان اۋىسقان. اقىن مۇراسىنىڭ باعالىلىعى دا, ولمەستىگى دە سول حالقىنا دەگەن ءسۇيىس­پەنشىلىگىنەن, وعان دەگەن ولمەس ماحابباتىنان. سەرىك قيراباەۆ, اكادەميك.