جىلقىنىڭ جۇمباعى كوپ ءبىز بىلمەيتىن

ۇلتىمىزدا جىلقىعا قاتىستى ايتىلعان وي-تولعامعا تولى, تۇشىمدى دۇنيەلەر از ەمەس. سولاردى سانا ەلەگىنەن وتكىزەر بولساڭىز, جىلقى ت ۇلىگىنىڭ قادىرىن قازاقتان ارتىق بىلەر حالىق جوق شىعار دەگەندەي تۇجىرىم جاسارىڭىز انىق... «تەگىمىز – تۇركى, ت ۇلىگىمىز – جىلقى» دەيتىن قازاقتىڭ بالاسى بولعاندىقتان ءارى اۋىلدا ەرجەتىپ, جاستىق شاعىمىزدىڭ ەداۋىر بولىگى مال شارۋاشىلىعىنا قاتىستى وتكەندىكتەن ءبىز دە قىل قۇيرىقتى جانۋاردىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىن كورىپ وستىك. وسى ورايدا جىلقى بالاسىنا قاتىستى, ءوز كوزىممەن كۋا بولعان, جان-دۇنيەمە ەرەكشە اسەر ەتكەن, ادامعا وي سالارلىق ءبىردى-ەكىلى وقيعانى اڭگىمەلەپ بەرگەندى ءجون كوردىم. كەزىندە ءبىزدىڭ ءبىر ءۇيىر جىل­قىمىز بولعان-دى. قىسى-جازى قاراتاۋدىڭ تەرىسكەي بەتىن مەكەندەيتىن. اراعا بىرەر اپتا سالىپ تۇگەندەپ, جاي-كۇيلەرىن ءبىلىپ تۇراتىن ەدىك. اسىرەسە, بيەلەردىڭ ق ۇلىندايتىن شا­عى – كوكتەمنىڭ العاشقى اپ­تا­لا­رىندا ۇيىرگە ءجيى-ءجيى بار­عىشتايتىنبىز. بىردە, ناقتىلاي ايتقاندا, 1995 جىلدىڭ ناۋرىز ايىنىڭ ورتا شەنىنە تامان ءۇيىردى كورۋگە بارسام, سول جىلى ءبىرىنشى رەت تولدەگەن قۇرتباس اتالىپ كەتكەن تۇمسا بيە ق ۇلىنسىز ءجۇر ەكەن. ق ۇلىنى يت-قۇسقا جەم بولعانى انىق. وڭايشىلىقپەن قاسقىرعا دەس بەرمەيتىن ازۋلى قىزىل كوك ايعىر بۇل جولى قاپى قالعانداي. ويتكەنى, بۇعان دەيىن ءۇيىرىن شىعىنسىز الىپ كەلگەن ەدى. شاماسى, ءبىر-ەكى ەمەس, توپ قاسقىرعا تاپ كەلگەن. ءتولىن جوقتاعان قۇرتباس ءجيى-ءجيى كىسىنەيدى. جەلىنى تىر­سىلداپ كەتىپتى. ۇيىردەن شەت­تەڭكىرەپ ءجۇر... سودان, ارادا ءبىر جارىم ايداي ۋاقىت وتكەندە تاۋ ەتە­گىندەگى ۇيىمىزگە ءتۇپ ناعاشىمىز كارىباي كوكەم كەلدى. ول كىسى اتىنان ءتۇسىپ, شىلبىرىن ما­عان ۇستاتا بەرە, «بالا-شاعا» سايىنىڭ باسىندا كەنجە تۋعان ءبىر ق ۇلىن ەنەسىنەن اجىراپ, جالعىز قالىپتى. ماڭايىندا ەشقانداي ءۇيىر كورىنبەدى. مەنى قارا كورىپ, سوڭىمنان ىلەسە مە دەپ ەدىم, ول بولمادى. سەندەر بارىپ الىپ كەلىڭدەر, ايتپەسە, بورىگە قۇر بوسقا جەم بولادى», دەدى. ىلە اعام ەكەۋمىز ناعا­شىمىزدىڭ ايتقان جەرىنە بارساق, الگى ق ۇلىن تۇر ەكەن. تۋعانىنا ءتورت-بەس كۇن عانا بولعان ق ۇلىن ءبىزدى قارا تۇتىپ, قاسىمىزعا ءوزى كەلدى. ءبىزدىڭ بول­جامىمىز بويىنشا, ول ەنە­سىنەن وسى وتكەن تۇندە اجىراپ قالعان. ۇيىرىنە يت-قۇس ءتيىپ, الاشاپقىن بولعان ساتتە بايعۇس ق ۇلىنشاق ءبىر تاسادا قالىپ قويعان. ال ەنەسى ءوز باسىمەن بولىپ كەتكەنى انىق. كەش تۇسە باستاعان شاق. اعام ەكەۋمىز ونى ەكى جاقتان قاقپايلاپ ايداپ كورىپ ەدىك, جۇرە قويمادى. الدىمىزعا وڭگەرىپ الۋدى قيىنسىندىق. ءبىر كەزدە, سوڭىمىزدان ەرتىپ كورمەك بولىپ, ەكەۋمىز دە كەلگەن ىزىمىزبەن كەرى جۇردىك. سول ساتتە قورعانسىز ق ۇلىن قاراڭعى جايلاي باستاعان تاۋ ىشىندە جالعىز قالىپ قويۋدان قورىققانداي, جالما-جان سوڭىمىزدان ىلەسە جەلدى. ەنەسىنىڭ قاسىندا بولعان كەزدە ابدەن ەمىپ العان ۋىزدىڭ كۇشى بولار, اياعىن شيراق باسادى. اۋىلداعىلارعا ءارى-بەرى ءوتىپ جاتاتىن جولاۋشىلار ارقىلى ق ۇلىننىڭ جايىن ايتىپ حابار جىبەرگەنىمىزبەن, يەسى شىعا قويمادى. سودان, جە­تىم ق ۇلىندى اسىراۋعا تۋ­را كەلدى. ونى سيىر ءسۇتى­مەن قورەكتەندىردىك. ول ەنە­سىنىڭ مەيىرىمى مەن ءسۇتى بۇيىر­ماعا­نىمەن, ءبىزدىڭ بەر­گەنىمىزدى قاناعات ەتىپ, اجەپ­تاۋىر جەتىلىپ قالدى. بىراق, قارنى قامپيىپ, ۇسقىنسىزداۋ كورىنەدى. ءبىرشاما ۋاقىتتان كەيىن وتىعا باستاعان. ەسىك ال­دىنداعى شارباقتىڭ ىشىندە جۇرەتىن بۇزاۋلارعا باۋىر باسىپ كەتكەن. بىردە, ۇمىتپاسام ماۋسىم ايىنىڭ اياق تۇسىندا الدەبىر سەبەپپەن ءۇيىردى ءۇي ماڭىنا ايداپ كەلدىك. سول ساتتە قىزىق باستالدى. قۇرتباس بيە قاتتى كىسىنەپ, ۇيىرىنەن بولىنە شاۋىپ, بيىك شارباقتان قارعىپ ءوتىپ, شارباق ىشىندە جۇرگەن جەتىم ق ۇلىننىڭ قاسىنا جەتىپ باردى. ونى ەمى­رەنىپ, يىسكەلەپ, شۇرقىرادى دا قالدى. مۇنى كورىپ تۇرعان بىزدەر ءارى-ءسارى كۇي كەشتىك. ق ۇلىنىنان اجىراعالى بەرى ءۇش جارىم ايدان استام ۋاقىت وتسە دە جارىقتىق بيە ءتولىن ۇمىت­پاپتى. ول جەتىمەكتىڭ ءوز «پەرزەنتى» ەكەنىنە ءشۇبا كەلتىر­مەگەندەي. اناداي جەردەن قاراپ تۇرعان اكەم, «جارىقتىق, قاسيەتتى مال ەكەن... جەتىم ق ۇلىندى ەرتىپ جىبەرۋگە بولار ەدى, اتتەڭ قۇرت­باستىڭ جەلىنى سۋالىپ كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە, بايعۇس ق ۇلىن ءۇيىر­گە ىلەسۋگە جارامايدى ءارى ايعىر قوسپايدى», – دەدى. ءبىز بيەنى شارباقتان ايداپ شىقپاق بولدىق. بىراق كوپتەن بەرى ۇيىردە ءجۇرىپ اساۋسىپ قالعان قۇرتباس مىنەز كورسەتىپ, قۇلاعىن جىمقىرىپ, ق ۇلىننان اجىراعىسى كەلمەدى. دەگەنمەن, بيەنى ۇيىرىنەن الىپ قالۋعا بولمايدى. سوندىقتان, اۋپىرىمدەپ ءجۇرىپ, دالىرەگى, ءمىنىس اتپەن باستىرمالاتا ءارى قۇرىقپەن جاس­قاپ قۇرتباستى شارباقتان شىعاردىق. سول ساتتە اكەم, «جە­­­تىم ق ۇلىندى جابىق قوراعا قا­ماپ, قۇرتباستىڭ كوزىنەن تاسالاڭدار, ايتپەسە, بيە ەش­قايدا كەتپەيدى», دەدى. سولاي ەتتىك تە, ءۇيىردى تاۋ ىشىنە كىرگىزىپ جىبەردىك. الايدا, سالدەن كەيىن قۇرتباس ۇيىرىنەن بولىنە شاۋى­پ كەلىپ, الگى شارباقتان قايتا قارعىپ ءوتىپ, جەتىم ق ۇلىندى شارق ۇرا ىزدەدى. كىسىنەگەن داۋىسى جۇرەگىڭدى جانشيدى. قوراعا قامالعان ق ۇلىننان ەشقانداي بەلگى بولمادى. سيىردىڭ ءسۇتى­مەن ءوسىپ كەلە جاتقان ول سىرت­تاعى بيەگە كىسىنەپ جاۋاپ بەرۋدى بىلمەيتىندەي. سودان, قۇرتباستى بىرنە­شە رەت ۇيىرىنە كۇشتەپ قوسقا­نىمىزبەن, قايتا اينالىپ كەلە بەردى. بيەنى قايىرمالاپ ءجۇرىپ, ونىڭ كوزىنەن اققان جاستى كورگەندە مەنىڭ كوڭىلىم بوسادى. وسىلايشا, ول انالىق سەزىمنىڭ كۇشىمەن ءبىر اپتادان استام ءۇي ماڭىندا كۇندىز-ءتۇنى كىسىنەپ ءجۇرىپ الدى. اقىرىندا ق ۇلىندى ءبىر كورۋگە زار بولىپ, كۇدەرىن ءۇزىپ, ۇيىرىنە كەتتى... انالىق مالدىڭ از عانا ۋاقىتقا ءوز بالاسىنان اجىراپ قالسا, ءوز ءتولىن ءوزى تانىماي جاتىرقاپ, سىرتقا تەۋىپ شى­عا كەلەتىنىن تالاي كورگەن ەدىم. ال قۇرتباس بيەنىڭ ارادا ءۇش جارىم ايداي ۋاقىت وتسە دە ق ۇلىنىن ۇمىتپاي, انالىق مەيىرىمنىڭ قۋاتىمەن وزگەنىڭ جاتىرىنان تۇسكەن ق ۇلىنعا بارىنشا بەرىلۋىن جانىما قالاي قابىلدارىمدى بىلمەدىم. قۇدايدىڭ قۇدىرەتى! ەندى, مىنا ءبىر وقيعاعا كوڭىل اۋدارالىق. جوعارىدا ايتىلىپ وتكەن جايتتان كەيىن بىرەر جىل وتكەن كەز. قىزىل كوك ايعىردىڭ ءۇيىرى ءتۇرلى سەبەپتەرمەن اجەپتاۋىر ازايىپ قالعان. سودان, ناۋرىز ايىنىڭ العاشقى جۇما­سىندا اكەم ءبىراز جىلداردان بەرى وزگەنىڭ ايعىرى الدىندا جۇرگەن التى بيەمىزدى قى­زىل كوكتىڭ ۇيىرىنە قوستى. شاماسى, اينالدىرعان ون-ون بەس جىلقىسىن ەكىگە بولمەي, ءبىر ۇيىرگە جيناقتاۋدى ءجون كورگەن بولار. مەزگىلى جەتىپ, بيەلەر ءتول­دەي باستادى. الايدا, جاڭا تۋعان ق ۇلىنداردىڭ ءۇش-ءتور­تەۋى شىعىن بولدى. بار كىنانى قاسقىرعا جاپتىق. ولاردىڭ ولەكسەسىن كۇشىگەن تاۋىپ بەر­دى. ءبىر عاجابى, الگى ولگەن ق ۇلىن­داردىڭ بارلىعى دا ۇيىرگە كەيىننەن قوسىلعان بيەلەردىكى. ال قىزىل كوك ايعىردىڭ ال­دىندا بۇرىننان جۇرگەن جانۋار­لاردىڭ تولدەرى امان. بىراق, ءدال سول ۋاقىتتا ءبىز بۇل جايتقا ءمان بەرە قويمادىق... ءبىر كۇنى اكەم ەكەۋمىز جىل­قىنىڭ جاي-كۇيىن بىلەيىك دەپ اتقا قوندىق. اۋىلدان ءتورت-بەس شاقىرىم ۇزاعان سوڭ تاۋ ەتەگىندەگى شابىرعا ءدۇربى سالىپ ەدىك, ءۇيىرىمىزدىڭ «بورلى بۇلاقتان» سۋ ءىشىپ تۇرعانىن كوردىك. جاقىنداي بەرگەنىمىزدە ءۇيىرىن قىزعانعان ايعىر الدىمىزدان جالىن كۇجىرەيتە, ايبات شەگىپ شىقتى دا ىلە ءوز يەسىن تانىعاندىقتان كەرى بۇرىلىپ كەتتى. ۇيىرگە جاڭادان قوسىلعان تورى بيە تولدەگەن ەكەن. تىرسەگى دىرىلدەپ, اياعىن تالتىرەكتەي باسقان ق ۇلىنشاق تۇمسىعىمەن ەنەسىنىڭ شابىنان ءتۇرتىپ, ەمۋگە تالپىنادى. ءبىز ءۇيىردى سىرتتاي ءبىر شولىپ شىقتىق تا شەتتەڭكىرەپ تۇردىق. ويتكەنى, ءمىنىس اتتارىمىز بيەلەرگە وسقىرىنىپ, تىزگىنگە تىنىم بەر­مەي, مازانى الدى. ونىڭ ۇستىنە, ءبىزدىڭ استىمىزداعى ات­تاردىڭ ءوز «يمپەرياسىنا» كوز سۇزگەنىن جاقتىرماعان قىزىل كوك ايعىردىڭ دا اشۋىنا تيگى­مىز كەلمەدى. اگاراكي, ايعىر شىن اشۋلانسا, استىڭداعى اتىڭمەن قوسا اۋدارىپ تاستاۋى مۇمكىن. جىلقى ت ۇلىگىنىڭ قىزعانىشى بولەك قوي. بۇلاقتان سۋ ءىشىپ بولعان ءۇيىر شابىردىڭ كۇنەس بەتىنە شىعىپ, ەندى-ەندى تەبىندەي باستاعان راڭدى قىرشىپ جەپ, جايىلا باستادى. ءبىز بۇلاق باسىنا از-كەم ايالدادىق تا, كەلگەن جولىمىزبەن كەرى قايتۋعا بۇرىلا بەرگەن ەدىك, كەنەت قىزىل كوك ايعىر باسىن تومەن سالا, قۇلا­عىن جىمقىرىپ, الگى جاڭا تۋعان ق ۇلىنعا تاپ بەردى. تورى بيە ق ۇلىنىن قورعاشتاماق بول­عانىمەن ازۋلى ايعىرعا توتەپ بەرە المادى. مەن جالما-جان ق ۇلىنعا اراشا تۇسۋگە تۇرا شاپتىم. اكەم قوزعالا قويمادى. دۇرىسى, سەلت ەتپەدى. مەن جەتەمىن دەگەنشە ايعىر ق ۇلىننىڭ جەلكەسىنە ازۋىن سالىپ, مىتىپ-مىتىپ جىبەردى دە, ايقايعا باسىپ ەكپىندەي جەتكەن مەنەن جاسقاندى ما, الدە ءوزىن كىنالى سانادى ما, ايتەۋىر شەتكە تايقىپ كەتتى. جازىقسىز ق ۇلىن كەۋدەسىمەن جەر سۇزە قۇلاپ, قيمىلسىز جاتتى. ەنەسى وسقىرىنىپ, كەل­تە-كەلتە كىسىنەپ, ءتولىن اي­نال­سوقتاپ, شىر اينالدى دا قالدى. مەن اتتان ءتۇسىپ, ق ۇلىننىڭ جاراقاتىن كورىپ ەدىم, ايعىردىڭ ءتىسى موينىنىڭ ەكى جەرىنە قاتتى باتىپتى. جۇقا تەرىسى جىرتىلىپ كەتكەن. اناداي جەردە ءبارىن سىرتتاي باقىلاپ تۇرعان اكەم, «ونىڭ نەسىن قارايسىڭ, ازۋلى ايعىردىڭ ءتىسى ونىڭ مويىن ومىرتقاسىن قيدالاپ, ج ۇلىنىن ەزىپ جىبەردى عوي. مال بولمايدى», دەدى. شىنىندا, ق ۇلىننىڭ بو­يى­نان از عانا ۋاقىت تىرشىلىك بەلگىسى بايقالىپ تۇردى دا, سالدەن كەيىن ءولىپ قالدى. ءتو­لىنىڭ ءولى نە تىرىسىنەن حابارى جوق تورى بيە ق ۇلىنىن يىسكەلەۋمەن بولدى. ءبىز وعان كەدەرگى جاساعان جوقپىز. مەن «ەندى نە ىستەيمىز؟» دەگەندەي اكەمە قارادىم. اكەم: «ول ءولى ق ۇلىنىنىڭ جانىنان اينالىپ كەتە قويمايدى. بيەنى جەتەگىڭە ال. ۇيگە الىپ كەتەمىز. ق ۇلىنىنان كۇدەرىن ۇزگەن سوڭ ۇيىرىنە قوسىپ ءجى­بەرەمىز», دەدى. جول بويىندا اكەم: «بۇ­عان دەيىن شىعىن بولعان ق ۇلىنداردىڭ بارلىعىن قاس­قىر ەمەس, مىنا قىزىل كوك جالماعان», دەدى. ماسەلەنىڭ بايىبىنا بارا قويماعان مەن اكەمە «بۇ قالاي؟» دەگەندەي سۇراۋلى پىشىنمەن قارادىم. اكەم: «كوزىمدى اشقالى شارۋا­شىلىقتا كەلە جاتىپ, ءدال وسىنداي قاتەلىككە بوي الدىرامىن دەپ ويلاپپىن با؟.. مال تولدەيتىن قارساڭدا بيەلەردى ءبىر ۇيىردەن ەكىنشى ۇيىرگە اۋىستىرماۋ كەرەكتىگى ەسىمنەن شىعىپ كەتىپتى. سەن ءالى ەشتەڭە ۇققان جوقسىڭ. قىزىل كوك ايعىردىڭ ال­دىنداعى بۇرىنعى بيەلەردىڭ ق ۇلىنى امان, ال وزگە ۇيىردەن كەلگەندەردىڭ تولدەرىنىڭ بار­لىعى ءولدى. دەمەك, ءبىزدىڭ ايعىر وزگەنىڭ كىندىگىنەن جارالعان ق ۇلىنداردى وگەيسىنىپ, ولار­دىڭ بارلىعىن شايناپ ءولتىر­گەن», دەدى. مەن ماسەلەنىڭ ءمانى­سىن سودان كەيىن عانا ۇعىپ, ولگەن ق ۇلىندار ءۇشىن قاس­قىردى كىنالاپ جۇرگەنىم بەكەر ەكەنىن ءتۇسىندىم. سونداي-اق, اكەمنىڭ ايعىردىڭ الگىندە جاس ق ۇلىنعا تاپ بەرگەنىندە ءمىز باقپاعانىنىڭ سەبەبىن دە ءبىلدىم. ول كىسى سول ساتتەردە ىشتەي «بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەن» ءىستى تۇزەتۋ ەندى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن مويىنداپ, ورىن العان جايتقا ءوزىن ءوزى ىشتەي كىنالاپ تۇرىپتى عوي. مۇنى مەن اكەمنىڭ كەيىنگى سوزدەرىنىڭ اۋانىنان اڭعاردىم. بۇل ەكى وقيعانى ءوزىمىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان قوعامعا, ادامدار بولمىسىنا, تاعدىرىنا قاتىستىرا وتىرىپ, قانداي دا ءبىر وي تۇيگىم كەلمەدى. ونى وقىرمان ءوزى ساناسىندا سارالاي جاتار. مەن تەك ءوزىم كۋا بولعان بىرەر وقيعانى ايتا وتىرىپ, جىلقى ت ۇلىگىنىڭ ءبىز تۇسىنە بەرمەيتىن, تەرەڭ مانگە يە قاسيەتتەرى كوپ ەكەنىن قوشتاپ ءۇن قوستىم. جولدىباي بازار, «ەگەمەن قازاقستان».