كەشە ورتالىق كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتىندە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى باقىتجان ساعىنتاەۆ باستاعان بىرقاتار ۇكىمەت مۇشەلەرى ءباسپاسوز ءماسليحاتىن وتكىزدى. شارادا وتكەن 2015 جىلدىڭ ەكونوميكالىق ناتيجەلەرى ءسوز بولدى. وندا ءبىرىنشى كەزەكتە, الەمدە ورىن الىپ وتىرعان ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا قاراماي, جىل قورىتىندىسى بويىنشا ەل ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمىن 1,2 پايىزدا ۇستاپ قالۋدىڭ ايتارلىقتاي جەتىستىك بولىپ تابىلاتىنى ايتىلدى. وعان قوسا, قازىرگى جاھاندىق داعدارىسقا قاراماي ستراتەگيالىق رەفورمالاردى ىركىلىسسىز جۇزەگە اسىرۋ ءىسىنىڭ توقتاماعانى, كەرىسىنشە, بيىلعى جىلى تاعى دا جالعاسىن تابا بەرەتىنى اڭگىمە ارقاۋىنا اينالدى.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى وتكەن جىلدىڭ ەلىمىز ءۇشىن وڭاي جىل بولماعانىن ايتىپ, الەم ەلدەرىندەگى ەكونوميكالىق قيىندىقتارعا توقتالدى. «بىلتىر ءبارىمىز الەمدىك ەكونوميكانى شايقالتقان وقيعالارعا كۋا بولدىق. ولاردىڭ قاتارىندا قازاقستاننىڭ ساۋدا مەن ەكونوميكادا جاقىن ارىپتەستەرى بولىپ تابىلاتىن رەسەي مەن قىتايداعى كۇردەلى ەكونوميكالىق احۋال جاھاندىق ەكونوميكانىڭ وسىمىنە كادىمگىدەي اسەرىن تيگىزدى. ءدال قازىرگى تاڭدا قىتاي ەكسپورت پەن ينۆەستيتسيالاردان ىشكى تۇتىنۋدى ىنتالاندىرۋ مەن قىزمەت كورسەتۋدى دامىتۋدا كوشپەلى كەزەڭىنەن ءوتىپ جاتىر. بۇل جاعداي ساراپشى ەكونوميستەردىڭ بولجامى بويىنشا, ورتا مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا قىتاي ەكونوميكاسى ءوسىمىنىڭ ايتارلىقتاي باياۋلاۋىنا اكەلىپ سوعادى. رەسەي ەكونوميكاسى دا وتكەن جىلدان باستاپ رەتسەسسيا جاعدايىندا تۇر. بىلىكتى ساراپشىلاردىڭ سارالاپ, باعالاۋى بويىنشا, 2016 جىلى مۇنايدىڭ تىم تومەن باعاسى مەن باتىس ەلدەرى تاراپىنان سالىنعان سانكتسيالار ىشكى جالپى ءونىمدى تەجەپ ءارى تومەندەتىپ, ەكونوميكاداعى داعدارىستى ۇدەرىستەردى ودان ءارى كۇشەيتە تۇسەدى. مۇنىمەن بىرگە الەمدەگى كوپتەگەن ەلدەردىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتالارىنىڭ قۇنسىزدانۋى ورىن الدى. مۇنايدىڭ الەمدىك باعالارىنىڭ قارقىندى تۇردە تومەندەۋىنىڭ دە كۋاسى بولدىق. الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءالسىز ءوسىمى مەن شيكىزات قورىنىڭ شامادان تىس كوپ بولۋى مۇنىڭ نەگىزگى سەبەپشىسى بولدى دەپ ايتا الامىز. بۇل جەردە دوللاردىڭ نىعايۋى دا ماڭىزدى ءرول اتقاردى. وسى جاعداي مۇناي باعاسىنىڭ تارتىمدىلىعىنا ءوز زيانىن تيگىزدى.
بارلىق وسى جاعىمسىز فاكتورلار, اسىرەسە, نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرىمىزدىڭ ءبىرى قىتايدىڭ ءبىزدىڭ وتاندىق ونىمىمىزگە دەگەن سۇرانىسىنىڭ تومەندەۋى وتكەن جىل بويى ەل ەكونوميكاسىنىڭ دامۋىنا قىسىم جاسادى. جاقىنداپ كەلە جاتقان داعدارىس قۇبىلىستارىنا لايىقتى قارسى تۇرۋ ءۇشىن مەملەكەت باسشىسى 2014 جىلدىڭ وزىندە ينفراقۇرىلىمداردى جاڭعىرتىپ دامىتۋدىڭ «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جاريا ەتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇكىمەت ەكونوميكا ءوسىمىن قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى جەدەل شارالار جوسپارىن جانە ەرەكشە كەزەڭ جوسپارىن قابىلدادى. وسى شارالاردىڭ ارقاسىندا, الدىن الا دەرەكتەرگە سايكەس, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىمى 2015 جىلى 1,2 پايىزدى قۇرادى», دەدى ب.ساعىنتاەۆ. ءسويتىپ, نەگىزگى كاپيتالعا ينۆەستيتسيالار ءبىرىنشى كەزەكتە «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ەسەبىنەن 3,7 پايىزعا وسكەنىن اتاپ ءوتتى.
مۇنىمەن قاتار, الەۋمەتتىك سالادا دا جەتىستىكتەر بار ەكەنىنە نازار اۋدارتتى. «سىرتقى سىن-قاتەرلەرگە قاراماستان, الەۋمەتتىك سالاداعى احۋال تۇراقتى بولىپ قالۋدا. وتكەن جىلى جۇمىسسىزدىق بەس پايىز دەڭگەيىندە بولدى», دەپ جالعادى ءسوزىن ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر.
بۇگىنگى كۇندە قازاقستاننىڭ استىق ەكسپورتى الەۋەتى 7,5 ملن. توننانى قۇرايدى ەكەن. الەۋمەتتىك سالاعا ءبىرشاما توقتالعان ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جاعداي جونىندە دە ايتىپ ءوتتى. «اۋىل شارۋاشىلىعىندا ءونىم ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ءوسىمى 4,4 پايىزدى قۇرادى. ول وسىمدىك شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءوندىرىسى كولەمىنىڭ – 5,6, ال مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرى ءوسىمىنىڭ 3,2 پايىزعا ارتۋى ەسەبىنەن قامتاماسىز ەتىلدى. العاشقى سالماقتا شامامەن 27 ملن. توننا استىق باستىرىلدى. بۇل 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 3,4 ملن. تونناعا ارتىق. ەكسپورتتىق الەۋەت 7,5 ملن. توننانى قۇرايدى», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
ءسوز رەتىندە قىتاي تاراپى قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ازىق-ت ۇلىك ونەركاسىبى ونىمدەرىنە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىرعانىنا دا توقتالىپ ءوتتى. «ءبىز بۇعان دەيىن قىتايعا ەلىمىزدىڭ مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن جەتكىزبەگەن بولاتىنبىز. ەندى قحر تۇرعىندارى ورگانيكالىق ونىمدەردى تۇتىنۋعا سۇرانىس جاساۋدا. ءتيىستى شەشىم قىتاي كومپارتياسىنىڭ وك پلەنۋمىندا قابىلدانىپ, ولار قازاقستاننىڭ ونىمدەرىنە ايتارلىقتاي قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. كورشىلەرىمىز ءبىز وندىرگەن ونىمدەردىڭ بارلىعىن الاتىندىقتارىن مالىمدەدى», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
قحر تاراپى وسىمدىك مايلارىن, ازىق-ت ۇلىك, كونديتەرلىك ونىمدەردى ساتىپ الۋعا نيەت بىلدىرۋدە. وسى ورايدا اتالعان ەلمەن بۇل باعىتتا تىعىز ساۋدا-ساتتىق جۇرگىزۋ قاراستىرىلىپ وتىر ەكەن. «ەستەرىڭىزدە بولسا, بۇعان دەيىن قىتاي ەلى ءبىزدىڭ ءداندى داقىلدارىمىزدى قاپتاپ اكەلۋىمىزدى تالاپ ەتەتىن. بۇگىندە وسى سياقتى بىرقاتار كەدەرگىلەر جويىلىپ, اسپاناستى ەلىنە ەكسپورتتالاتىن تاۋارلارىمىز ۆاگوندارمەن, ياعني كونتەينەرلەرمەن, سونداي-اق, اۆتوموبيلدەرمەن دە شىعارىلا بەرەتىن بولدى. بۇل جاعداي اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەڭبەككەرلەرىمىزدىڭ پايداسىن مولايتىپ, ىنتاسىن ارتتىرا تۇسەتىنى انىق», دەدى ول.
ونىڭ كەلتىرگەن مالىمەتتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ ايتار بولساق, ونەركاسىپ وندىرىستەرىن قولداۋ جونىندەگى ناقتى شارالاردى دەر ۋاقىتىندا قابىلداۋدىڭ ارقاسىندا ەلدە ءوندىرىس كولەمى تومەندەگەن جوق. دەگەنمەن, ونەركاسىپ ءوندىرىسى 1,6 پايىزعا, تاۋ-كەن ءوندىرىسى 2,5 پايىزعا تومەندەگەن. مۇناي ءوندىرۋ كولەمى – 1,7, كومىر – 5, تەمىر كەنى 22 پايىزعا تومەندەگەن.
«بۇل قىتاي تاراپىنان سۇرانىستىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى جايت. بىراق, قازاقستاننىڭ وڭدەۋ ونەركاسىبىندە 0,2 پايىز دەڭگەيىندەگى ءوسىم قارقىنى بايقالادى. ءتۇستى مەتتالۋرگيا ونىمدەرىن شىعارۋ – 23,6, ال قارا مەتاللۋرگيا 0,9 پايىزعا ءوستى», دەدى ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى.
مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋى مەن كورشى رەسەي ەلىندە بەنزيننىڭ ارزانداۋى دا ەل ەكونوميكاسىنىڭ كىدىرىستەۋىنە اسەر ەتىپ, ءوز كەزەگىندە جانار-جاعارماي ونىمدەرى كولەمىنىڭ ءبىرشاما جوعارى بولعانىن ايتتى. «بۇل جاعدايعا بايلانىستى بىزدە بىرقاتار مەملەكەتتىك شەكتەۋلەر بولدى. اتاپ ايتقاندا, رەسەيدەن تاسىمالداناتىن جانار-جاعارمايدىڭ كولەمىن قىسقارتۋعا تۋرا كەلدى. ءسويتىپ, مۇناي ونىمدەرىن يمپورتتاۋدى ازايتا وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ باياۋلاعان جۇمىسىن قايتا جانداندىرۋعا مۇمكىندىك بەردىك. ال ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ بويىنشا بۇرناعى جىلعى كورسەتكىشكە جەتە الماساق تا قازىرگى داعدارىس كەزىندە قاناعاتتانارلىق دەپ ايتۋعا اۋىز بارادى», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, ەلىمىزدە وندىرىلگەن ەنەرگيا قورى مول. سەبەبى, وتكەن جىلدىڭ كوكتەم جانە كۇز ايلارىنىڭ جىلى بولۋى وندىرىلگەن ەنەرگيانى ۇنەمدەۋگە كوپ مۇمكىندىك بەرگەن. سونداي-اق, ءىرى كاسىپورىندار دا بۇگىنگى تاڭدا قۋات كوزىن بارىنشا ۇنەمدەپ جۇمسايتىن بولعان. وسى شارالاردىڭ ارقاسىندا رەزەرۆتەگى ەلەكتر قۋاتى تاياۋ ۋاقىتتا تاپشىلىق تۋدىرا قويمايدى.
وتكەن جىلى قۇرىلىس سالاسىنىڭ ءوسىمى 4,3 پايىزدى قۇراپتى. «قۇرىلىس سالاسىندا ءبىز وڭ ديناميكانى كورىپ وتىرمىز. اتاپ ايتار بولساق, ءوسىم 4,3 پايىزدى قۇرايدى. پايدالانۋعا بەرىلگەن تۇرعىن ءۇيدىڭ جالپى اۋماعى 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا 18,9 پايىزعا ارتىپ, شامامەن 9 ملن. شارشى مەترگە جەتىپ وتىر. تۇرعىن ۇيلەردى پايدالانۋعا بەرۋ ءوسىمى ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرلەرىندە بايقالدى دەسەك تە بولادى», دەگەن ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, باسپانا قۇرىلىسى الماتى, قىزىلوردا وبلىستارى مەن استانا قالاسىندا قارقىندى جۇرگىزىلىپ, وزگە وڭىرلەرگە قاراعاندا, ءبىرشاما جوعارى بولعاندىعىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى.
كولىك تاسىمالى مەن ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ جۇمىستارى جونىندە بايانداعان ب.ساعىنتاەۆ بۇل سالالارداعى وڭ ناتيجەلەردى اڭگىمەلەدى. ءسويتىپ, ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە قايتا بۇرىلدى. قارجى سەكتورىنداعى ماسەلەلەر جونىندە مالىمەت بەرە كەلىپ, 2015 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ءتۇسىمى 6,2 ترلن. تەڭگەنى قۇراعانىنا نازار اۋدارتتى. «2015 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ءتۇسىمى 6,2 ترلن. تەڭگەدەن اسىپ, 4,4 پايىزعا ءوستى. 2015 جىلداعى جوسپاردىڭ ورىندالۋى 105,6 پايىزدى قۇرادى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت شىعىستارى جوسپاردى 99,8 پايىز ورىنداپ, 7,2 ترلن. تەڭگەگە جەتتى. بۇل رەتتە 2014 جىلمەن سالىستىرعاندا شىعىستار ءوسىمى 1,3 پايىزدى قۇراپ وتىر», دەدى ول.
وتكەن جىلدىڭ ەكونوميكالىق قورىتىندىلارىن تىزبەكتەي كەلە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بىلتىر ورىندالعان نەمەسە باستاۋ العان بىرقاتار تاپسىرمالارعا توقتالدى. «ءبىرىنشى كەزەكتە «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى باستالدى. سونداي-اق, ولاردى ىسكە اسىرۋدىڭ زاڭدىق نەگىزدەرى جاسالدى. ءسويتىپ, اۋقىمدى رەفورمالار باستالىپ كەتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جۇزەگە اسىرىلا باستاعان ءدال وسى رەفورمالار ەل ەكونوميكاسىنىڭ درايۆەرى بولىپ تابىلادى. ال «ۇلت جوسپارى – قازاقستاندىق ارمانعا باستايتىن جول» اتتى ماقالاسىندا مەملەكەت باسشىسى ارقايسىمىزعا ءتيىستى مىندەتتەر جۇكتەدى. ەندى سول مىندەتتەردى مۇلتىكسىز اتقارىپ شىعۋعا ءتيىسپىز», دەپ جالعادى ءسوزىن ب.ساعىنتاەۆ.
بىلتىرعى جىلى ەكونوميكانىڭ ىركىلىسسىز العا جىلجۋىنا «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى نەگىز بولعانىن ايتقان ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر اۋقىمدى جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلۋ بارىسىنا قايتا توقتالدى. «2015 جىلى «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا 550 ملرد. تەڭگە ءبولىندى. بۇل قاراجاتتىڭ نەگىزگى بولىگى اۆتوماگيسترالدار مەن تەمىرجولداردى, سونداي-اق, جاڭا اۋە جولدارىن اشۋعا جۇمسالدى. وعان قوسا كوپتەگەن ينفراقۇرىلىمداردى جاڭارتىپ, جاڭعىرتۋ جۇمىستارىنا باعىتتالدى. بۇلاردىڭ قاتارىندا كولىكتىك-لوگيستيكالىق حابتى قۇرۋ ءىسى دە بار», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
وسى جوبالاردى ىسكە اسىرۋ بارىسىندا 100 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىسقا تارتىلعان. وسىنى جەتكىزگەن ول, اعىمداعى جىلدان باستاپ قوسىمشا شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن داعدارىسقا قارسى شارالاردى قارجىلاندىرۋعا ارنالعان ارنايى قور بولىنەتىنىن ءبىلدىردى. «2016 جىلى ارنايى قورعا 225,5 ملرد. تەڭگە سوماسىندا قارجى ءبولۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل قارجى جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىن قولداۋعا, سونداي-اق, «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قوسىمشا قارجىلاندىرۋعا جانە باسقا دا شارالارعا جۇمسالاتىن بولادى», دەدى ول.
ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قازاقستاننىڭ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنداعى شيكى مۇناي وڭدەۋ كولەمىنىڭ ءبىرشاما تومەندەۋىنىڭ دە بىرنەشە سەبەبىن ايتىپ ءوتتى. «مۇنىڭ بىرقاتار وبەكتيۆتى سەبەبى بار. وزدەرىڭىز دە بىلەتىندەي, رۋبل باعامىنىڭ وزگەرۋى رەسەيلىك مۇناي ونىمدەرى باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتكەن بولاتىن. وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ زاۋىتتارىمىزدىڭ رەزەرۆۋارلىق پاركتەرىندە, سونىمەن قاتار, قويمالاردا ءونىم ىركىلىسى بايقالدى. بۇل ءبىزدىڭ مۇناي ونىمدەرىمىزدىڭ رەسەيلىكتەرگە قاراعاندا, ءبىرشاما قىمباتتاۋىنان ورىن العان ەدى», دەپ تۇسىندىرگەن ب.ساعىنتاەۆ, «بۇل بىزدەرگە زاۋىتتارىمىزدى جارتىلاي بوساتۋعا مۇمكىندىك بەردى جانە زاۋىتتارىمىزدىڭ مۇناي وڭدەۋىن ودان ءارى قىسقارتۋىنا جول بەرمەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى.
مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋى جاعدايىنداعى ەكونوميكا دامۋىنىڭ ستسەناريى مەن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتى وڭتايلاندىرۋعا بايلانىستى 19 قاڭتاردا ەكونوميكالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەستىڭ وتىرىسى وتەدى ەكەن. «مۇناي باعاسىنىڭ قارقىندى قۇلدىراۋى مەن الەمدىك نارىقتاعى كەلەڭسىزدىكتەردى ەسكەرە كەلە, مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى باررەلىنە 20 دوللارعا قۇلدىراعان جاعدايدا دا قازاقستان ەكونوميكاسىن دامىتۋدىڭ مۇمكىن ستسەناريىن ازىرلەۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسىناۋ ستسەناريلىك بولجامدار سەيسەنبى, ياعني 19 قاڭتار كۇنى ۇكىمەت جانىنداعى ەكونوميكالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەس وتىرىسىندا قارالادى. بيۋدجەت بويىنشا قاتاڭ شەشىمدەر قابىلداۋعا تۋرا كەلۋى دە مۇمكىن. شىعىستارعا تەكسەرۋ جۇرگىزىلىپ, قارجىلاندىرۋدىڭ ءتيىمسىز باعىتتارى ايقىندالادى», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
ءبىرىنشى ۆيتسە-پرەمەر «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مەن الەۋمەتتىك سالا شىعىستارى ساقتالاتىنىن تاعى دا باسا ايتىپ, 2016 جىلى داعدارىسقا قارسى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋعا 225,5 ملرد. تەڭگە كولەمىندە ارنايى رەزەرۆ بولىنگەنىن قايىرا ەسكە سالدى. ءسويتىپ, اتالعان قاراجات ءبىرىنشى كەزەكتە جۇمىسپەن قامتۋ ءىس-شارالارىن قامتاماسىز ەتۋگە جانە «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالاتىنىن ايتتى. وعان قوسا, 2015 جىلى قازاقستاننىڭ اگروونەركاسىپتىك كەشەنىنىڭ كاسىپورىندارىن قارجىلىق ساۋىقتىرۋعا 65 ملرد. تەڭگە بەرىلەتىنىنە توقتالدى.
«اوك سالاسىندا كوپتەگەن قۇرىلىمدىق رەفورمالار جۇرگىزىلدى. بۇل تۇرعىدا شاعىن اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەردىڭ بىرىگۋىنە بوگەت بولعان كەدەرگىلەر جويىلىپ, ورگانيكالىق ونىمدەر ءوندىرىسىن دامىتۋعا جاعدايلار جاسالدى. الدىڭعى قاتارلى جەتىستىكتەردى پايدالانۋعا قولداۋ كورسەتىلدى. «قازاگرو» حولدينگى ارقىلى اوك-ءتى قولداۋدىڭ بارشا باعىتتارى بويىنشا 317 ملرد. تەڭگەگە تارتا قارجى ءبولىندى. ونىڭ ىشىندە 65 ملرد. تەڭگە كاسىپورىنداردى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن قارجىلاندىرۋعا بەرىلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە 2015 جىلى 29 مىڭنان استام ادامنىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىنا جانە 6 مىڭعا جۋىق جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەدى ول.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىنىڭ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن وندىرۋشىلەرگە 203 ملرد. تەڭگەگە 15,5 مىڭ نەسيە بەرىلگەن. «قازاگرو» اق ارقىلى قارجىلاندىرىلاتىن جوبالار 121 اۋدان مەن 25 قالادا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر ەكەن. بۇعان قوسا, قۇنى 41,5 ملرد. تەڭگەنى قۇرايتىن 92 جوبا ىسكە قوسىلىپتى.
بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن ۇلتتىق قورداعى قاراجات تاۋسىلادى دەگەن جالعان اقپاراتتى دا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جوققا شىعاردى. ول بۇل ماسەلەدە قورقۋعا نەگىز جوق دەپ سەندىردى. ءسويتىپ, بۇگىندە قورداعى قاراجات ماقساتسىز جۇمسالىپ جاتپاعانىن جەتكىزدى. «ەگەر قازىر ءبىز ۇلتتىق قورداعى قاراجاتتى تولىق كولەمدە جۇمساي باستاساق, سونىڭ ىشىندە تەڭگە باعامىن ۇستاپ تۇرۋعا پايدالانساق, ياعني ەش ماقساتسىز جۇمسايتىن بولساق, ارينە, بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن قورداعى قارجى تاۋسىلادى. مەملەكەت باسشىسى دا وسىعان كوڭىل ءبولىپ وتىر. سوندىقتان ۇكىمەتكە ۇلتتىق قورداعى قارجىنى جۇمساۋعا تىيىم سالدى. بۇل رەتتە داعدارىسقا قارسى جوسپار قابىلداندى. وندا ءبىزدىڭ ءاربىر قادامىمىز ايقىندالعان», دەپ ءسوزىن نىقتادى ول.
بۇگىندە تەك «نۇرلى جول» باعدارلاماسى عانا ۇلتتىق قوردان قارجىلاندىرىلاتىنىن, سونداي-اق, وعان حالىقارالىق قارجى ۇيىمدارىنان دا ينۆەستيتسيا تارتىلىپ جاتقانىن ايتتى. «سوندىقتان, مەنىڭ ويىمشا, بۇگىنگى كۇنى بىزگە بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتان كەيىن ۇلتتىق قورداعى قاراجات تاۋسىلادى دەپ الاڭداۋدىڭ قاجەتى جوق», دەدى ب.ساعىنتاەۆ.
ەلدەگى جوسپارلانعان جوبالاردىڭ جۇيەلى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقانىنا توقتالعان ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى, اقتاۋ پورتى مەن قۇرىق ستانساسىنداعى جەتىستىكتەردى, سونداي-اق, تەمىرجول سالاسىندا اتقارىلعان اۋقىمدى ىستەردى ايتىپ ءوتتى. اتىراۋ مۇناي-حيميا زاۋىتىنىڭ جاڭعىرتىلىپ جاتقانىنا نازار اۋدارىپ, وندا وندىرىلەتىن ونىمدەردىڭ ساپاسى مەن ەل ەكونوميكاسىنا اكەلەر پايداسىن اتاپ كورسەتتى.
ب.ساعىنتاەۆتىڭ نەگىزگى بايانداماسىنان كەيىن ءباسپاسوز ءماسليحاتى سۇراق-جاۋاپ بولىمىنە كوشتى. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, بريفينگكە پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارىمەن قاتار ۇكىمەتتىڭ تاعى بىرقاتار مۇشەلەرى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ, ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترi اسىلجان مامىتبەكوۆ, قارجى مينيسترi باقىت سۇلتانوۆ, ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ۆلاديمير شكولنيك قاتىسىپ وتىرعان بولاتىن. ولار وتكەن جىلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قورىتىندىلارىنا بايلانىستى تىلشىلەر تاراپىنان تۋىنداعان سۇراقتارعا جاۋاپ بەردى. ءار مينيستر وزدەرى باسقارىپ وتىرعان سالاعا قاتىستى اقپاراتتارمەن ءبولىستى.
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ەربولات دوساەۆ ءوز كەزەگىندە قازاقستان ۇكىمەتى ەنەرگيا رەسۋرستارىنا الەمدىك باعالاردىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پارامەترلەرى مەن ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردى قايتا قاراۋعا كوشكەندىگىن اتاپ ءوتتى. «ءبىز قارجى مينيسترلىگىمەن بىرلەسە وتىرىپ بۇل جۇمىستى باستاپ كەتتىك. مەملەكەتتىك كىرىستەر كوميتەتى مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى مۇمكىن بولاتىن كىرىستەردىڭ كەلمەۋى بويىنشا قايتا ەسەپتەۋدى باستادى. بۇل جۇمىس جالعاسۋدا جانە سەيسەنبى كۇنى وتەتىن ەكونوميكالىق ساياسات كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا 2016 جىلى ەكونوميكا دامۋىنىڭ ستسەناريى تالقىلانىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى ناقتىلاۋعا قاتىستى قابىلدانۋى مۇمكىن ءىس-شارالار قاراستىرىلادى», دەدى ە.دوساەۆ. سونداي-اق, ول پارلامەنتكە 2016 جىلدىڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتىنىڭ جوباسىن ۇسىنعان كەزدە مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 40 دوللار شاماسىندا قاراستىرىلعانىن, بىراق قازىر 40 دوللار ارتتا قالعانىن ەسكە سالىپ ءوتتى. ءتىپتى, تاڭەرتەڭ مۇناي باعاسى 31 دوللار شاماسىندا بولعاندىعىن دا مىسالعا كەلتىرىپ ءوتتى. سونىمەن قاتار, ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, 2014 جانە 2015 جىل كورسەتىپ وتىرعانداي, مۇناي باررەلىنىڭ ورتاشا جىلدىق باعاسى 52 دوللار شاماسىندا بولىپ وتىر. باعانىڭ وزگەرۋى 35 پەن 70 دوللار ارالىعىندا بولدى.
«سوندىقتان, بىزگە قازىر بۇل ۇردىستەردى بەكىتۋگە بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كەرەك. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى ەكى ايى مۇناي باعاسىنا قاتىستى جاعداي قالاي قالىپتاساتىنىن كورسەتەدى. وسىعان بايلانىستى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ دامۋىنىڭ ماكروپارامەترلەرىن قايتا قاراستىرۋعا بايلانىستى شەشىم قابىلدايمىز. ونىڭ ىشىندە بيۋدجەتتىك پارامەترلەر دە قايتا قاراستىرىلادى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى. سونداي-اق, ول ينۆەستيتسيالىق بانكتەر مەن ساراپشىلاردىڭ بولجامدارى ءارتۇرلى ەكەندىگىن ايتىپ ءوتتى. «جىلدىڭ سوڭىندا مۇناي باعاسى كوتەرىلۋى مۇمكىن, مۇنىمەن قاتار, ونىڭ باعاسى 20 دوللارعا دەيىن تومەندەۋى دە ىقتيمال. سوندىقتان, ءبىز الەمدىك نارىقتاعى فاكتىگە بايلانىستى ارەكەت ەتكىمىز كەلەدى. بۇل رەتتە ءتيىستى جۇمىس اياقتالعاننان كەيىن ۇكىمەت الداعى ۋاقىتتىڭ جوسپارىن حابارلايتىن بولادى», دەدى مينيستر.
ە.دوساەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى تاڭدا داعدارىستىڭ سەبەپتەرى تەك الەم ەكونوميكاسىنداعى ماكروەكونوميكالىق پارامەترلەرگە عانا ەمەس, سونداي-اق, قىتاي مەن باسقا دا جەتەكشى ەلدەردەگى ءوسۋ قارقىنىنىڭ تومەندەۋىمەن دە بايلانىستى. الايدا, سونىمەن قاتار, مۇندا امەريكالىق دوللاردىڭ نىعايۋى, دامۋشى ەلدەردەن ينۆەستيتسيالاردىڭ كەتۋى ماسەلەسى جانە باسقالار دا اسەر ەتەدى.
«بۇل رەتتە ءتيىستى جۇمىس اياقتالعاننان كەيىن ۇكىمەت الداعى ۋاقىتتىڭ جوسپارىن حابارلايتىن بولادى», دەپ تولىقتىردى مينيستر. ە.دوساەۆ سونداي-اق, جۋرناليستەر تاراپىنان جولدانعان داعدارىستىق جاعدايداعى قازاقستان احۋالىنا قاتىستى سۇراقتارعا ءوز پايىمىن ءبىلدىردى. «ءبىزدىڭ ەلدە بولىپ جاتقان جاعدايلارعا ءوز جاۋاپكەرشىلىكتەرىڭىزدى سەزىنەسىزدەر مە؟» دەگەن ساۋال تەك ماعان ەمەس, بارشا ۇكىمەت مۇشەلەرىنە قويىلدى دەپ ويلايمىن. قازاقستان الەمنىڭ ءبىر بولشەگى اتانعانىنا 25 جىل بولدى. ەكونوميكادا ورىن الىپ جاتقان ۇدەرىستەر بىزدە عانا ەمەس, بارشا الەم ەلدەرىندە دە بولىپ جاتىر. دامىعان ەلدەردە دامۋدىڭ تومەندەۋى بايقالعاندا, قازاقستان وتكەن جىلعى كورسەتكىشتەر بويىنشا ءوسىم كورسەتتى. ول الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا از, 2014 جىلى 4,3 پايىز ءوسىم بولسا, بىلتىر 1,2 پايىز ءوسىم بايقالدى. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا ۇكىمەتتىڭ قولعا الىپ جاتقان داعدارىسقا قارسى شارالارى مەن بارلىق سالالاردا بولعان ناتيجەلەر ءبىزدىڭ دۇرىس باعىتتا كەلە جاتقانىمىزدى بىلدىرەدى», دەدى مينيستر. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتە قولعا الىنعان نەگىزگى جوبالار بيىل ودان دا ۇلكەن قارقىنمەن جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
«داعدارىسقا قارسى جوسپاردا كورسەتىلگەن ماسەلەلەردىڭ بارلىعىن تارماق-تارماق بويىنشا ورىندايتىن بولامىز. ءبىز مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا قاتىستى تۇزەتۋلەردى ايتىپ وتىرمىز. دامۋ ستسەناريلەرى بار, ءبىز قازىر جوسپاردىڭ بارلىعىن جاڭارتىپ جاتىرمىز», دەپ اتاپ ءوتتى ە.دوساەۆ.
ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى زەينەتاقى قورلارىنا قاتىستى تۋىنداعان سۇراقتارعا دا جاۋاپ بەردى. ونىڭ مالىمدەۋىنشە, بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ قاراجاتتارى قايدا جۇمسالاتىنى اقپان ايىندا انىقتالماق.
«2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ, ۇلتتىق قوردى باسقارۋ مەن بجزق باسقارۋ كەڭەستەرى بىرىكتىرىلدى. زەينەتاقى قورىنداعى قاراجاتتاردى قايدا ينۆەستيتسيالاۋ قاجەتتىگى تۋرالى شەشىم كوپ ۇزاماي قابىلدانادى. مەنىڭشە, بۇنداي شەشىم اقپاندا قابىلدانۋى دا مۇمكىن. سول كەزدە كەڭەس وتىرىسى وتەدى. وندا ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت 2016 جىلى بىرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورىنىڭ قاراجاتتارىن قايدا باعىتتاۋ كەرەكتىگىن انىقتايتىن بولادى», دەدى ول. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل ماسەلە جاڭا جىلعا دەيىن دە بىرنەشە مارتە قارالعان.
«ۇلتتىق كاسىپكەرلەر پالاتاسى مەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ تەڭگە وتىمدىلىگىن قولداۋ بويىنشا ۇسىنىستارى مەن قايدا ينۆەستيتسيالاۋ قاجەتتىگى تۋرالى ماسەلەلەر تالقىلاندى. سەبەبى, ول – ۇكىمەتتىڭ, ۇلتتىق بانكتىڭ قاراجاتى ەمەس, ءبىزدىڭ زەينەتكەرلەرىمىزدىڭ, xالقىمىزدىڭ اقشاسى. سوندىقتان, ينۆەستيتسيالاردىڭ مىندەتتى تابىسى جەتكىلىكتى دەڭگەيدە بولۋى ءتيىس. ەكىنشى ماسەلە – ونىڭ قاۋىپسىزدىگى. سول سەبەپتى بۇل ماسەلەدە وتە سالماقتى شەشىم شىعارۋعا تىرىسامىز. ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىن قارجىلاندىرۋ مۇمكىندىكتەرى ەداۋىر ۇلكەن. ۇلتتىق بانكپەن جۇمىس جالعاسۋدا. ءبىز بارلىق ايماقتاردان بارلىق ۇسىنىستاردى جينادىق. قازىرگى ۋاقىتتا جوبالارعا زەينەتاقى قورىنان بولىنەتىن قاراجات كولەمى انىقتالىپ جاتىر», دەپ اتاپ ءوتتى مينيستر.
تەڭگە قۇنى تومەندەگەننەن بەرى ەلدى مازالاعان تاعى ءبىر ماسەلە سالىمشىلاردىڭ بانكتەردەگى دەپوزيتتەرىنىڭ, جيناعان قاراجاتتارىنىڭ جايى بولاتىن. وسىعان بايلانىستى تىلشىلەر مينيستر نازارىنا «حالىقتىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىندەگى سالىمدارىنىڭ جايى قالاي بولىپ جاتىر؟» دەگەن سۇراق قويدى. بۇل رەتتە, ە.دوساەۆ تەڭگەنىڭ السىرەۋىنە بايلانىستى «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اق سالىمدارى بويىنشا وتەماقى تولەۋ ەكى ترانش ارقىلى – جالپى 60,9 ملرد. تەڭگە سومامەن 2016 جىلدىڭ شىلدەسىندە جانە 2017 جىلدىڭ قازانىندا جۇزەگە اسىرىلادى, دەپ مالىمدەدى.
«تولەمدەر 2016 جىلدىڭ شىلدەسىندە جانە 2017 جىلدىڭ قازانىندا ەكى ترانش ارقىلى جۇزەگە اسىرىلىپ, وتەماقى تولەنەدى. وتەماقىلاردىڭ جالپى كولەمى نەمەسە بار سوماعا پايىزدىق قاتىناستا 35,5 پايىزدى قۇرايدى», دەدى ۇەم باسشىسى. مينيستر ايتىپ وتكەندەي, وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا ەكونوميكالىق ساياسات جونىندەگى كەڭەستە قابىلدانعان سالىمدارعا وتەماقى تولەۋ بويىنشا ءتيىستى شەشىم بۇگىندە «بايتەرەك» ۇلتتىق حولدينگىمەن, «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكىمەن» بىرگە جانە ۇكىمەت اياسىندا پىسىقتالۋدا. بۇگىنگى تاڭدا 20 تامىزعا بەكىتىلگەن سوما – 171 ملرد. تەڭگە, بۇل سول ۋاقىتتاعى «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىس جيناق بانكى» اق كليەنتتەرى سالىمدارىنىڭ سوماسى. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنشە, وتەماقىنىڭ جالپى كولەمى 60,9 ملرد. تەڭگەنى قۇرايدى, ولاردىڭ ىشىندە 24 ملرد. تەڭگەنى 2016-2017 جىلدارى تقجب تابىستارىمەن وتەماقى تولەنەدى دەپ كۇتىلۋدە. قالعان قاراجات, ە.دوساەۆتىڭ ايتۋىنشا, ۇكىمەت رەزەرۆىنەن بيىل جانە كەلەسى جىلى, بارلىعى 36,9 ملرد. تەڭگە تۇسپەك.
الەمدىك داعدارىس جاعدايىندا سىرتقى ەكونوميكالىق بايلانىستار نەمەسە ءىرى كاسىپورىنداردىڭ احۋالى عانا ەمەس, نەگىزىنەن قاراپايىم حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ايرىقشا ۇكىمەت نازارىندا بولۋى ماڭىزدى. اسىرەسە, بيۋدجەتتىڭ ىقشامدالىپ, قىسقارىپ جاتقان شاعىندا حالىقتى قيىندىق قىسپاعىنا سالماي الىپ شىعۋ ۇكىمەت الدىنداعى اسا ماڭىزدى مىندەتتىڭ ءبىرى. وسىعان وراي جۋرناليستەر «بيۋدجەتتىڭ قىسقارۋى قىستىڭ كوزى قىراۋدا تۋىندايتىن كەيبىر توتەنشە جاعدايلاردان شىعۋ كەزىندە قيىندىقتار تۋدىرماي ما؟» دەگەن ساۋال تاستادى. بۇل رەتتە مينيستر ەلىمىزدە بيىل كوممۋنالدىق جۇيەلەردى, ينفراقۇرىلىمدىق نىسانداردى قارجىلاندىرۋ باعىتى قىسقارمايتىندىعىن جەتكىزدى.
«2015 جىلى ەكى باعدارلامادان قارجى ءبولىندى, ءبىرىنشىسى – «نۇرلى جول» ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باعدارلاماسى اياسىندا 60 ملرد. تەڭگە, ەكىنشىسى –«وڭىرلەردى دامىتۋ-2020» باعدارلاماسى باعىتىندا 66,2 ملرد. تەڭگە. بيىل قوسىمشا «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ارقىلى 90 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلىپ وتىر. وسى قاراجاتتىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرگە ترانسفەرتتەرمەن كەلىپ جاتىر», دەدى ە.دوساەۆ.
بۇدان بولەك, ەكى جىل بۇرىن باستالعان جۇمىستاردىڭ اياسىندا دۇنيەجۇزىلىك بانكپەن, ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىمەن كەلىسسوزدەر تۇرعىسىندا 153 ملرد. تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل قارجى 2017 جىلعا دەيىن بولىنەدى. «وسى قاراجاتتىڭ بارلىعى ەلىمىزدەگى كوممۋنالدىق سالاداعى قۇرىلىستارىنا باعىتتالادى. مۇنايدىڭ باعاسى تۇسە بەرگەن جاعدايدا بيۋدجەتتە قانداي وزگەرىستەر بولاتىنىن الداعى ۋاقىتتا كورەمىز. دەگەنمەن, 2016 جىلعا «نۇرلى جول» باعدارلاماسى ارقىلى قامتىلعان 90 ملرد. تەڭگە قىسقارتىلمايدى», دەپ ءتۇيدى مينيستر ءوز ءسوزىن.
قارجى ءمينيسترى باقىت سۇلتانوۆ تا ۇلتتىق قورعا قاتىستى الاڭداۋلى سۇراققا ءوز تاراپىنان جاۋاپ قاتتى. «ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن «جەپ قويۋ» قاۋپى جوق. اتاپ ايتقاندا, ۇلتتىق قوردىڭ قارجىسىن باسقارۋدىڭ ناقتى جۇمىس ىستەپ تۇرعان تۇجىرىمداماسى بار, سونىمەن قاتار, ءبىز ۇستانىپ وتىرعان بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلەر مەن ليميتتەر ەسكەرىلگەن», دەدى مينيستر. مۇنىمەن قوسا, ۇلتتىق قور جۇمىسىنىڭ تەتىگىنە توقتالعان ول, وعان مۇناي-گاز سەكتورىنان تۇسكەن بارلىق تابىستار باعىتتالاتىنىن جانە بەلگىلى ءبىر كولەمدە ودان قارجى الىناتىنىن جەتكىزدى. «بيىل ءبىز پليۋس 15 پايىز ەرەجەسىنەن باس تارتتىق, ياعني ۇلتتىق قوردىڭ قولدانىستاعى تۇجىرىمداماسى بويىنشا تەك 8 ملرد. دوللار كولەمىندەگى قارجىنى كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت قاراجاتى تۇرىندە الامىز. وتكەن جىلى بىزگە 1,8 ترلن. تەڭگە ءتۇستى, 1,7 ترلن. تەڭگە كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت تۇرىندە پايدالانىلدى. «نۇرلى جول» باعدارلاماسىن جۇزەگە اسىرۋعا ماقساتتى ترانسفەرت قارجىسى جۇمسالدى. ياعني, بۇلار داعدارىسقا قارسى شارالار بولىپ تابىلادى. ەگەر دە ۇلتتىق قورعا كەلەتىن ءتۇسىم نولگە تەڭ بولسا دا, ءبىز وندا شوعىرلانعان قارجىنى تەز ارادا شىعىندامايمىز, سەبەبى, بىزگە ۇلتتىق قور قارجىسىن پايدالانۋ بويىنشا قادامداردى قايتا قاراستىرۋ ماقساتى جۇكتەلدى جانە وسى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر», دەدى ب.سۇلتانوۆ.
ب.سۇلتانوۆ جەكەشەلەندىرۋ جۇمىستارىنا قاتىستى دا بىرقاتار ماڭىزدى اقپاراتتارمەن ءبولىستى. ءمينيستردىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ سانى 25893-ءتى قۇرايدى. ولاردىڭ بالانستىق قۇنى 9 ترل.تەڭگە. مەملەكەتتىك اكتيۆتەردىڭ ۇلەسى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 43 پايىزىن قۇرايدى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز ونى 2020 جىلعا دەيىن 15 پايىزعا تومەندەتۋ. مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ ىشىندە سانى جاعىنان ەڭ كوبى – كوممۋنالدىق كاسىپورىندار – 22 مىڭ. جەكەشەلەندىرۋدىڭ ەكىنشى تولقىنى شەڭبەرىندە ەكى جىلدىڭ ىشىندە 241 نىسان ساتىلدى. سونداي-اق, وسى ارالىقتا 399 نىسان تاراتىلدى, 217 نىسان قايتا قۇرىلدى. جاڭادان 208 كاسىپورىن اشىلدى. ەكى جىل ىشىندە رەسپۋبليكالىق كاسىپورىنداردىڭ سانى 17 پايىزعا قىسقاردى. بىراق كەرىسىنشە, كوممۋنالدىق كاسىپورىندار 8 پايىزعا ءوستى. بۇلار نەگىزىنەن جاڭادان پايدا بولعان الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ ەسەبىنەن كوبەيدى. جەكەشەلەندىرىلگەن كاسىپورىنداردىڭ جۇمىسشىلارىنا قاتىستى ايتاتىن بولساق, ەڭبەك قاتىناستارى مەنشىك تۇرىنە قاراماستان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك كودەكسىمەن رەتتەلەدى. بارلىق جۇمىسشىلاردىڭ قۇقىقتارى تولىقتاي ساقتالعان. بۇعان تاعى دا قوسىمشا ايتاتىنىمىز, كاسىپورىندى ءتيىمدى باسقارۋ دەگەنىمىز – ول وسى كاسىپورىندى ودان ءارى دامىتۋ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ جانە جالاقىنى كوبەيتۋ. وتكەن تاجىريبەدەن ساباق الۋ بويىنشا, نىسانداردى ساتۋ بويىنشا جانە ولاردىڭ ساتۋ مەرزىمىنىڭ ۇزاقتىعى بويىنشا پروبلەمالار بولدى. بۇل پروبلەمالار تالداندى جانە زاڭنامالىق وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. 2015 جىلى 4 جەلتوقساندا جەكەشەلەندىرۋ ۇدەرىسىندەگى كەيبىر شەكتەۋلەردى الىپ تاستايتىن جانە وسى ۇدەرىستى تەزدەتەتىن تۇزەتۋلەردى قاراستىراتىن «مەملەكەتتىك م ۇلىك تۋرالى» زاڭعا قول قويىلدى. بۇل تۇزەتۋلەر بويىنشا نىساندى بالانستىق قۇنىنان تومەن ساتۋ, بىراق ءادىل نارىقتىق باعا بويىنشا, ساۋدا-ساتتىققا ءۇش رەت قويىلعاننان كەيىن ءماجبۇرلى تاراتۋ, حابارلاندىرۋ مەرزىمىن قىسقارتۋ جانە حالىقارالىق كونسۋلتانتتاردى قاتىستىرۋ قاراستىرىلعان. سونىمەن بىرگە, تىكەلەي اتاۋلى ساتۋ قۇقىعى ەنگىزىلگەن جانە كاسىپورىنداردى ساتقان كەزدەگى قوسىمشا شارتتار الىنىپ تاستالدى. جاريالىلىق پەن اشىقتىق ءادىل جەكەشەلەندىرۋدىڭ كەپىلى بولىپ تابىلادى. نە ساتىلىپ جاتىر, قانداي باعامەن ساتىلىپ جاتىر, سونداي-اق, ساتىلاتىن كومپانيالاردىڭ ەسەپتىلىگىن gosreestr.kz. ۆەب-سايتىنان كورۋگە بولادى.
قارجى ءمينيسترى سونداي-اق, جەكەشەلەندىرۋدەن كەيىن كاسىپورىنداردا جۇمىس ورىندارىن قىسقارتۋ بولمايتىنىن العا تارتتى. «جەكەشەلەندىرۋدىڭ ءاربىر نىسانى بويىنشا ەرەكشە جاعدايلار قابىلدانادى, ياعني ءار كاسىپورىننىڭ ەرەكشەلىكتەرى قاراستىرىلادى. ءبىرىنشى كەزەكتە كاسىپورىن قىزمەتىنىڭ باعىتىن, سونداي-اق, ارينە, جۇمىس ورىندارىن ساقتاپ قالۋ ماسەلەسى قاراستىرىلادى. اتاپ ايتقاندا, كاسىپورىننىڭ جاڭا سەرىكتەسى نەمەسە جاڭا يەسى ايقىندالعاندا جوعارىدا ايتىلعان ۇستانىمدار ەڭ باستىلاردىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى», دەدى ب.سۇلتانوۆ تىلشىلەردىڭ ساۋالىنا جاۋاپ بەرۋ كەزىندە.
قازاقستاندا 2015 جىلدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا ينۆەستيتسيالار كولەمى 30-40 پايىزعا تومەندەۋى مۇمكىن. ال بۇل جونىندە ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ ءمالىم ەتتى. «الەمدىك ەكونوميكادا بولىپ جاتقان جاھاندىق سىن-قاتەرلەر الەمدەگى ينۆەستيتسيالارعا دا اسەر ەتەدى. تىكەلەي ينۆەستيتسيالار قاۋىپسىز نارىقتارعا ويىسىپ جاتىر. دامىعان ەلدەرگە اعىلۋدا. سوندىقتان دامۋشى ەلدەردە ينۆەستيتسيالار كولەمى كەمىپ وتىر», دەدى ءا.يسەكەشەۆ. ونىڭ سوزىنە قاراعاندا, بۇل ۇدەرىس قازاقستانعا دا كەرى اسەرىن تيگىزدى.
«بىلتىرعى جىلعى ستاتيستيكا جوق, دەگەنمەن ينۆەستيتسيالار بويىنشا 30-40 پايىز تومەندەۋ بولادى دەپ بولجاپ وتىرمىز», دەدى مينيستر. الايدا ونىڭ ءسوزى بويىنشا, يندۋستريالاندىرۋ اياسىندا جاسالعان جۇمىستار وڭ ناتيجەلەرگە اكەلدى. «بىزدە ينۆەستيتسيالار نەگىزىنەن مۇناي-گاز, تاۋ-كەن سالاسىندا – 70 پايىز, قۇرىلىستا 50 پايىزعا تومەندەۋ بولدى. وڭدەۋشى سالادا احۋال ءتاۋىر, شامامەن 10 پايىزدى قۇرادى», دەپ اتاپ ءوتتى مينيستر. يدم باسشىسى ءمالىم ەتكەنىندەي, سوڭعى جىلدارى قازاقستان ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ باعىتىندا قىرۋار جۇمىستار اتقارىپ كەلەدى.
«بىزدە بارلىق دەڭگەيلەردە جۇمىس جولعا قويىلعان. ەلدە ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ كومەگىمەن 150 جوبانى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانۋدا, ولار قازاقستان ءۇشىن جاڭا سالالار بولىپ تابىلادى», دەدى ءا.يسەكەشەۆ.
يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ ەكىنشى بەسجىلدىق جوبالارى بويىنشا جۇمىس تۇزەتىلۋى مۇمكىن جوسپارعا سايكەس جالعاسادى. «جاڭا سىناقتاردى ەسكەرە وتىرىپ, ناقتى ءبىر بەيىمدەلۋ بولاتىنى تۇسىنىكتى, تۇزەتۋ بولۋى دا مۇمكىن, بىراق جالپى بارلىق وسى جوبالار بويىنشا جۇمىس كەستەگە سايكەس جالعاسادى», دەدى ءا.يسەكەشەۆ. سونىمەن قاتار, ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, ءارتاراپتاندىرۋ ساياساتى ەكى قاعيداعا نەگىزدەلەدى. ءبىرىنشى – بۇل كەزەڭمەن جۇزەگە اسىرۋ, ەكىنشىسى – جاڭا سىناقتارعا سايكەس جاڭا تەتىكتەر مەن قاعيداتتار ەنگىزۋ.
«وسى جىلى ءبىز ءداستۇرلى سالالاردى جاڭعىرتۋ جۇمىسىن جالعاستىراتىن بولامىز, ول جوعارى ونىمدىلىككە يە تاۋارلاردىڭ جوعارى باعاسىنا اسەر ەتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرىلادى. بىزدە ءاربىر كاسىپورىن بويىنشا ناقتى قادام مەن جوسپار بار», دەدى ول. سونىمەن قاتار, مينيستر جاڭا يندۋستريالاردى قۇرۋ جۇرگىزىلىپ جاتقاندىعىن ايتتى. «ءبىرىنشى بەسجىلدىقتا باستالعان ينۆەستورلارمەن جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. بۇل حيميالىق تىڭايتقىشتار بويىنشا سالانى جامبىل, اقتوبە, باتىس قازاقستان وبلىستارىندا جالعاستىرۋ, اتىراۋ وبلىسىندا مۇناي حيمياسى سالاسىن دامىتۋ, الماتى جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا كولىك-لوگيستيكالىق سالانى دامىتۋ, مەتاللۋرگيانىڭ جەكەلەگەن تۇرلەرىن دامىتۋ. وسىلاردىڭ ارقايسىسى بويىنشا ناقتى جوسپار مەن ينۆەستور بار», دەدى يدم باسشىسى.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى ۆلاديمير شكولنيك ءوز كەزەگىندە مۇناي باعاسىنداعى وزگەرىستەر كەن ورنىن پايدالانۋ قۇقىعىن الۋ مەن گەولوگيالىق بارلاۋعا قارجى سالۋ باعىتىنداعى دۇرلىگۋدى تومەندەتكەنىن اتاپ ءوتتى.
«دەگەنمەن دە, ءبىز مۇناي-گاز سەكتورىندا گەولوگيالىق بارلاۋعا جاريالاعان تەندەردە ينۆەستورلار بار ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. كەلىسىمشارتتار قاراستىرىلىپ, بەكىتىلىپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا, قازىرگى تومەن باعاعا قاراماستان, ادامدار گەولوگيالىق بارلاۋعا بارىپ جاتىر», دەدى مينيستر.
مىسال رەتىندە ول تەڭىز كەن ورنىن كەڭەيتۋدىڭ ەكىنشى كەزەگى بويىنشا قۇرىلىس جۇمىستارىنا توقتالدى. «قازىرگى كەزدە وسى جوبانى بەكىتۋ تۋرالى ماسەلەنى شەشىپ جاتىرمىز. تشو-نى كەڭەيتۋدە الداعى بەس جىلدا 38 ملرد. دوللار ينۆەستيتسيا سالىنادى», دەدى مينيستر.
«بيىل قاشاعان جوباسىن ىسكە اسىرامىز. كەلەسى جىلدان باستاپ, ول مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنە ءوز ۇلەسىن قوسا باستايدى», دەدى ۆ.شكولنيك. ونىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا, قاشاعاندا العاشقى جىلى 7 ملن. توننا مۇناي وندىرىلە باستايدى, كەلەسى جىلى – 11 ملن. توننا, ال ودان كەيىنگى كەزەڭدەردە 13 ملن. توننا مۇناي شىعارىلماق. سونىمەن قاتار, ءمينيستردىڭ اتاپ وتكەنىندەي, بيىل قازاقستان 77 ميلليون توننا مۇناي شىعارۋدى جوسپارلاۋدا. ەسكە سالساق, قاشاعان كەنىشىندەگى مۇناي ءوندىرىسى 2013 جىلدىڭ 11 قىركۇيەگىندە باستالادى دەپ جوسپارلانعان بولاتىن. الايدا 24 قىركۇيەكتە كەنىشتەگى ءوندىرۋ جۇمىستارى قايتا توقتادى. ونداعى گاز قۇبىرلارى جۇمىستى ءارى قاراي جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. قاشاعاننىڭ گەولوگيالىق قورى 4,8 ملرد. توننا مۇنايدى قۇراپ وتىر. جالپى, 38 ميلليارد باررەل مۇناي مەن 1 تريلليون تەكشە مەتر گاز قورى جيناقتالعان.
قاراشىعاناقتى كەڭەيتۋ جوباسىنا 12 ملرد. دوللار ينۆەستيتسيا سالىنعان. «قاراشىعاناقتىڭ ەكىنشى كەزەڭى 2017 جىلى باستالادى. كاسپي قۇبىر جەلىسى كونتسورتسيۋمى بويىنشا مۇناي تاسىمالداۋدى 67 ملن. تونناعا دەيىن شىعارۋدامىز. «بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت» گاز قۇبىرىنىڭ اياقتالۋى كۇتىلۋدە. 2017 جىلى 10 ملرد. تەكشە مەترگە دەيىن گاز تاسىمالداۋ جوسپارلانىپ وتىر», دەدى مينيستر.
ۆ.شكولنيك سونداي-اق, ءسوز اراسىندا ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ تۋرالى دا ءبىراز مالىمەتتەرمەن ءبولىستى. 2018 جىلعا دەيىن 430 مىڭنان استام قازاقستاندىق گازبەن قامتىلادى. قازىرگى ۋاقىتتا 14 ايماقتىڭ 10-ى گازبەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ياعني, حالىقتىڭ 42 پايىزى گاز يگىلىگىن كورىپ وتىر. مينيستر قازىرگى ۋاقىتتا ۆەدومستۆو «قازترانسگاز» كومپانياسىمەن بىرگە ەلدى گازداندىرۋ بويىنشا ماسەلەنى شەشىپ جاتقاندىعىن اتاپ ءوتتى. «بيۋدجەتتەن گازداندىرۋ جۇمىستارىنا 10 ملرد. تەڭگە ءبولىندى جانە ءبىزدىڭ ۇلتتىق كومپانيا وقو, الماتى, جامبىل, ماڭعىستاۋ جانە قىزىلوردا وبلىستارىنداعى جۇيەلەردى جاڭعىرتۋعا قوسىمشا 93 ملرد. تەڭگە ينۆەستيتسيا ءبولىپ وتىر», دەپ ناقتىلادى ۆ. شكولنيك. ەنەرگەتيكا ءمينيسترىنىڭ حابارلاۋىنشا, 2016-2018 جىلدارى بيۋدجەتتەن 66 ەلدى مەكەندى گازداندىرۋعا قاراجاتتار قاراستىرىلىپ وتىر. «ول ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە اقتوبە, بقو, وقو, قوستاناي وبلىستارىنداعى ەلدى مەكەندەر. شامامەن 160 مىڭ ادام گازبەن قامتىلادى. ونىڭ ۇستىنە ۇلتتىق كومپانيا ەسەبىنەن 2018 جىلى تاعى 270 مىڭ ادام كوگىلدىر وتىنعا قول جەتكىزەتىن بولادى», دەدى ۆ.شكولنيك.
وتكەن جىلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ قورىتىندىلارىنا قاتىستى ءباسپاسوز ءماسليحاتىندا ءمالىم بولعان دەرەكتەردى سارالاي كەلسەك, ەلىمىزدىڭ احۋالى ورنىقتى, باستىسى – ءوسىم بار. ءيا, قازىرگى تاڭدا اۋزىن ايعا بىلەگەن الىپ مەملەكەتتەردىڭ وزىندە ەكونوميكالىق ءوسىم از, ءتىپتى, كەرىسىنشە تومەن قۇلدىراپ جاتىر. ال مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسىنىڭ تومەندەۋى كوپتەگەن ەلدەرگە ۇلكەن اۋىرتپالىق اكەلىپ وتىرعانى انىق. سوعان وراي, بيىل بۇكىل الەمدە ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باياۋلاۋى بايقالدى. مىسالى, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ وسى جاڭا جىلدان كەيىنگى بولجامدارىنا سۇيەنسەك, الەمدىك ەكونوميكا ءوسىمى 2,9 پايىزدى مەجەلەپ وتىر, بۇل وتكەن جىلعىدان 0,4 پايىزعا تومەن. ال مۇناي باعاسىنىڭ ازىرگە كوتەرىلەر ءتۇرى كورىنبەيدى. ءتىپتى الەمدىك ساراپشىلار الداعى ۋاقىتتا مۇناي باعاسى 20-30 دوللارعا دەيىن قۇلدىرايتىنىن ايتۋدا. وسى رەتتە, كورشى ەلدەردىڭ دە ەكونوميكالىق ءوسىمى كوڭىل كونشىتپەي وتىرعانىن ايتا كەتپەسە بولماس. ماسەلەن, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىقارالىق قورى 2015 جىلى رەكوردتىق كورسەتكىشپەن 512,6 ملرد. دوللاردان 3,33 ترلن. دوللارعا دەيىن قىسقارعان. ال بۇل قىتاي ەكونوميكاسىنداعى احۋالدىڭ ەداۋىر قيىنداعانىن بىلدىرەدى. كورشى رەسەيدىڭ دە جاعدايى ونشا ەمەس. ولار قازىردىڭ وزىندە مۇناي باعاسىنىڭ ودان ءارى تومەندەۋىنە دايىندالىپ, بيۋدجەتتى 10 پايىزعا دەيىن قىسقارتۋ شارالارىنا ازىرلەنۋدە. ءبىزدىڭ ەلدىڭ ۇكىمەتى دە مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراۋىنا ساي بيۋدجەت باعدارلاماسىن وزگەرتكەلى وتىر.
جالپى العاندا, 2015 جىلدىڭ ەكونوميكالىق دامۋ قورىتىندىلارى الەمدەگى قيىندىقتارعا قاراماستان, ەلىمىز ەڭسەسىن تۇسىرمەي, قايتا وسىممەن جوعارى ورلەگەنىن العا تارتتى. ال الداعى جىلدىڭ اۋىرتپالىعى بيىلعىدان دا باسىم بولاتىنى جونىندە بولجامدار ايتىلۋدا. الايدا, ءبىزدىڭ ۇكىمەت ول جاعدايدان دا جاقسىلىقپەن شىعاتىن جوسپارلارىن ازىرلەپ جاتىر.
نۇرباي ەلمۇراتوۆ,
دينارا بىتىكوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».
