ءومىر مۇراتى

كورنەكتى سەلەكتسيونەر-عالىم, قازاقستان رەس­­پۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ, رە­سەي اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ۋكراينا اگرار­لىق عىلىم اكادەميالارىنىڭ اكادەميگى, «ەگىن­شىلىك جانە وسىمدىك شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستيتۋتى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك كا­سىپورنى ءداندى داقىلدار سەلەكتسياسى, گەنەتيكا ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور راقىم المابەك ۇلى ورا­زاليەۆتىڭ ەسىمى تەك رەسپۋبليكامىزدا عانا ەمەس, ودان تىسقارى جەرلەردە دە كەڭ تانىمال. عا­لىم­دار قاۋىمى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ماماندارى ورتاسىندا ول ءوزىنىڭ قىرۋار عىلىمي جەتىستىكتەرى مەن عانا ەمەس, كوبىنە-كوپ ەڭ باستى استىق دا­قىلدارىنىڭ 73 اۋدانداستىرىلعان جوعارى ءونىم­دى سۇرىپىنىڭ اۆتورى رەتىندە بەدەلدى. راقىم ورازاليەۆ 1935 جىلدىڭ 8 جەلتوق­سانىندا الماتى وبلىسى قاسكەلەڭ اۋدانىنىڭ «كامەنكا» اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. 1954 جى­لى الماتى قالاسىنداعى تاڭداۋلى 30-شى ورتا مەكتەپتى ءبىتىردى. ءومىردىڭ قىرى مەن سىرىن تۇسىنە باستاعان ءجاسوسپىرىم جىگىت حالىق بەرەكەسى مەن داۋلەتى بولىپ تابىلاتىن ەل ريزىعى استىق جولىندا ەڭبەك ەتۋدى ماقسات تۇتىپ, قازاق مەملەكەتتىك اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنىڭ اگرونوميا فا­كۋلتەتىنە وقۋعا تۇسەدى. 1960 جىلى ينستي­تۋت­تى جاقسى ءبىتىرىپ, ەڭبەك جولىن تال­دىقورعان وب­لىسى الاكول اۋدانىنىڭ «قىزىل تۋ» ۇجىم­شا­رىندا ءبىر جىلدان استام باس اگرونوم بولىپ باس­تادى. 1961-1964 جىلدارى اۋ­داندىق ەڭ ءىرى يليچ اتىنداعى تاجىريبەلىك-كور­نەكى كەڭشارىنىڭ باس اگرونومى, ديرەكتوردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى قىز­­مەتىن اتقاردى. وسىندا جۇرگەندە-اق ول عى­لىمي تاجىريبەمەن اينا­لى­سىپ, ءبىلىمىن مولاي­تۋعا تالپىندى. 1964-1966 جىلدارى قاسكەلەڭ اۋدانىنىڭ وراز جاندوسوۆ اتىنداعى كەڭشارىندا باس اگرونوم بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەندە استىق دا­قىل­دارىنىڭ سۇرىپتىق تەحنولوگياسىن جەتىلدىرۋمەن شۇعىلداندى. وندىرىستە ۇشتاعان ءتاجىري­بە­سىن تەوريامەن بايلانىستىرۋعا ۇمتىلدىرعان تالاپ ونى عىلىم جولىنا جەتەلەدى. عالىمداردىڭ ىشىنەن ول وسىمدىكتەردىڭ جاڭا تۇرلەرىن شىعارىپ, تابيعاتتى وزگەرتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزاتىن سەلەكتسيا عىلىمىن ءسويتىپ تاڭدادى. وسى ماقساتپەن ومىرلىك مۇرات ۇستانىپ, ءتا­جىريبە جيناقتالعان جاس عالىم ۋكراينانىڭ ودەس­سا قالاسىنداعى بۇكىلوداقتىق سەلەكتسيا­لىق-گەنەتيكالىق ينستيتۋتتىڭ اسپيرانتۋراسىنا ءتۇستى. بۇل ينستيتۋت كەزىندە كەڭەس وداعى مەن ەكو­نو­ميكالىق ءوزارا كومەك كەڭەسى ەلدەرىنىڭ وسىمدىكتەر گەنەتيكاسى مەن سەلەكتسياسى, اسىرەسە استىق دا­قىلدارى سەلەكتسياسى بويىنشا ەڭ ءىرى جانە بەدەلدى عىلىمي-تەوريالىق ورتالىعى ەدى. بۇل ينستيتۋتتا ەسىمدەرى الەمگە بەلگىلى كورنەكتى سەلەكتسيونەرلەر, وسىمدىكتەردىڭ كلاسسيكالىق سە­لەك­تسياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلار قاتارى قالىڭ ەدى. ينستيتۋتتاعى بەلگىلى سەلەكتسيونەر, سوتسيا­ليستىك ەڭبەك ەرى, لەنيندىك جانە مەملەكەتتىك سىيلىقتاردىڭ لاۋرەاتى, اكادەميك ف.كيريچەنكو اسپيرانت ر. ورازاليەۆتىڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىنا جەتەكشىلىك ەتتى. ول تاجىريبە ءناتي­جەلەرىن تەوريامەن نەگىزدەۋدە قابىلەتتىلىك تانىت­تى. 1970 جىلى كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن تابىستى قورعاپ شىقتى. قورعالعان عىلىمي جۇمىس سول جىلى كسرو-داعى سەلەكتسيا سالاسىنىڭ ەڭ ۇزدىك جۇمىسى دەپ تانىلدى. اتالمىش ينستيتۋت باس­شى­لىعى ىزدەنىمپاز جاس عالىمعا وسى عىلىمي ورتالىقتا جۇمىس ىستەۋگە بىرنەشە رەت ۇسىنىس جاساسا دا «كۇش-جىگەر, ءبىلىمىمدى قا­زاق­ستان عىلى­مىنىڭ دامۋىنا پايدالانسام» دەگەن شەشىمىن وزگەرتپەدى. قازاق كسر اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى جانىنداعى عىلىم باسقار­ماسىنىڭ باس­تىعى, اكادەميك ش.شولتىروۆتىڭ ۇسىنىسىمەن ول شىعىس سەلەكتسيالىق ورتالىعى نەگىزدەلىپ جاتقان قازاق ەگىنشىلىك عىلىمي-زەرت­تەۋ ينستي­تۋ­تىنا قىز­مەتكە جىبەرىلدى. عالىمنىڭ 1970 جىلدان قازىرگى ۋاقىتقا دەيىنگى عىلىمداعى ەڭبەك جولى ەلىمىزدەگى اۋىل شارۋاشىلىعى عى­لىمىنىڭ وسى ءىرى ورتا­لىعىمەن تىعىز بايلانىس­تى. راقىم الما­بەك ۇلى ينستيتۋت قابىرعاسىندا ءىرى عالىم-سەلەك­تسيونەر, ازامات جانە قوعام قاي­رات­كەرى بولىپ قالىپتاستى. كوپ جىلدار بويى (1970-2010 ج.ج.) ينستيتۋتتاعى ەڭ ءىرى ءبولىمنىڭ ءبىرى – بيداي سەلەك­تسياسى ءبولىمىن باس­قاردى, شىعىس سەلەكتسيالىق ورتا­لىعى جەتەك­شىسىنىڭ ورىنبا­سا­رى (1974-1978 ج.ج.), (1978-1983 ج.ج.) ينستيتۋت دي­رەكتورىنىڭ عىلىم ءجو­­نىندەگى ورىن­باسارى جانە ور­تالىق­تىڭ باسشىسى بولىپ قىزمەت ىستەدى. ر.ورازاليەۆتىڭ كەلۋىمەن جۇ­مىسى جاندانعان شى­عىس سەلەك­تسيا­لىق ور­تالىعىندا قو­ماقتى سە­لەك­تسيالىق-گەنەتيكالىق زەرت­­تەۋلەر قار­قىنداپ جۇرگىزىلە باستادى. عا­لىمنىڭ اتسالىسۋىمەن رەسپۋب­لي­كامىزدىڭ ءتۇر­­لى كليماتتىق-توپىراق­تىق اي­ماق­تا­رىن قامتيتىن ون شاقتى ەكو­لو­گيا­لىق پۋنكتتەر جۇيەسى اش­ىل­دى. بۇل اتالعان جەرلەردە كوپتەگەن بۋداندىق پوپۋلياتسيالار مەن لينيالار سىناق­تان وتكىزىلىپ, جەرگىلىكتى جانە الەمدىك عىلىمي قاۋىم ءۇشىن قاجەتكە جارادى. 1975-2000 جىلدارعا دەيىن كوپجىلدىق گە­نە­تيكا-سەلەكتسيالىق «وپاكس» باعدارلاماسى جا­زىلىپ, ءىس جۇزىندە قازاقستانداعى ءداندى دا­قىل­دار سەلەكتسياسىمەن شۇعىلداناتىن مەكەمەلەردە ىسكە استى. سونىڭ ارقاسىندا ءار ءتۇرلى كليماتتىق ايماقتاردا سۇرىپتار شىعا باستادى. وسى باعدارلامانىڭ اۆتورى ءارى جەتەكشىسى دە پروفەسسور ر.ورازاليەۆ بولدى. تابيعي دارىندىلىعى مەن تاباندى ەڭبەگى ار­قاسىندا راقىم المابەك ۇلى ەلىمىزدەگى ءوسىم­دىكتەر سەلەكتسياسى سالاسىنىڭ ەڭ ءىرى مامانىنا اينالدى. جوعارى بىلىمدارلىعى, جان-جاقتى بىلىكتىلىگى زەرتتەۋشىلىك تالانتىمەن ۇشتاسۋى ونىڭ باس-اياعى 45 جىل ىشىندە قولدانبالى جانە تەو­ريالىق گەنەتيكا مەن سەلەكتسيانىڭ كوپتەگەن ماڭىزدى ماسەلەلەرىن شەشۋىنە جاعداي تۋعىزدى. وسى جىلدار ىشىندە نەگىزى قالانىپ دامىعان عىلىمداعى ر.ورازاليەۆ مەكتەبىنىڭ ورنى وزگە­شە. اكادەميك راقىم ورازاليەۆتىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن 61 ىزدەنۋشى كانديداتتىق, دوكتورلىق ەڭبەكتەرىن قورعاپ, جوعارى عىلىمي دارەجەلەرىن الدى. ونىڭ شاكىرتتەرىنىڭ كوپشىلىگى, عىلىم كانديداتتارى, عىلىم دوكتورلارى, اكادەميانىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەلەرى, پروفەسسورلارى. اتاپ ايتقاندا, بەلگىلى پروفەسسورلار و.كەرشانسكايا, و.شەگەباەۆ, ي.نۇرپەيىسوۆ, ب.نابيۋللين, ۆ.ما­كاروۆ, ا.يسكاكوۆ, ا.سەيىتقوجاەۆ, ا.كوحمە­تو­ۆا, ب.ناديروۆ, ا.تۇدىقۇلوۆ, ك.بۋلاتوۆا, ك.كونا­پيا­نوۆ, ن.پاك, م.ءجۇنىسوۆا, ۆ.نوۆوحاتين, ج.وسپانباەۆ, ك.بايماعامبەتوۆا, ك.قوجاحمەتوۆ, ك.ابدۋللاەۆ, م.قۇدايبەرگەنوۆ, ج.قوجاباەۆ, م. ەسىم­بەكوۆا, س.نۇربەكوۆ جانە باسقالار. ر.ورازاليەۆتىڭ ەرەكشە قابىلەت-قاجىر­لىلى­عى­مەن بيداي سۇرىپتارىنىڭ بەلگىلى ءبىر ايماق­تارعا عانا باعىتتالىپ شىعارىلاتىن اگرو­ەكو­تيپتەرىنىڭ كورسەتكىشتەرى (كريتەريى) جاسالدى. قازىرگى كەزدە وسىنداي ناتيجەلەرگە نەگىزدەلگەن سەلەكتسيالىق جۇمىستار ەلىمىزدىڭ ءار ايماق­تا­رىن­دا جۇرگىزىلەدى. عالىمنىڭ كوپ جىلعى ەڭبەك­تەرى جەمىسىن بەرىپ, 1966-2010 جىلدار ارالى­عىندا ول ارىپتەستەرىمەن, شاكىرتتەرىمەن بىرلەسىپ جالپى استىق داقىلدارى بويىنشا 170-كە جۋىق سۇرىپ پەن قالىپتاسقان ۇلگىلەر شىعاردى, ونىڭ 70-تەن استامى مەملەكەتتىك تىزىلىمگە ەنگىزىلىپ, ءار ءتۇرلى ايماقتاردا اۋدانداستىرىلدى. ءومىرىنىڭ كوپ جىلىن سەلەكتسياعا سارپ ەتىپ 1-2 سۇرىپ شى­عار­عانىنا دا شۇكىرشىلىك ەتەتىن سەلەكتسيونەرلەرمەن سالىستىرعاندا ر.ورازاليەۆ ەڭبەگىنىڭ اسا جەمىستىلىگى تايعا تاڭبا باسقانداي كورىنەدى. كۇزدىك بيدايدىڭ – پروگرەسس, الما-اتينسكايا پولۋكارليكوۆايا, بوگارنايا-56, كومسومولسكايا-1, وپاكس-1, قارلىعاش, جەتىسۋ, يۋجنايا-12, ستەك­لو­ۆيدنايا-24, ەريتروسپەرمۋم-350, پيرو­تريكس-50, ناز, ساپالى, يۋبيلەينايا-60, تريتيكالە – تازا, اليا, نۋرەكە, قاراساي, مايرا, دەربەس, راۋسين, جادىرا, ەگەمەن, رامين, المالى, اراپ جانە المالى; جازدىق بيدايدىڭ – كازاحستانسكايا-10, كازاحستانسكايا-15, كازاحستانسكايا-17, كازاح­ستان­سكايا-19, كازاحستانسكايا-25, ليۋتەستسەنس-32, ليۋ­تەس­تسەنس-73, ليۋتەستسەنس-90, سكەنت-2, سكەنت-3, يلينسكايا, نادەجدا, الەم, جەڭىس, اراي, اكتيۋ­بينسكايا-39, الماكەن, ستەپنايا-50; قاتتى بي­داي­دىڭ – الۋا, ناۋرىز-2, ناۋرىز-6, گوردەي­فور­مە-254, كا­زاح­­ستانسكي يانتار; س ۇلىنىڭ – كا­زاح­ستانسكايا-70, ار­عىماق, تيۋ­مەن­سكايا گولوزەرنايا; كۇز­دىك ارپانىڭ – بە­رەكە-54; كۇ­رىشتىڭ – پاك لي, وپ­ىتنوە, زاريا, سۋاگ; سويانىڭ – ۆيتا; بۇرشاقتىڭ – شال; چەچەۆيتسانىڭ – اليبار; نۇقاتتىڭ – كاميلا, سوف­لوردىڭ – تسەنتر-70; ەمدىك ءشوپ­تەردىڭ – ما­رەل, رايگاۋبەك, شۇ­بارتال, ت.ب. سۇ­رىپتارى قازاقستان جانە تمد ەلدەرىندە كەڭ كولەمدى قامتىپ, 4,0 ملن. گا جەرگە سەبىلىپ وتىر. اۋىل شارۋاشىلىعى ما­ماندارىنىڭ بۇل سۇرىپتارعا دەگەن سۇرانىسى ۇلكەن. راقىم ورازاليەۆ عىلىمي ەڭ­بەك­تەرىندەگى سورت, لينيا, اگروە­كو­تيپ ۇعىمدارىنا بەرگەن انىقتامالارى عالىم­داردان قولداۋ تاۋىپ, بيولوگيالىق تەرمينو­لو­گياعا ەنگەنى قوماقتى ۇلەس دەپ باعالاندى. ەلى­مىزدە العاشقى بولىپ ول گەنوتيپ پەن قورشاعان ورتانىڭ ءوزارا اسەرلەسۋى ماسەلەلەرىن زەرتتەپ, وسى قۇبىلىسقا انىقتاما بەردى, سونداي-اق ترانسگرەسسيا زاڭدىلىق­تا­رى­نىڭ الگوريتمىن جاسادى. ر. ورازاليەۆ جاساعان بۋداندىق بيداي مودەلىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرى بار, ول بيدايدىڭ ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەلىنگەن ساندىق بەلگىلەرىن ءونىم­دىلىك, قىسقا توزىمدىلىك, قۇرعاقشىلىق پەن ىس­تىققا توزىمدىلىك, ۆەگە­تا­تسيالىق مەرزىم ۇزاقتىعى سياقتى بەلگى كورسەت­كىشتەردى قۇرايدى. قىسقا ساباقتىلىقتىڭ Rht-rht (1-13 گەندەرى), Ne-ne - نەكروز گەندەرى, Wrn–wrn ۆەگەتاتسيالىق مەرزىم گەندەرىنىڭ تۇقىم قۋالا­عىشتىعى زەرتتەلدى. گە­نە­تيكالىق-بيوحيميالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا ارىپتەستەرىمەن بىرىگىپ جۇرگىزىلگەن پيونەرلىك جۇمىستار تاڭبالانعان بەلوكتاردى (گليادين, گليۋتەنين) ۆەرتيكالدى ديسك ەلەكتروفورەزدەۋ ادىسىمەن جۇرگىزىلدى. قا­زىرگى كەزدە وسى ادىسپەن قازاقستاندىق سۇرىپتىق, كوللەكتسيالىق, سەلەك­تسيا­لىق ماتەريال انىقتا­لىپ, گەنەتيكالىق فور­مۋلاسى شىعارىلىپ تىزبەگە تىركەلگەن سوڭ ۇلت­تىق گەنوفوندقا تاپسىرىلىپ وتىر. سونىمەن قا­تار بيدايدى بيدايىقپەن, قارا بيدايمەن الشاق بۋدانداستىرۋ جۇمىستارى دا جولعا قويىلىپ, سونىڭ ناتەجەسىندە تريتي­كالەنىڭ جوعارى ءونىمدى, ايازعا ءتوزىمدى تازا جانە بالاۋسا سورتى الىندى. 1990-1992 جىلدارى ر.ورازاليەۆ بىلىكتى مامان رەتىندە قايتا قۇرىلعان قازاق اۋىل شارۋا­شىلىعى, سەلەكتسيا مەن ەگىنشىلىك, ورمان, سۋ شارۋاشىلىعى, اگروەكولوگيا ماسەلەلەرىمەن اكادەميك حاتشى رەتىندە اينالىستى, 1992-1995 جىلدارى ۆيتسە-پرەزيدەنت قىزمەتىن اتقاردى. ر.ورازاليەۆتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەڭبەگىنىڭ باعالانۋىنىڭ ەرەكشە بەلگىسى 1992 جىلى قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكا­دەمياسىنىڭ جانە ۋكراينا اگرارلىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ال 1998 جىلى رەسەي اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارى اكادەميا­سى­نىڭ شەتەلدىك مۇشەسى بولىپ سايلاندى. اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى قىزمەتىندە ر.ورازاليەۆ قازاق­ستاننىڭ اگروونەكاسىپ كەشەنىنىڭ 1995-2000 جىل­دارى دامۋىنىڭ كونتسەپتۋالدى باعدارلاماسىن جاساۋعا بەلسەنە قاتىسۋمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ 8 وبلىسىندا جاڭا عىلىمي ورتالىقتار ۇيىم­داس­تىردى. وسىلايشا قازاق اشعا جۇيەسىندە اگروونەركاسىپ كەشەنىن عىلىمي تۇرعىدان باس­قارۋ ءۇشىن وبلىستاردا عىلىمي-وندىرىستىك ورتا­لىقتار اشىلدى. عالىم ر.ورازاليەۆ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىن سەلەكتسيا مەن گەنەتيكانى دامىتۋ ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اگروەكولوگيا جانە دارىلىك شيكىزات ءتارىزدى جاڭا ماڭىزدى باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ جولعا قويىلۋىنا دا پايدالانادى. ەلىمىزدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ كۇيزەلىس جاعدايىن جەتە بىلگەندىكتەن اكادەميك ر.ورا­زاليەۆ قازاق اشعا اكادەمياسىنداعى جوعارى لاۋازىمدى قىزمەتتەن باس تارتىپ, دامىپ-ءور­كەن­دەۋىنە كوپ ۋاقىت بويى ءوزى اتسالىسقان قازاق ەگىن­شىلىك عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىن 1995-2003 جىلدارى باسقاردى. عالىمنىڭ جەتەكشىلىگىمەن جۇرگىزىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى جانە اكادەميالىق زەرتتەۋلەر تە­رەڭدىلىگىمەن جانە كولەمدىلىگىمەن قاشاندا ەرەكشەلەنەتىن. راقىم المابەك ۇلىنىڭ نەگىزگى عىلى­مي ەڭبەكتەرى كلاسسيكالىق سەلەكتسياعا قوماقتى ۇلەس بولعان تەوريالىق جانە ادىستەمەلىك ماسە­لەلەردىڭ كەڭ كولەمىن قامتيدى. ول ءوز شاكىرت­تەرىمەن بىرىگىپ جاساعان سەلەكتسيالىق ءۇردىستىڭ نەگىزگى كەزەڭ­دەرىنىڭ مودەلى بوپ تابىلاتىن باعدار­لاماسى مەن الگوريتمدەر تەك قازاق­ستان­نىڭ عانا ەمەس, ورتا ازيانىڭ, ۋكراينانىڭ, رەسەيدىڭ, موڭ­عوليانىڭ, مولداۆيا­نىڭ سەلەكتسيونەرلەرى مەن بيو­لوگتارى ءۇشىن دە كومەكشى قۇرال بولىپ تابىلادى. راقىم ورازاليەۆ وسىمدىكتەردىڭ گەندىك قورىن جاساۋ تۋرالى ۇلتتىق باعدارلامانى نەگىزدەپ, الەمدىك فلورانىڭ تابيعي الۋان تۇرلىلىگىن ان­ىق­تاۋ, ۇلتتىق گەندىك قور قۇرۋ تۋرالى ماسەلەنى جان-جاقتى كوتەردى. ر.ورازاليەۆ مەكتەبى استىق تۇقىمداستاردىڭ اۋقىمدى كوللەكتسياسىن جيناق­تاپ, جۇيەلەدى, سونىمەن قاتار ءتۇرلى ەلدەر ارا­سىندا ۇرىقتىق پلازما ماتەريالىمەن الىس-بەرىس جاساۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولدى. ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ الدىندا وسى ماسەلەنى ەگجەي-تەگجەيىمەن دالەلدەپ بەرىپ ۇلتتىق گەندىك قور قويماسىن سالۋعا رۇقسات الدى. ۇلكەن بىلىكتىلىگى مەن ەڭبەكقورلىعى ارقاسىن­دا عالىم سەلەكتسيا, گەنەتيكا, فيزيولوگيا, يممۋنيتەت, وسىمدىك شارۋاشىلىعى, بيوتەحنولوگيا, گەندىك ينجەنەريا, بيومەتريا, سونداي-اق اگروە­كولوگيا سالاسىندا جۇرگىزىلگەن جان-جاقتى زەرتتەۋلەرى بويىنشا 700-دەن استام عىلىمي ەڭبەگىن جاريالادى, ونىڭ 15-ءى مونوگرافيا جانە جيناق­تار, 24-ءى ادىستەمەلىك ۇسىنىس, 73-ءى اۋدانداس­تىرىلعان سۇرىپتار. ر.ورازاليەۆ عىلىمي-ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇ­­مىس­تاردىڭ ناعىز ۇيىتقىسى. ونىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن سەلەكتسيا, وسىمدىك شارۋاشىلىعى, وسىمدىك قورلارىنىڭ گەنوفوندى, اگروەكولوگيا مەن دارىلىك شيكىزاتتار بويىنشا 15 رەت حالىقارالىق كونفەرەنتسيا, سيمپوزيۋم مەن كەڭەس وتكىزىلدى. پروفەسسور ر.ورازاليەۆ قازاقستان ءدان تەح­نولوگياسى مەن عىلىمي كوميتەتىنىڭ, گەنەتيكتەر مەن سەلەكتسيونەرلەر قوعامىنىڭ, اگروەكولوگيا مەن قورشاعان ورتانى قورعاۋ تۋرالى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى, ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى تورالقاسىنىڭ مۇشەسى, «اسىل تۇقىم» رەسپۋب­ليكالىق تۇقىم شارۋاشىلىعى اسسوتسياتسياسى پرە­زيدەنتى, بيورەسۋرستار جونىندەگى حالىق­ارا­لىق كەڭەس مۇشەسى, قر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى عىلىم قورى اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىم­دارى سەكتسياسىنىڭ توراعاسى, قر ۇاازو بيۋرو مۇشەسى, «اگرومەريديان», «ۆەستنيك سەلسكوحوزيايستۆەننوي ناۋكي كازاحستانا» جانە «جارشى» جۋرنالدار رەداكتسيالىق القاسىنىڭ مۇشەسى, ەڭبەكشىقازاق, قاراساي, جامبىل, پانفيلوۆ, الا­كول, قورداي, مەركى جانە ت. رىسقۇلوۆ, جۋالى اۋداندارىنىڭ قۇر­مەتتى ازاماتى. رەسپۋبليكا ۇكى­مەتىنىڭ نۇسقاۋى­مەن راقىم المابەك ۇلىنىڭ جەتەكشىلىك ەتۋىمەن «سەلەكتسيا جەتىستىكتەرى تۋرا­لى» زاڭ نەگىزدەلدى. ءىرى مامان رەتىندە ول اگرو­ونەرقاسىپ كەشەنى سالالارىن دامىتۋ ماسەلەلەرى تۋرالى ۇكىمەت قاۋلىلارىن دايىنداۋعا بەلسەنە قاتىستى. عىلىمداعى جەتىستىكتەرى ءۇشىن عالىم ەڭبەك قىزىل تۋ جانە «قۇرمەت» وردەندەرىمەن, ن.ءا. نازارباەۆتىڭ, ن.ي. ۆاۆيلوۆتىڭ ەسكەرتكىش مەدالىمەن, سونداي-اق كوپتەگەن حالىقارالىق سىي­لىق­تاردىڭ يەگەرى, قسرو-نىڭ ۇزدىك ىزدەنۋشىسى, حالىق شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ 2 التىن, 2 كۇمىس, 3 قولا مەدالدارىمەن, سانداعان ەلدەردىڭ قۇرمەت گراموتالارىمەن ماراپاتتالدى. قازىر اكادەميك راقىم ورازاليەۆ رەس­پۋبلي­كامىزداعى باستى ەگىنشىلىك ينستيتۋتىنىڭ ءداندى داقىلدار ءبولىمىن باسقارۋدا, ءشا­كىرت­تەرىمەن بىرگە بيىكتەن بيىككە جەتىپ, بار باي­لىق­تىڭ باسى –بيدايدىڭ جاڭا سۇرىپتارىن ەكشەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا جانە ەلىمىزگە قاجەت­تى ءبىلىمدى دە بىلىكتى ماماندار دايىنداۋدا. سەرىك كەنەنباەۆ, «قازاگرويننوۆاتسيا» اق پرەزيدەنتى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. قيلىباي مەدەۋبەكوۆ, ۇعا اكادەميگى.