ايسبەرگ استىنداعى اعىستار

ءالى ەسىمدە, 1989 جىلدىڭ سوڭى ەدى. “جۇلدىز” جۋرنالىنىڭ پروزا ءبولى­مىن­دە جاڭا قىزمەتكەر, اقىن رافاەل ني­ياز­بەكوۆ ەكى-ءۇش جىلدان بەرى كوبەسى ءسو­گى­ل­مەي شاڭ قاۋىپ جاتقان كوپ قول­جازبانىڭ ىشىنەن جورگەم ىلىكتىرگەندەي ءىلىپ ءتۇسىپ “قۇزعىن تويعان قىس” اتتى حيكاياتتى وقىپ شىقتى دا, ۇناتىپ, كەزەكتى نومىرگە ۇسىندى. جۋرنالعا العاشقى بەتتەن-اق جوندەم دۇنيە ۇسىنۋ رافقاڭنىڭ وزىنە دە ابىروي. ءارى باس رەداكتور بولىپ كەلگەنىنە ءالى ءبىر جىل تولا قويماعان مۇحتار ماعاۋيننىڭ تالابى “جۇلدىزدى” جاقسارتۋ, جاڭارتۋ, ارىستارىمىزدىڭ اقتالۋىنا وراي ۇلتتىق رۋحپەن جاڭعىرتۋ ىڭعايىنان تابىلىپ تۇر ەدى. اسىرەسە, جاس, جاڭا ەسىمدەردەن ءۇمىت كۇتەتىن, تاڭنىڭ تازا سامالىنداي جامالدى جاڭالىق ىزدەيتىن. سول ىزدەگەنى جاڭاعى حيكاياتتان تابى­لىپ, ونىڭ اۆتورى تۇرىسبەك ساۋكەتاي شىعارماسى جۋرنالعا شىقپاستان بۇ­رىن اۋەلى ءوزى “جۇلدىزعا” قىزمەتكە شاقىرىلعان بولاتىن. حيكاياتتى قول­جازبا كۇيىندە وقىپ كوڭىلى تولعان باس رە­داكتوردىڭ ورىنباسارى, مارقۇم را­مازان توقتاروۆتىڭ سوندا لاپىلداپ بالاشا قۋانعانى دا جادىمىزدا. “اي, مۇحتار, بۇل جىگىتتى دەرەۋ “جۇلدىزعا” الۋ كەرەك” دەپ كەۋ-كەۋلەپ اي-شايعا قاراتار ەمەس. “جۇلدىزدا” جۇمىس ىستەۋ باقىت دەپ سانايتىن, اشارشىلىق تۋرالى ءبىر پوۆەست جازۋ ءوزىنىڭ دە قيالىندا جۇرگەن جاۋاپتى حاتشى احات جاقسىباەۆ تا رامازان اعانىڭ ۇسىنى­سىن قۇپتايتىن سىڭايلى. تەك “جۇل­دىزعا” شىقپاق وڭاي ما, سول قۋانىشتى تۇرىسبەك سۇيىنشىلەتىپ كەلىپ وزىمىزگە “جۋىپ” كەتكەن رافقاڭ ەكەۋمىز عانا “قاپ, اتتەگەن-اي, كەلمەي تۇرا تۇرسا بولار ەدى, پوۆەسى ەندى كەيىن ىسىرىلىپ, كەشىگىپ شىعاتىن بولدى-اۋ” دەپ وكىنەتىن سياقتىمىز. ويتكەنى, ءتارتىپ سولاي-تىن. دەسەك تە, قاتارىمىزعا تۇ­رىس­ب­ەك قوسىلعاسىن ورتامىز بۇرىن­عى­دان تولىپ, بەرەكەلەنە ءتۇستى. تۇرسىن جۇرتباەۆ باسقاراتىن پروزا ءبولىمى نىعايدى. كەلەر جىلى جۋرنالعا پوۆەسى دە شىقتى. تۇرسىن م.اۋەزوۆ مۋزەي-ءۇيىنىڭ ديرەكتورى بولىپ كەتكەن كەزدە ەلدىڭ باس ادەبي جۋرنالىنىڭ پروزا ءبولىمىنىڭ تىزگىنىن ۇستاۋعا تۇرىسبەك لايىق دەپ تانىلدى. ونىڭ پايىمدى پىكىرىن سول كەزدەردە “جۇلدىزعا” شى­عارمالارى شىعىپ جاتاتىن شەرحان مۇرتازا, قابدەش ءجۇمادىلوۆ, قاليحان ىسقاق, بەكەجان تىلەگەنوۆ, باسقا دا ءبىراز ۇلكەن جازۋشىلار ىلتيپاتقا الىپ تۇردى. كەيىن جاۋاپتى حاتشىنىڭ دا قىزمەتىن اتقاردى. رامازان اعا زەينەتكە شىققاندا م.ماعاۋين ەش ويلانباستان رەداكتوردىڭ ورىنباسارلىعىنا قالام قۋاتى جاعىنان دا, ازاماتتىعى تۇرعى­سىنان ەڭ سەنىمدى سەرىك ىنىلەرىنىڭ بىرىنە اينالعان تۇرىسبەك ساۋكەتايدى جىل­جىت­تى. بارا-بارا جۋرنالدى جوسپارلاۋ, جاساۋ, اۆتور تارتۋ, رەداكتسياىشىلىك جۇ­مىستىڭ بار بيلىگىن بەرىپ قويدى. بۇعان دەيىن 16 جىل تابان اۋدارماستان “قا­زاقفيلمدە” اۋدارما ءبولىمىن باسقارعان تۇرىسبەكتىڭ ەڭبەك كىتاپشاسىنداعى ەك­ىن­شى جازۋ ءالى كۇنگە وزگەرمەگەن. ءبىزدىڭ دوستى جازۋشىلار وداعىنىڭ سول باياعى ءۇشىنشى قاباتىنداعى “جۇلدىز” جۋرنا­لىنىڭ رەداكتسياسىنان, ەسىگىنىڭ سىر­تىنا “باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى” دەپ جازىلعان بولمەدەن تاباسىز. بۇل دەگەنىڭىز, تۇرىسبەكتىڭ ومىردەگى تۇراقتىلىعىنىڭ, كاسىپ پەن مۇراتقا ادالدىعىنىڭ ءبىر كورىنىسى بولار. ال ەندى جوعارىدا تىلگە تيەك ەتكەن, ونىڭ “جۇلدىز” جۋرنالىنا اتتاي قالانىپ شاقىرىلۋىنا سەبەپشى بولعان “قۇزعىن تويعان قىس” حيكاياتىنا اينالىپ كەلەر بولساق, بۇل جالپى ادەبيەتىمىزدەگى سوناۋ 32 جىلعى سويقان اشارشىلىق تۋرالى اششى شىندىقتى اشىپ ايتقان العاشقى سوقتالى تۋىندىلاردىڭ ءبىرى بولۋىمەن قاتار, اۆتوردىڭ جازۋشى رەتىندە جان-جاقتى تولىسىپ قالىپتاس­قانىن اڭداتتى. “سۇيەك” دەپ اتالاتىن ءبىر تاراۋى “ەگەمەن قازاقستاندا” دا جاريالانعان. اۋىر سالماق, قازاقتىڭ ءزىلماۋىر قاسىرەتىن ارقالاعان وسىناۋ حيكاياتتىڭ باسىنان اياعىنا دەيىن مۇڭعا بولەنگەن سىرشىل سۋرەتتى سۇلۋلىعىن ءبىر ساتكە دە جوعالتپاي الىپ شىققان­دى­عىنا قايران قالعاندايسىڭ. اشار­شى­لىق ناۋبەتىندەگى ادام تاعدىرى, ءبىر وتباسىنىڭ وشاق وتىنىڭ ايانىشتى ازاپپەن ءسونۋى ارقىلى بۇكىل حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن قاسىرەتتى شەبەر ءورىپ, نانىمدى بەينەلەپ, تەرەڭدەي اشىپ كورسەتە بىلگەن. اسىل بىلەزىگىن جارتى شەلەك تالقانعا ايىرباستاعان ءبىر كەزدەگى بايدىڭ سىلقىلداعان سۇلۋ قىزى, ادام ەتىن جەمەك بولعاندا قاقپانعا تۇسكەن... ادام, شومەلەدەن تىشقان اۋلاعان ءبىر كەزدەگى جىگىتتىڭ سۇلتانى, سال-سەرى, ساياتشى نۇربەك. ۋاكىل ني­كولاي يساكوۆيچ: “دەمەك, بۇل “سوتسيا­ليزم” كولحوزىنىڭ جەرىندەگى ءجۇز جەتپىس ءۇشىنشى ولىك دە. ۇمىتپاي جازىپ قوي” دەيتىن ءبىر عانا شتريحتان اجداھا الاپاتتىڭ اۋقىمى انىق اڭعارىلادى. وسىنداي سۇمدىق تراگەديالىق سۋرەت­تەرگە تولى پوۆەستى تۇرىسبەك رومان قى­لۋعا دا نيەت ەتكەن-ءدى, بىراق وسى العاش­قى اسا ءبىر شىنايىلىقپەن مۇڭدى ءمۇ­سىن بولىپ قۇيىلعان, كوز بەن كوڭىلگە ءبىر­دە­ي ىستىق قالپىن بۇزعىسى كەلمەپ­تى. ءبىز دە سول شەشىمىن قۇپتادىق. “قۇزعىن تويعان قىسقا” دەيىنگى اڭگىمە-حيكاياتتارى دا ءوزىن سىيلايتىن كەز كەلگەن قالامگەردىڭ تاقياسىنا تارلىق ەتپەيتىن تۇرىسبەكتىڭ ستۋدەنتتىك شاعىن كوزگە ەلەستەتەمىن. ورىندى جە­رىندە تاۋىپ ايتار ءازىل-قالجىڭعا دا ۇس­تا, سابىردان دا جازبايدى, بىراق كو­بىنە-كوپ ساياق جۇرەدى. تۇرىسبەكتى عالىم بولار دەپ ويلايتىنبىز. ۇستازىمىز پروفەسسور حايىرجان بەكحوجيننىڭ جەتەكشىلىگىمەن شوقان شى­عارمالا­رىن­دا پاتشالى رە­سەيدىڭ استارلى مىسقىل­مەن سىنالۋىن ىزەرلەگەن عىلى­مي جۇ­مى­سىمەن قازان قا­لا­سىندا وتكەن ستۋ­دەنت­تەردىڭ ءبۇ­كىلوداقتىق عىلىمي كون­فە­­رەن­تسياسىنا دا قاتىسىپ كەلىپ ەدى. دەگەنمەن, عىلىم­عا ودان ءارى تەرەڭدەمەدى, قا­زاننان كەرى قايتتى. بىرەر جىل بۇ­رىن كۋرسىمىزدىڭ ءبىر سەر­كەسى: “شىركىن-اي, تۇ­­­رىسبەك عىلىممەن سول بە­تىن­دە اي­نا­لىسا بەرگەندە ەندىگى اكا­دە­ميك بولىپ وتى­رار ەدى” دە­گەن سىڭايدا وكى­نىش ءبىل­دىر­دى. ءوز باسىم وسى پىكىردى قا­بىلداي قويمادىم. سەبە­بى, جازۋشىلىق ونەردى تۇ­رىس­بەكتىڭ تابيعاتىنا ءتا­ڭى­رىم ءوزى تارتۋ ەتىپ دارىت­قان سياقتى بولىپ كورىنەدى ماعان. ەلىمىزدىڭ شىعىسىنان, ال­تاي وڭىرىنەن شىققان تا­لانتتى جازۋشىلار ۇلكەن ءبىر شوعىر. سولاردىڭ بەل ور­تاسىنان ويىپ ورىن ال­عان تۇرىسبەكتىڭ بالا قيا­لىن ەڭ اۋەلى كۇرشىمنىڭ سۇ­لۋ تابيعاتى الديلەگەن بو­لار. اۋىلدىڭ جاز جايلاۋى – بارلىباي تاۋىندا. اكەسى راحمەتوللا باقتاشى, مو­مىن ادام. ءوز بەتىمەن مۇسىلمانشا وقىعان, ارعى اتالارىنان بەرى نامازىن قازا قىلماعان ءدىندار. اكەگە ەرگەن بالا تۇرىسبەك بارلىباي­دىڭ بارلىق قونىش-قويناۋى, قولات-قولتىقتارىندا بۇزاۋ باعىپ, بىتە قاي­ناسىپ وسەدى. ونداعى الابيە, جىڭىشكە, كەسىك, قايراقتى, قاباق دەگەن جەر­لەر­دىڭ ءاربىر بۇتا, ءار تاسىمەن سىرلاسىپ كۇن كەشەدى. بۇراڭداعان بۇقتىرما, مۇنارلانعان تاۋ شاتقالدارى, ودان ءارى قاتونقاراعاي. بارلىباي بيىگىنەن باقتاشى بالاعا وسى عاجاپتىڭ ءبارى كورىنىپ تۇرادى. وركەشتەنە ساتىلاي بيىكتەگەن التاي تاۋلارى وسىناۋ ۇلى كوشىمەن اسپان جاققا ساپار شەگىپ بارا جاتقانداي. بيىگىندە ماڭگى قار. ەتەگىندە سامىرسىن, قاراعاي, قايىڭ. ساي-سالا تولى تاسپەن تارماسىپ ۇيىسقان ۇشقات, قاراقات, تاڭقۋراي, جارعا جارماسقان تۇشالا. وسى بۇلا تابيعات, تۋعان جەردىڭ قاسيەت-كيەسى مەن تولايىم تاماشالارى التايدىڭ قاليحان ىسقاق, ورالحان بوكەي, الىبەك اسقاروۆ, ديداحمەت ءاشىم­حانوۆ سياقتى جۇيرىك جىرشى­لارىمەن قاتار تۇرىسبەك ساۋكەتايدىڭ دا, اسىرەسە, حيكاياتتار توپتاماسىندا بىرىنەن ەكىنشىسىنە اۋىسا وتىرىپ, اسەم ەسكيز-سۋرەتتەرمەن, جادىندا جادىگەردەي ساقتالعان كورىكتى سلايدتارمەن, مايەكتى تىلمەن ادەمى جىرلانعان دەر ەدىك. ءسويتىپ, كۇرشىمدە ەس بىلگەننەن جان دۇنيەسى تابيعاتپەن جاراسىم تاپقان ويىن بالاسى بىرتە-بىرتە باسقا ءبىر قىزىقتىڭ سورابىنا تۇسەدى. اۋىلعا كەلگەن اۆتودۇكەن العان زاتتىڭ قالعان اقشاسىن قايتارماي, ورنىنا كىتاپ بەرە سالاتىن كورىنەدى. كەيبىرەۋلەر بۇعان كەلىسپەي داۋلاسىپ جاتسا دا, ءدال وسى­نىسى تۇرىسبەكتىڭ قولايىنا قونا كەت­تى. كىتاپ كوپ, ءۇيىلىپ جاتادى. ادەبيەت جاڭا سەرپىنمەن دامىعان الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتاسى. باتىرلار جىرىن تاۋىسقان باقتاشى بالا ەندى عافۋ, ءىز­تاي, ءشامىل, ادىلبەك, ساعي, تۇمانباي, قادىر سياقتى اۋزىمەن قۇس تىستەگەن ارقالى اقىندارعا اۋىستى. ءبىر ءارپىن قالدىرماستان قۇنىعىپ وقيدى, ءۇستى-ۇستىنە قىزىعىپ وقيدى. ءوستىپ ءجۇرىپ ولەڭنىڭ قۇدىرەتىمەن ءبىزدىڭ تۇرىسبەگىمىز ءسوز سيقىرىنا اربالعان ەكەن-اۋ. اربالعانى سول, ولەڭ ونىڭ جۇرەگىنە دەرت بولىپ بايلاندى. ءوزى دە ولەڭ جازا باستادى. جانى شۋاق, كوڭىلى شات, سەزىمى بۇلا. كەۋدەسى تۇنعان رومانتيكا. جۇرەك الدەبىر قۇشتارلىقپەن لاپىلداپ جانادى. جوتانىڭ باسىنا شىعىپ الىپ كوكىرەگىن كەرىپ, كوزى بۋلانىپ, اينالا توڭىرەككە ۇزاق-ۇزاق قاراپ تۇرار ەدى. اۋىلدى اينالا قورشاعان تابيعات ولەڭىنە ورنەگىن سالاتىنداي. سونىمەن بىرگە ەلىكتەۋى دە, سولىقتاۋى دا بار سياقتى. نە كەرەك, العاشقى ولەڭ كۇر­شىمنىڭ “كوممۋنيستىك ەڭبەك” اۋداندىق گازەتىندە تاسقا باسىلىپ شىققان كۇن دە جەتكەن. ودان شالدارعا الپامىس پەن قوبىلاندىنى زاۋلاتىپ وقۋى قوسىلىپ اقىن بالا اتاندى. كەلە-كەلە اقىن با­لا­ڭىزدىڭ ولەڭدەرى الماتىداعى “قا­زاقستان پيونەرى” جانە سەمەيدەگى وب­لىستىق “كوممۋنيزم تۋى” گازەتتەرىنىڭ بەتتەرىنەن جيىلەتىپ كورىنۋگە اينالدى. وسى تۇستا وبلىستىق گازەتتە مارات قا­بانباەۆ, اسقار ەگەۋباەۆتار جارىسا, قاتار كورىنە باستادى. گازەتتە قۇلاش-قۇلاش ولەڭى شىعاتىن وقۋشىنى مەكتەپ الاقانىندا ۇستادى. 1967 جىلى “سوۆەت­تىك مەنىڭ وتانىم” اتتى رەسپۋبليكالىق كونكۋرسقا ءبىر داپتەر پوەما جازىپ, ايدى اسپانعا شىعارعانى جانە بار. قۇداي سالماسىن, قىزدار حات جازىپ, كوپ دوستار تاپقان. اقىن بالا ادەبيەتتى عانا ەمەس, ماتەماتيكا, فيزيكا, حيميا پاندەرىن دە ۇناتىپ جاقسى وقىدى. وقۋشىلىق وليمپيادالاردا ءتاۋىر ناتيجەلەرگە جەتىپ, مەكتەپ بىتىرەردە لەنينگرادتىڭ كينوينجەنەرلەر ينستيتۋتىنا شاقىرۋ قاعاز العان. ارمانشىل جاس الابۇرتقان كوڭىل تولقۋىمەن قۇجاتتارىن اۋەلى پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتقا تاپسىرسا دا, ودان قايتىپ الىپ “نارحوزعا” ءتۇس­كەن. ءبىر جىل كىلەڭ بەسكە وقىعان ستۋدەنتتى موسكۆانىڭ پلەحانوۆ اتىن­داعى قارجى ينستيتۋتىنا جىبەرگەن. “بالالىق قوي, بارماي قالدىم” دەيدى ءوزى. ال, شىندىعىندا, كوڭىلدەن اقىن بولسام دەگەن ارمان كەتپەي قويعان. سول ارمان اقىرى ماتەماتيكا, فيزيكا­لار­دان, “نارحوزدان” دا ات قۇيرىعىن كەس­تىرىپ, 1970 جىلى قازمۋ-ءدىڭ جۋرناليس­تيكا فاكۋلتەتىنە الىپ كەلدى. قازاق­تىڭ قازىرگى قابىرعالى قالامگەرى تۇ­رىسبەك ساۋكەتايدىڭ ايسبەرگ استىن­داعى اعىستارداي جۇرت بىلە بەرمەيتىن ءومىر بەتىنىڭ ءبىر ايشىعى وسىنداي. “نە ىزدەيسىڭ, كوڭىلىم, نە ىزدەيسىڭ؟” دەپ ۇلى اقىن ايتقانداي, ءوز ارمان­داس­تارىنىڭ اراسىنا قوسىلعاننان كەيىن دە كوڭىل تىنىشتىق بەرمەدى. ايسبەرگ استىندا باسقا اعىستار پايدا بولدى. ءوزىنىڭ ولەڭنەن گورى پروزاعا بەيىمدى­لىگىن سەزىنە بەردى. العاشقى ءبىر-ەكى اڭگىمەسىنىڭ ءبىز دە ءدامىن الىپ كورگەنبىز. سول كەزدە “ەيفوريا”, “ەكستاز” دەگەن اڭگىمەدە قولدانىلعان سوزدەردىڭ استار­لى ماعىنالارى جايىندا پىكىر الىس­قا­نىمىز دا ەسىمدە قالىپتى. “دوس ءجۇ­رەگى” دەگەن اڭگىمەسىندە جان سىرىن ولەڭدەگىدەي اقتارعانى بار ەدى. ولەڭنەن كەتە الماي جۇرگەنى بولار دەپ ويلاي­مىن. كەيىنگى شىعارمالارىنىڭ بارلى­عىنداعى كوپ جازۋشىلاردا كەزدەسە بەرمەس تۇنىپ تۇرعان پوەزيا, ىشكى سىر­شىل ۇندەستىك, نازىك ليريزم ءلۇپىلى توق­تاماعان سول اقىندىعىنىڭ سەبەبىنەن بولار دەپ شامالايمىن. قالاي بولعان­دا دا, وتكەن عاسىردىڭ 70-ءشى جىل­دا­رىنىڭ ورتاسىنا تامان تۇرىسبەكتىڭ مولدىرەگەن, تۇما تۇنىقتى تىرناقالدى اڭگىمەلەرىنىڭ جارياعا شىعۋىنا جول اشىلماي قالمادى. “جالىن” جۋرنا­لىندا “وزەكتەگى ءورت”, “جۇلدىزدا” “تاس­باقانىڭ قابىعى” ىسپەتتەس اڭگىمە­لەرى جاريالاندى. بۇدان سوڭ وسى جاس جازۋشىنىڭ قولايىنا ءدوپ كەلەر قوي اسىعىنداي الشى ءتۇسىرىپ وتىرار جانرى پوۆەست بولعانى دا كوز الدىمىزدا. سىر­لى-مۇڭدى “جانارتاۋدىڭ جا­لى­نى”, “ايلى ءتۇن ەدى”, “شاڭىراقتان ءتۇس­كەن كۇن” حيكاياتتارى بىرىنەن سوڭ ءبىرى جا­زىلدى. وسى تاڭعى شىقتاي تازا سە­زىمگە, ىزگىلىكتى ارداقتاۋعا قۇرىلعان حي­كاياتتار ءۇش مارتە – ءبىر رەت ءبىرىنشى, ەكى رەت ەكىنشى “جالىن” سىيلىعىن ەنشى­لە­گەندە الىس كوكشەتاۋدا جاتىپ تۇ­رىس­بەكتىڭ تابىسىنا, قازاق پروزا­سىن­داعى ءساتتى قادامدارىنا قۋانىپ ەدىك-اۋ. ودان بەرى دە وتىز جىلداي ۋاقىت زىمىراپ ءوتىپتى. سول العاشقى پوۆەستەر­دەگى ۇستانىمى مەن ۇستالىعىنان جاز­باعان تۇرىسبەك ساۋكەتاي بۇل كۇندەردە ونەگەسى مول, ءورىسى كەڭ, قالامگەرلىك پا­رىز ۇدەسىنەن شىققان, شىنايى سۋ­رەتكەر جازۋشى. 1998 جىلى “جازۋشى” باسپاسىنان شىققان, حالىقارالىق “الاش” سىيلىعىن يەلەنگەن “كولەڭ­كە­لەر پاتشالىعى” كىتابىنداعى جوعارىدا ايتقان “قۇزعىن تويعان قىس” حيكاياتى باستاتقان سەرەك-سەرەك ساليقالى پوۆەس­تەر توپتاماسى, جەلتوقسان وقيعاسىنان كەيىنگى قازاق قوعامىنىڭ قاتپارلارىنا ۇڭىلگەن, الماعايىپ شاقتىڭ قاراڭ­عى­سىندا قارمانىپ جول ىزدەگەن حالىق رۋحىنىڭ جاڭعىرىقتارىن اۋلاعان “ايقاراڭعىسى” جانە “جەلقايىق” سياقتى كەڭ تىنىستى, بيىك ورەلى, سونى سيپاتتى كۇردەلى روماندارى جازۋشى­نىڭ قازىرگى ادەبيەتىمىزدەگى ورنىن وسى­لايشا بيىك باعامداۋعا نەگىز بەرەدى. ءبارى بايگەلى بولعان العاشقى كەزدەگى شاعىن پوۆەستەرىن بىلاي قويعاندا, تۇرىسبەكتىڭ “كولەڭكەلەر پاتشالىعى” جيناعىنا ەنگەن تاڭداۋلى حيكاياتتارى­نىڭ تارتىمدىلىعى قانداي دەسەڭىزشى! ادەمى جىرداي وقىلادى. تىلىنەن التاي باۋرايلارىنداعى كوكوراي شالعىننىڭ سىبدىرى ەستىلەدى, جۇپارلى لەبى ەسەدى. كەيدە ءبىر ەركە بۇلاقتاي سىلدىراپ, قىز شولپىسىنداي سىڭعىرلاعانىنا ەرىكسىز سۇيسىنەسىڭ. سەزىم سۋرەتتەرى, اۋىلداعى ءومىر سۋرەتتەرى, بال مىنەزدەر, بالداۋرەن بالالىق ەلەستەرى عاجاپ. ءوزىڭىز دە “مۇڭ پەردەلەگەن تەرەزەدەن” قاراعانداي بولاسىز. ءاياش قونجىق ايۋ ءسىزدىڭ دە ءبىر اياۋلىڭىز بولىپ, كوڭىلىڭىزدىڭ تورىنەن ورىن الادى. (مەن, ءتىپتى, سول قونجىق تاعدىرىن ولەڭ-باللاداعا اينالدىرۋعا تۇرىسبەكتىڭ رۇقساتىن دا الىپ قويىپ ەدىم). سونىڭ ءبارىن باستان وتكەرگەن, وزگەرمەگەن دۇنيەگە وزگەرگەن كوزبەن قا­راپ تۇرعان تۇرىسبەكتىڭ بالا كەيىپكەرى توم سويەر, گەكلبەرري فين, قوجا, چۋك جانە گەكتەرمەن قاتار ءومىر سۇرۋگە قاقىلى, سول اتاقتىلارمەن تەڭ پراۆولى سياقتى كورىنەدى ماعان. “بەسىنشى “ب”-داعى بەتحوۆەن” دە سولاي. ءار حيكاياتى قانداي دا ءبىر ساليقالى اڭگىمەگە, تياناقتى تالداۋعا وزەك بولعانداي. قازاق ومىرىندەگى ۇلكەن ءبىر سوقتالى كەزەڭ – جەلتوقسان وقيعاسى مەن ودان كەيىنگى جىلداردى ايقىن كوركەمدىك تۇجىرىممەن, تاريحي ءمان-ماڭىزىنا ءھام پسيحولوگيالىق استارلى يىرىمدە­رىنە تەرەڭ ۇڭىلە, تالقاندالعان ادام تاعدىرلارى ارقىلى, سولاردىڭ جان-دۇنيەسى مەن سانا-سەزىمىندەگى قاسىرەتتى وزگەرىستەر ارقىلى كورسەتەتىن ءىرى كور­كەم پولوتنوعا تاۋەكەل ەتۋىن ت.ساۋكە­تاي­دىڭ سۋرەتكەرلىك باتىلدىعى دەۋىمىز كەرەك. العاشقى رومانى – “ايقاراڭ­عىسى”. مۇندا ايقاراڭ­عى­سىنداي وتپەلى ۋاقىت, بۇل دا وتەر, ماڭگى قاسىرەت جوق دەگەن استارلى تۇسپال جا­تىر. ۋىز ما­حاب­باتتارى­نىڭ قۋانى­شىنا ۋ قۇي­ىلعان ءازيز-سۇلتان مەن ءسابيرانىڭ كۇيرەگەن با­قى­تى. قوناەۆ, ولجاس ءسۇ­لەيمەنوۆ, گور­با­چەۆ, لي­گا­چەۆ اقيقات ايا­سىندا وتە نانىمدى بەي­نەلەنىپ, رو­ماننىڭ اسەر­لىلىگىن ارت­تى­را تۇسكەن. موينىنا بۇ­عا­لىق تۇسپە­گەن بۇلا جاس­تىقتىڭ الاڭ­عا سەلدەي اق­تارىلىپ شى­عۋى كەرە­مەت-اق. بۇرىنعى ءداستۇرلى رومان تۇسىنىگىنەن فورما­سى دا, مازمۇنى دا بولەك, كومپوزيتسيالىق ءتۇ­زىلىمى, پسيحولوگيالىق شەگى­نىس­تە­رى, كەيىپكەرلەردىڭ جان-جاقتان جوسىلىپ اققان بۇلاقتارداي اقى­رىن­دا ءبىر ارنادا توعىسۋى نەعۇرلىم ەركىن قالىپ­تالعان رومان­دا بايانداۋ جوق, ءبارى سۋ­رەت­پەن, وقي­عا­مەن ءورىلىپ بە­رىلەدى. ءمى­نەز­گە باي, بەي­­­نەلى سىرباز ءتىل ءدامى تاڭ­دايىڭىزدا قال­عان­داي. اعى­نى بايسال, شىم-شىم­­­­داعان شىمىر تەگەۋ­رىن­­دى, تولقىنداعان ءيىرىمى مول قازاعىم­­نىڭ قاپتال ءتىلى. “ايقاراڭعىسى” – ازات تا بوستان قا­زاق­ستان­نىڭ جاڭا تاريحىنداعى سوق­تا­لى كەزەڭدەردى كەڭ تىنىسپەن قام­تي­تىن, ەپوپەيالىق ماقسات كوزدەگەن رو­مان­­­دار تسيكلىنىڭ تىرنا­قال­دى تۋىن­دىسى دەسەك, ەكىنشى رومان “جەلقايىق” جەلتوقساننان باستاپ تاۋەلسىزدىك العان­عا دەيىنگى قازاق قوعامىنىڭ الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق تۇرمىس پەن تىرشىلىك كۇيىن, وي-سانا­سىنىڭ اۋما-توكپە اعىندارىن زەردە­لەيدى. بۇل ەكى رومان دا كەزىندە “جۇل­دىز” جۋرنالىندا جاريا­لانعان, وقىر­مان قاۋىمنان جوعارى باعاسىن العان. تەك سىنشىلار مەن جازۋشى اعايىندار “كورمەس تۇيەنى دە كورمەستىڭ” كەبىمەن جۇمعان اۋىزدارىن اشار ەمەس. وقتا-تەكتە كوزىمىز شالىپ قالادى, جاقسى نارسەنى كورمەۋگە شە­بەرلەنىپ الىپپىز. “تاۋەلسىزدىك جىلدا­رىن كورسەتەتىن ءدا­نەڭە جوق” دەپ اۋىز­دى قۋ شوپپەن ءسۇر­تىپ, قارا اسپاندى جاۋ­دىرامىز. مارقۇم بەكەجان تىلەگە­نوۆ­تىڭ كوپ شىندىق­تاردى العاش شى­رىل­داتىپ ايتقان “قا­را جەل”, “سەكسەن التىنشى جىل” سي­ياق­تى كەسەك تە كەمەل روماندارىنا مۇح­تار ماعاۋيننەن باسقا ەشكىم جىلى ءسوز ايتپادى. را­مازان توقتاروۆتىڭ اققۋ انىندەي “بىتەۋ جاراسى” جايلى ەشكىم جۇمعان اۋزىن اشپايدى. ءدال وسى رامازان اعامىز وسى­دان ون جىل بۇرىن, قايتىس بولا­رىنان ون كۇن بۇرىن تۇرىسبەكتىڭ 50 جىلدىعىندا ءوزى جاقسى كورەتىن قالام­داس ءىنىسىنىڭ قوعام مەن زاماننىڭ تول­عاق­تى ماسەلەلەرىن تولعاپ جۇرگەنى جاي­ىن­دا تەبىرەنە سويلەگەنى كوكەيىمنەن كەت­پەيدى. سول تەبىرەنىستى تىرىلتسەك, ۇلى مارتەبەلى تاۋەلسىز­دى­گى­مىزدى تەرەڭ قات­پار­لارىمەن قوپارا, مەي­لىنشە كەڭ اۋقىم­مەن پاش ەتە جىر­عاي زەردەلەپ جاتقان ۇلكەن دۇنيە­لە­رىمىزدىڭ بىرەگەيى تۇرىسبەك ساۋكە­تاي­دىڭ ناق جاڭاعى “ايقاراڭ­عىسى” جانە “جەلقايىقپەن” ادەبيەتى­مىزگە مول ولجا سالىپ باستالعان “قيلى تاعدىر” روماندار تسيكلى ەكەنى ءسوزسىز. ءبىز بايقاعان تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, جازۋشى تۇرىسبەك ساۋكەتاي ءوز شىعار­ما­لارىندا كورگەن, ەستىگەن, بىلگەن شىن­دى­عىمەن, جالپىعا ءمالىم اكسيوما شىن­­­دىقپەن عانا شەكتەلمەيدى. كورمە­گەنىن دە كورۋگە, بىلمەگەنىن دە بىلۋگە ۇم­­­تىلادى. سەزىم-تۇيسىگىمەن وسى شىن­دىق-اۋ دەگەن شەكسىزدىككە قيالىن شا­رىق­تاتادى. شىن سۋرەتكەرلىكتىڭ قول جە­تە بەرمەس اۋسەلەسى دە وسى ەمەس پە. ولاي بولسا, ستيلدىك جاعىنان, كوركەم­دىك تۇرعىدان, قيلى تاعدىرلاردى ءبىر ارنادا توعىستىرۋدىڭ قيسىنىن تابۋ مەن جالپى جازۋشىلىق شەبەرلىك وراي­ىندا “جەلقايىقتىڭ” ءبىر سۇيەم بولسا دا العا كەتكەندىگى كوڭىلگە قونىمدى. جاق­سى ۇلگىسى جان-جاقتى تالداۋدى قا­جەت ەتەر, كوكەيكەستى تىڭ تاقىرىپتى قاۋ­­­زاعان, تاريحتا قالار ءومىرلى تۋىن­دى­نىڭ ءجونى وسى. دەمەك, 100 سەريالى شىم-شىتىرىق فيلم تۇسىرۋگە بولار­لىقتاي قالىڭ قاتپارلى “قيلى تاعدىر” تسيكلىنىڭ ءۇشىنشى رومانى, قازىر, عافۋ اقىن ايتپاقشى, جۇرەمەلەتە جازىلىپ جاتقان “قىران قازاسىنىڭ” دەڭگەيى الدىڭعىلاردان جوعارى بولادى دەپ ۇمىتتەنۋگە نەگىز بار سياقتى. تۇپتەپ كەلگەندە, “اقىرىن ءجۇرىپ, انىق باسارىمىز” دا تۇرىسبەك بولىپ شىق­تى. باياعىدا بالزاك ۇلكەن ءدۇ­نيە­لەرىنىڭ ارا-اراسىندا ءبىر اۋىق تى­نىس­تاپ سەرگۋ ءۇشىن ماحاببات تاقىرى­بىن­داعى كول-كوسىر نوۆەللالاردى ءۇيىپ-توگىپ جازىپ تاستايدى ەكەن. سول ۇردىستەن تابىلعان ءبىزدىڭ تۇرسەكەڭ دە باعزى ءداۋ­ىر­لەردە عۇمىر كەشىپ, ادامزات وركە­نيە­تىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان اقىل-وي الىپتارى قاقىندا ەركىن بايانداعان ءاپسانا-ەسسەلەردەن تۇراتىن “كونە دۇنيە كەمەڭگەرلەرى” اتتى قىزعىلىقتى تانىمدىق كىتابىن شىعاردى. تىرشىلىك تۋرالى پالساپالىق ءماندى مولتەك تۇيىندەرىن “شىتىرا” دەگەن اتپەن توپتاستىرۋدا. ءالى كۇنگە كينودان دا قول ۇزبەي, 200-دەن استام كوركەم فيلم ستسەناريلەرىن قازاقشالاۋىنىڭ ءوزى اتان تۇيەگە جۇك بولارلىق, ءوز الدىنا ءبىر توبە ەڭبەك. مىنە, وسىلارعا جازۋ­شى­لار وداعىنداعى ۇيىمداستىرۋ شارۋا­لارىنداعى ىقتياتتىلىعى, پروزا سەكتسياسىنىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋ سەرگەكتىگى, “جۇلدىز” جۋرنالىنىڭ نە­گىزگى ءبىر ۇستىنىنداي جيىرما جىلدىق جانكەشتىلىگى قوسىلعاندا ءبىز تۇرىسبەك ساۋكەتايدى التىن باستى ازاماتتىق, ساۋلەلى سۋرەتكەرلىك بيىكتەرگە كوتەرگەن ايسبەرگ استىنداعى اعىستاردىڭ قانشا­لىقتى شاراپاتتىلىعىن سەزىنە تۇسەر ەدىك. ال ونى تۇگەل تۇگەندەپ شىعۋ بۇل ماقالانىڭ دا, ءبىر ماقالانىڭ دا شەڭبەرىنە سىيماسا كەرەك. قورعانبەك امانجول. الماتى. -------------------------------- سۋرەتتى تۇسىرگەن بەرسىنبەك سارسەنوۆ.