“قارا ارحەولوگيانى” قاشان قويامىز؟

نەمەسە تاريح عىلىمى توبەلەردى تالقانداپ-توڭكەرۋگە عانا تاۋەلدى مە؟ تاياۋدا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تاريحشى عالىمدارى رەكتور باقىتجان ءابدىرايىموۆتىڭ باستاۋىمەن سىرداريانىڭ ەجەلگى ەسكى ارنالارىنىڭ ءبىرىنىڭ بويىندا ورنالاسقان, بۇل كۇندە جۇرتشىلىق نازارىنان تىس قالعان كونە توعىز قالانىڭ ورنىن ارنايى بارىپ, ارالاپ قايتقان ەدى. سوندا حالقىمىزدىڭ ەجەلگى تاريحىنىڭ تالاي كەزەڭدەرىنەن باي ماعلۇمات بەرەتىن وسىناۋ الىپ قالالار جۇرتىنىڭ مەملەكەت تاراپىنان قورعاۋعا الىنباي, زەرتتەلمەي, قولدارىنا مەتالىزدەگىش قۇرال الىپ, پايدا قۋعان الدەكىمدەردىڭ ەنشىسىنە ەركىن ءتيىپ, كۇتۋسىز, قاراۋسىز جاتقانىن كورىپ, قايران قالدى. سودان كەيىن ولار وسى توڭىرەكتە زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, رەسپۋبليكامىزدىڭ ءبىراز وسى تەكتەس تاريحي ورىندارىنا بارىپ قايتتى. وزىمىزدەگى جاعدايدى وزگەلەرمەن سالىستىرۋ ماقساتىندا رەسەي جەرىندەگى “قالالار ەلى” اتانعان ايگىلى ارقايىمعا ساپار شەكتى. وسىنداي ىزدەنىستەر بارىسىندا جازىلعان پروبلەمالىق ماقالانى ءتيىستى مەكەمە قىزمەتكەرلەرى مەن ماماندارىنا وي سالار دەگەن ماقساتتا كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنىپ وتىرمىز. قازاق تاريحسۇيەر قاۋىمىن ەرەكشە قىزىق­تىراتىن تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى – ارقايىم. وسى جازدا ءبىز قوستاناي وڭىرىندەگى بەلگىلى ولكەتانۋشى قۋانىش ورمانوۆپەن بىرگە ارقايىم ايماعىنا بارىپ قايتتىق. قازاقستاننىڭ رەسەيمەن شەكاراسىنا جاقىن, ەرتەدەگى قازاق جۇرتىنىڭ ءبىر قاناتىنا ورنالاسقان بۇل كونە قالاشىقتىڭ ءبىزدى قىزىقتىرۋى زاڭدى دا ەدى. قازاقستان جاعىنان ارقايىم قالاسى ورنالاسقان جەر قوستاناي وبلىسىمەن شەكتەسەدى. تابيعي-گەوگرافيالىق جاعىنان كەلسەك بۇل جايىق پەن توبىلدىڭ سول جاعالاۋلارىنىڭ اراسى, ياعني جايىق ورال تاۋلارىنان تومەن كاسپيگە قاراي اقسا, توبىل ارقادان سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتقا قاراي باعىت الىپ ەرتىسكە قۇيادى. مىنە وسى ەكى وزەننىڭ ارالىعىنداعى قۇنارلى, ۇساق توبەلى, كىشكەنە وزەندەر ورنەكتەگەن, توعايلى, شالعىندى ايماق “قالالار ەلى” اتالىپ جۇرگەن كونە وركەنيەت ورتالىعىنا نەگىز بولعان. بۇل القاپتى كەڭەس داۋىرىندە زەرتتەۋدى ۆ.ف.گەنينگ سىنتاستىدان (كۋرگان سينتاشتا) باستاعان ەدى, ال ارقايىمدى تاۋىپ “كۇن قالا” اتاندىرىپ كوپشىلىك قاۋىمعا الىپ شىققان گ.ب.زدانوۆيچ. بۇل كەزىندە قازاقستاندا كوپ جىلدار قىزمەت جاساعان ارحەولوگتاردىڭ ءبىرى. كوبىنەسە ورتالىق جانە سولتۇستىك قازاقستاننىڭ قولا داۋىرىمەن اينالىستى. رەسەيگە كوشەرىندە قاراعاندى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ارحەولوگيالىق مۇراجايىنا جيناقتالعان 25 مىڭ تاريحي جادىگەرلىكتى دە الىپ كەتكەنىن كوزى قاراقتى ادامدار بىلەدى. قىزىعى, قاراعاندى قالاسىنان كەتكەن گ.ب.ءزدانوۆيچتىڭ ورالدىڭ باسقا جەرىنەن ەمەس, ءدال قاراعاندى وزەنىنىڭ جاعاسىنان 1987 جىلى ارقايىمدى تاپقانى. تاپقان سول ماڭايدا ويناپ جۇرگەن بالالار دەيدى, بىراق رەسەيدى مويىنداتقان, الەمگە تانىتقان “گ.ب.”-نىڭ ءوزى. قاراعاندىلىقتار ونى وسىلايشا اببرەۆياتۋراسىن لاقاپ ات قىلىپ (تاحاللۋس) اتايدى. ەگەر گ.ب.زدانوۆيچ بولماعاندا ارقايىم دا, سول ماڭداعى باسقا ەسكەرتكىشتەر دە باياعىدا سول ماڭدا باستالعان توعان قۇرىلىسىنىڭ استىندا قالار ەدى. ارقايىم ارحەولوگتاردىڭ “سترانا گورودوۆ” اتاپ جۇرگەن قولا ءداۋىرىنىڭ پروتوقالا وركەنيەتىنىڭ ورتالىق قالالارىنىڭ ءبىرى. “پروتو” دەگەن ءسوز قالالاردىڭ اتاسى دەگەن ماعىنادا قولدانىلادى, ياعني قازىرگى قالالاردىڭ ارعى اتاسى سول “قالالار ەلى” دەگەن يشارا. وڭتۇستىك ورال ولكەسىندە ارقايىمنان باسقا سارىمساقتى, جۇرىمباي, سىنتاستى, الاند, ءبىرسۋات, ەسەنەي, چەرنورەچە سياقتى قالاشىقتار تولىپ جاتىر. بارلىق سانى 20 دەپ ەسەپتەيدى. قالاشىقتاردىڭ اراسى 40-60 شاقىرىم شاماسى, ياعني ءار قالا مەن ونىڭ وكرۋگىنىڭ يەمدەنگەن جەر كولەمى راديۋسى 20-30 شاقىرىم. بۇل جەردە قالالاردى مەكەندەگەن ەلدىڭ باقتاشى قاۋىم وكىلدەرى ەكەندىگىن ەسكە الۋ كەرەك. ازداعان تارى, س ۇلى وسىرەتىن سۋارمالى ەگىنشىلىكتەر بولعان, كىشى-گىرىم مىس قورىتاتىن پەشتەرى بار, بىراق نەگىزگى كۇن كورىستەرى مال شارۋاشىلىعى. ارقايىمدى كورەمىن دەپ بارعان ادام, ەڭ الدىمەن, ۇلكەن تۋريستىك ورتالىققا كەزدەسەدى. قاراعاندى وزەنىنىڭ ەكى قاپتالىنداعى تاۋلاردىڭ اڭعارىنىڭ ءار جەرىنە كورىكتى قۇرىلىستاردى سالىپ تاستاعان. بۇل جەردە تۋريستەر توقتايتىن مەكەنجايلار مەن مۇراجايلار قاتار ورنالاسقان جانە كونە داۋىرگە قاتىستى تاريحي جادىگەرلىكتەردىڭ ءبارى دە قايتا قالپىنا كەلتىرىلىپ قوناقتار ءۇشىن جۇمىس ىستەپ تۇر. قولا داۋىرىندەگى ءۇي-جايدى كورگىڭىز كەلسە, ول دايىن, ءتىپتى قونىپ كەتسەڭىز دە بولادى, اقشاڭىز بولسا, ودان ءارى سارمات كوسەمىنىڭ جەرلەنگەن قورعانى, كىرسەڭ شىققىسىز بايلىق, جاۋىنگەرلىك ءداۋىردىڭ سيپاتىن كورسەتەتىن قارۋ-جاراقتار, ودان ءارى بارساڭىز كازاك-ورىستىڭ ۋسادباسى, ەگىنى سالىنىپ, مالى سىرتتا جايىلىپ ءجۇر, تاعى ءسال قادام باسساڭىز قازاقتىڭ كيىز ۇيلەرى, ەرتتەۋلى تۇرعان ات, ساپىرۋلى سارى قىمىز. قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن جادىگەرلىكتەردىڭ اراسىندا كىتاپ, سۋۆەنير, تاماق ساتاتىن دۇڭگىرشەكتەر مەن دۇكەندەر ورنالاسقان. وسى جەردە كولىگىڭىزدى قاڭتارىپ, ءارى قاراي جاياۋ ارالاۋعا شىعاسىز. تۋريستىك ورتالىقتان ارقايىم قالاشىعىنا دەيىن بەس شاقىرىم جانە ءوز بەتىڭىزبەن ءبىر قادام دا جۇرە المايسىز, اقشاسىن تولەپ, بيلەتىن الىپ, جاياۋلاپ گيدتىڭ سوڭىنا ەرەسىز. ارنايى تاريحشى مامان ەكەنى سوزىنەن-اق بەلگىلى ورىس كەلىنشەگى ءبىزدى ارقايىمعا باستادى. جولدا ءۇش جەردە توقتاپ جولاي كەزدەسەتىن كونە ءداۋىردىڭ جادىگەرلىكتەرى مەن ارقايىمنىڭ عاجاپ تاريحى تۋرالى اقپاراتتى ميعا تىقپالاپ جاتىر. ءبىر قاراساڭىز كوزگە تۇسەتىندەي دە ەسكەرتكىشتەر ەمەس, “مىنا جەردە تاس ءداۋىرىنىڭ قونىسى بار” دەيدى, ودان ءارى جۇرسەڭىز “مىنا جەردە قولا ءداۋىرىنىڭ قابىرى” دەيدى. قازاقستاننىڭ ەسكەرتكىشتەرىن بىلەتىن ادامدار مۇندايدىڭ كوكەلەرى بىزدە ەكەنىن وسىندايدا سالىستىرىپ وتىرىپ-اق اڭعارادى, بىراق كوشتى باستاعان كەلىنشەكتىڭ اڭگىمەسى ادامدى ۇيىتىپ, سوڭىنان ەرگەن كوپشىلىك ادامزات بالاسىنىڭ وركەنيەت وشاعى تەك وسى ارقايىم دەگەنگە اقىرىنداپ يلانا باستايدى. بەس شاقىرىم جاياۋلاپ جۇرسەڭىز, جول بويى قۇلاعىڭىزدىڭ قۇرىشىن قاندىرىپ كەلىنشەكتىڭ اڭگىمەسىن تىڭداساڭىز ءسىز دە وسى پىكىرگە قاراي قۇلاي باستايسىز. جايىق پەن توبىل اراسىنداعى قالالاردىڭ ىشىندە سىرتقى بەكىنىس قابىرعاسى دوڭگەلەتە, شەڭبەر سياقتى سالىنعاندارى كوپ. ارقايىمنىڭ الەمدى تاڭعالدىرىپ تۇرعان سىرىنىڭ ءوزى دە وسى شەڭبەر قۇرىلىسى. قيالى قاناتتانىپ ۇشا جونەلەتىن قازىرگى زاماننىڭ ادامى قالانىڭ دوڭگەلەنە تۇسكەن اەروفوتوسىن كورىپ بىردەن كەرەمەت سەزىمدەرگە بولەنەدى. گ.ب.زدانوۆيچ وسى ايماقتى زەرتتەۋگە اەروپلاندى جاقسى پايدالانعان جانە ءبىر عاجابى ونىڭ ناتيجەسى دە تاماشا. جوعارىدان قاراساڭ راسىندا دا كۇن قالانىڭ ءوزى. بەكىنىستىڭ ىشىندەگى ۇيلەر دە قالا قابىرعاسىن جاعالاي ورنالاسقان جانە ءبىر ەمەس ەكى قاتار. كادىمگى تسيركتىڭ سىرتقى ءتۇرىن كوزگە ەلەستەتسەڭىز سوعان كەلەدى. گ.ب.ءزدانوۆيچتىڭ قايتا قالپىنا كەلتىرگەن جوباسىندا بەكىنىس قابىرعاسىن اينالا سالىنعان ءۇشىنشى قاتار ۇيلەردىڭ ورىندارى كورسەتىلگەن, بىراق ءبىز قانشا ءجىتى قاراعانىمىزبەن ول ۇيلەردىڭ ورىندارى كوزگە اڭعارىلا قويمايدى. ۆ.ف.گەنينگ زەرتتەگەن سىنتاستىنىڭ دا سىرتقى قورعانى شەڭبەر سياقتى بولاتىن, بىراق ىشىندەگى ءۇي-جايلارى شەڭبەر بويىمەن ورنالاسپاعان, كوشە تارتىبىنە كوبىرەك كەلەدى. گيد كەلىنشەكتىڭ ايتقانى ەرتەگىگە بەرگىسىز, مۇمكىن شىن, مۇمكىن قيال, ال قالاي بولسا دا تىڭداعان ادامعا جاعىمدى . ارقايىمعا مىڭداعان شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ ادامداردىڭ اعىلىپ كەلىپ جاتقانىن باسقاشا ءتۇسىندىرۋ قيىن. بۇل جەردە ءسىز ءبىر ءسات كۇندەلىكتى تىرشىلىكتىڭ كۇيبەڭىنەن بوساپ, ارحەواسترونوميالىق كەڭىستىككە كىرىپ كەتەسىز, ءسىز دۇنيەتانىمنىڭ باسقا ۇلگىلەرىنىڭ اسەرىن سەزە باستايسىز, وسى ارقىلى ءوزىڭىز دە سول الەمگە ەنگەندەي سەزىم پايدا بولادى. ارقايىم قورىق-مۇراجايىن ۇيىمداستىرعان گ.ب.ءزدانوۆيچتىڭ قازىرگى ادامزاتتىڭ قالانىڭ بەيمازا تىرشىلىگىنەن, ىعى-جىعى كولىگى مەن تولاسسىز ۇرىپ تۇراتىن تۇككە تۇرمايتىن اقپارات تاسقىنىنان شارشاعان وسالدىعىن ءدال تاۋىپ, تامىرشىداي باسا بىلگەن ىزدەنگىشتىگىنە تاڭعالاسىز. ءبىز كورگەن ارقايىم قورىق-مۇراجايى ءتاجىري­بەسىنىڭ قازاق زەرتتەۋشىلەرى مەن مۇراجاي قىزمەت­كەرلەرىنە ۇلگى بولارلىق تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى بار. گ.ب.زدانوۆيچ قالاشىقتى تۇگەل قازباعان. قالا­شىقتىڭ جالپى كولەمى 20 مىڭ شارشى مەتر بولسا, ارحەولوگتاردىڭ كۇرەگى قالاشىقتىڭ تەك ۇشتەن بىرىنە عانا تيىسكەن, قالعانى ءبۇتىن ساقتالعان. قالاشىقتاعى 60-شاقتى ءۇيدىڭ تەك 20-ى عانا قازبا جۇمىستارىنا ىلىككەن. قازىرگى كەزەڭدە اياق استىندا تاپتالىپ قالادى دەپ قالا ماڭىنا ەشكىمدى جولاتپايدى, بەكىنىس-قورعاننىڭ ۇستىنە ادام شىعارمايدى. ونىڭ ەسەسىنە قالاشىقتىڭ قازىلعان جاق شەتى قايتا قالپىنا كەلتىرىلگەن, ۇيلەردىڭ ورىندارى دا, بەكىنىس قابىرعالارى دا, وردىڭ ءىزى دە تاماشا كورىنىپ تۇر. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە ارقايىم قالاشىقتارى سول كەزەڭدەگى اۋا رايىنىڭ سۋىنا, نە كۇشەيىپ كەتكەن جاۋگەرشىلىككە بايلانىستى ۋاقىتشا سالىنعان قۇرىلىستارعا ۇقسايدى. ادام ءبىر جەردە كوپ مەكەندەسە سوعىرلىم جەردىڭ مادەني قاباتى تەرەڭ بولادى, جانىندا زيرات-قورىمدارى دا كوپ بولۋى زاڭدى, كۇل-قوقىس تا ءۇيىلىپ قالادى. كونە قالانىڭ ماڭىنان ونداي ءىزدى تابا المادىق. تۋريستىك ورتالىقتىڭ ءبىر قابىرعاسىندا تۇرعان لىسايا تاۋى, قازىر شامانكا اتالادى. لىسايا اتانۋىنا قاراعاندا ەرتەدە بۇل قازاقتىڭ قۋ توبە, نەمەسە قۋ تاۋى اتالعان ءتوپونيمىنىڭ ورىسشالانعان نۇسقاسى بولسا كەرەك. قالانىڭ ءوزى الەمنىڭ دىڭگەگى, ياعني كىندىگى بولسا, ونىڭ ماڭىنداعى, قابىرعاسىن قورشاي اققان وزەندەر مەن جىلعالار الەمدىك مۇحيت, ال شامانكا استرونوميالىق ورتالىق, عارىشقا باستايتىن سارا جول. قيالي ادامدار ءۇشىن ارقايىم تابيعات پەن ادامداردىڭ الەۋمەتتىك قۇندىلىقتارى ءبىر بىرىنە ابدەن سايكەستەنگەن قالا, ونىڭ قۇرىلىسىن جاساعان ادامدار, ارينە, عارىشتان حابار الىپ وتىرعان. ەگەر قالاشىقتىڭ ماڭىندا تاۋ بولماسا ونى سول زاماندا قولدان كوتەرگەن دەيدى ارقايىم زەرتتەۋشىلەرى. مىسالى, ارقايىمدا شامانكا بار جانە ول دۇنيەتانىم مودەلىنە سايكەس قالاشىقتىڭ سولتۇستىك قاناتىنان, وزەننەن ءارى ورنالاسقان, ال سىنتاستىدا تاۋ جوق, سول سەبەپتى ونىڭ جانىنداعى توبەشىك قولدان تۇرعىزىلعان. شامانكا ارقايىمعا تۋريستەردى تارتاتىن نەگىزگى قۇرالداردىڭ ءبىرى. كۇن شىقپاي ەرتە تۇرىپ, تاۋدىڭ باسىنا شىعىپ, كۇندى قارسى الۋ ەسكەرتكىشكە كەلگەن ەل ءۇشىن تۇراقتى داستۇرگە اينالعان. شامانكانىڭ باسىنا شىعىپ “اۆەستا” جىرلارىن جاتقا ايتۋ قالتقىسىز, ۇلكەن شابىتپەن ورىندالاتىن عۇرىپتاردىڭ ءبىرى. وزىمىزبەن شەكارالاس ايماقتان, ءوزىمىزدىڭ تاريحىمىزعا قاتىستى ەسكەرتكىشتەردى دارىپتەپ, قالىڭ ەلگە مەككە جاساپ وتىرعان رەسەيلىكتەرگە وسىندايدا قىزىعاسىڭ. نەگە ءبىزدىڭ ءوز ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەرىمىزگە قامقورلىعىمىز تومەن؟ “مادەني مۇرا” باعدار­لاماسىمەن ارحەولوگيالىق قازبالارعا ميللياردتاعان تەڭگە اقشا ءبولىندى. ۇلى دالانىڭ تاريحىنىڭ جاڭا بەتىن اشامىز دەگەن داقپىرتپەن قانشاما باعا جەتپەس ەسكەرتكىش تاس-تالقان بولىپ قازىلىپ, قازىرگى كۇنى اياق استى بولىپ جاتىر. جاقىندا سارىارقانىڭ باياناۋىل دەگەن قاسيەتتى جەرىندە بولدىق. تورايعىر كولىنىڭ جاعاسىندا ساق ءداۋىرىنىڭ پاتشا قورعانى الىستان كوزگە شالىنۋشى ەدى. سوڭعى جىلدارى ءبىر ەمەس, بىرنەشە ارحەولوگ, الماتىلىقتارى دا بار, جەرگىلىكتەرى دە بار وسى قورعاندى استى ۇستىنە شىعارىپ قوپاردى. ارحەولوگ كۇرەگى تيمەي تۇرعاندا كولدىڭ جاعاسىنا ەرەكشە ءوڭ بەرىپ, كونە تاريحتىڭ جەكە كۋالىگىندەي بولىپ , جان -جاعىنان الىپ بۇعى تاستارى مەن تاس باعاندارى مەن مۇندالىپ تۇرعان قورعاننان توپىراق پەن تاستىڭ ۇيىندىلەرى عانا قالدى. ەڭ بولماعاندا, بۇل جەردە ساق ءداۋىرىنىڭ پاتشا قورعانى بولعان دەپ تاقتايشاعا جازىپ, نە قورشاپ كەتسەيشى. ارحەولوگتاردىڭ جاعدايلارى مەن تۇسىنىكتەرى وسى, ال ەل قالاي؟ ەلدىڭ دە تاريحي تانىمى تاياز. بۇل جەردە ءبىز وسى قورعانعا قانشاما جىلدار يە بولىپ, ارحەولوگتارعا سەنىپ تاپسىرعان باياناۋىل حالقىن ايتىپ وتىرعان جوقپىز. اڭگىمە جالپى ەلدىڭ ەسكەرتكىشتەرگە كوزقاراسى تۋرالى. وسى ەسكەرتكىشكە ءبىزدى باستاپ بارعان ورمانشى كولدىڭ جاعاسىنا دەمالىس-سپورتتىق كەشەن سالىپ جاتقان استانالىقتاردىڭ بۇعىتاستاردىڭ بىرەۋىن قۇرىلىستىڭ ىرگەتاسىنا قالاپ جىبەرگەنىن كورىپ ەلدى جيناپ, شۋ كوتەرىپ قايتادان ورنىنا الىپ كەلدىك دەيدى. بيىكتىگى ەكى جارىم-ءۇش مەتردەي بۇعىتاستى ۇشكە ءبولىپ سپورتشى ازاماتتار قۇرىلىستىڭ تابانىنا سالعان. ارحەولوگ قايدا قاراعان, قۇرىلىسشى نە ويلاعان؟ ۇلتتىق سانا قايدا؟ تاريحي جادى قايدا؟ ايتەۋىر ابىروي بولعاندا بۇعىتاسقا ويىلىپ سالىنعان كۇن بەينەسى مەن بۇعى سۋرەتى ىرگەتاستىڭ سىرتىنا قالانىپ ونى باياناۋىلدىق ورمانشىلار كورىپ قالعان. ال جەرگىلىكتى ەلدىڭ كوزىن الا بەرە قۇرىلىسشىلار ىرگەتاسقا قانشا تاريحي جادىگەرلىكتى قالاپ جىبەردى؟ بۇل جاعى ءالى جۇمباق. تورايعىر كولىنىڭ جاعاسىنداعى ساق ءداۋىرىنىڭ پاتشا قورعانى ماڭايىنا قۇرىلىسشىنى جولاتاتىن جەر ەمەس. باياناۋىل ۇلتتىق پاركى وسىدان كەيىن دەمالىس ورىندارىنا كەلگەن ادامداردى الدىن الا تەكسەرىپ قۇرىلىسشىلاردى مۇمكىندىگىنشە بۇل ماڭعا جاقىنداتپاۋى كەرەك. باياناۋىل تەك تابيعي قورىق ەمەس, ول ەڭ الدىمەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ساقتايتىن ورىن-رەزەرۆۋار. بۇل ابىرويلى مىندەت ءبىزدىڭ الىپ قازاقستاندا تەك بىرنەشە عانا ولكەنىڭ ماڭدايىنا جازىلعان. قۇرىلىسشىلاردى وسىلايشا توقتاتتىق دەيىك, ال ارحەولوگيا عىلىمىن قايتپەك كەرەك؟ ارحەولوگيانى ينستيتۋتىمەن, جەرگىلىكتى ورتالىقتارىمەن قوسا مۇراجايلاردىڭ قاراماعىنا بەرگەن ءجون سەكىلدى. ەندىگى قالعان ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋدىڭ جالعىز جولى وسى, بۇل جول الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىنىڭ ءبارىنىڭ دە ۇستانعان جولى. ارحەولوگيا جەكە عىلىم ەمەس, وبرازداپ ايتساق ول تاريح عىلىمىنىڭ كۇرەگى. تاريحتى قايتادان قالپىنا كەلتىرۋدىڭ باسقا شاراسى تاۋسىلعان ۋاقىتتا تاريحشى امال جوق كۇرەككە سۇيەنەدى. ەگەر ءبىز ارحەولوگيانى مۇراجايلاردىڭ قاراماعىنا بەرسەك قانا تاپقان زاتتارىن قالتاسىنا سالدىراتىن, ۇستاپ جۇرەتىن ارحەولوگ قاۋىمىن تارتىپكە شاقىرامىز, دالادا قاپتاپ كەتكەن قولدارىندا مەتالىزدەگىشتەرى بار “قارا ارحەولوگيانى” دا اۋىزدىقتاۋدىڭ ءبىر جولى وسى بولۋعا ءتيىستى. ايتپەسە ارحەولوگتاردان مەزى بولعان جەرگىلىكتى ەلدىڭ ءوزى ولاردى يت قوسىپ قۋعا اينالدى. شىمكەنتكە بارعان جازۋشى اعالارىمىزدىڭ ءبىرىنىڭ: “بۇل نە دەگەن سۇمدىق, ءار توبەنىڭ باسىندا ءبىر ارحەولوگ” دەگەنىن ءبارىمىز دە ەستىدىك, سىر بويىنىڭ جۋاس ەلى دە ورتاعاسىرلىق جادىگەرلىكتەردى شۇرق-تەسىك قازىپ جاتقان ارحەولوگتار تاپقان زاتتارىنىڭ ءبارىن جەرگىلىكتى مۇراجايلارعا نەگە تاپسىرمايدى دەپ داۋىس كوتەرە باستادى. كەشە عانا قارقارالى ازاماتتارىنىڭ ارحەولوگتاردىڭ التىن ادامدى تاپتىق دەپ تاس-تالقان قازىپ كەتكەن قورىمىن قايتا جاۋىپ, ارۋاقتاردى ەندى مازالاۋعا جول بەرمەيمىز دەپ تاساتتىق بەرىپ جاتقانىن تەلەديداردان كوردىك. ءبىزدىڭ تاريح عىلىمى تەك ارحەولوگياعا عانا قاراپ قالدى ما؟ ءبىز ءارتۇرلى ساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى ارحەولوگيانى تاريح عىلىمىنىڭ كوشىنىڭ الدىنا شىعارىپ جىبەردىك. كەزىندە تاريحتىڭ باسقا سالالارىنا كۇش سالۋعا ۇستەم يدەولوگيا مۇمكىندىك بەرگەن جوق. سول سەبەپتى قازىرگى ۋاقىتتا كونە شىعىستىق تاريحنامادان ماقۇرىم بولعان, ءتول شەجىرەمىزدى ءتۇسىنىپ تۇگەندەۋگە تىلدەن اجىراپ قالعان قازاق قاۋىمى, اسىرەسە شەنەۋنىكتەر, ارحەولوگيا ءبىزدىڭ بۇكىل تاريحىمىزدى تۇگەندەپ بەرەتىندەي كورەدى. ەگەر ارحەولوگيا تۇگەندەپ بەرسە ءبىزدىڭ تاريح نەگە قىرىق جاماۋ كينولەنتا سياقتى؟ قازاقستان تاريحى ءبىر-بىرىنە قابىسپايتىن, ورتاسىندا دانەكەرى مەن بايلانىسى جوق, تاريحي-ەتنوستىق قيسىنى جوق بىرنەشە جالپاق كەزەڭنەن تۇراتىنى وتىرىك پە؟ قازاق شەجىرە-اڭىزدارى تاريحشىلار تاراپىنان زەرتتەلدى مە, ولاردى ءبىز قازاق تاريحىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن قولدانىپ ءجۇرمىز بە؟ قازاق شەجىرەسىنىڭ كونە قاباتتارىن قازىپ, وزگە دەرەكتەرمەن سالىستىرىپ, جارىققا شىعارىپ جاتقاندار بار, بىراق ولاردى مويىنداعان باسشى ازاماتتار جوق! ەۋرازيا دالاسىن ايقىش-ۇيقىش كەسىپ جاتقان كونە ساۋدا, ەلشىلىك, كوش-كەرۋەن جولداردىڭ بويىمەن تاريحشى عالىمداردىڭ ارنايى ەكسپەديتسيا جاساپ ءجۇرىپ وتكەنى بولدى ما ؟ ۇلى دالانى مەريديان بويىمەن كەسىپ ءوتىپ, وركەنيەتتىڭ كونە سوقپاقتارىن زەرتتەسەك دەگەن تالاپ بار شىعار تاريحشىلاردا, بىراق قولداۋشى ەل تابىلمايدى! مۇراجايلاردا, سونىڭ ىشىندە ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ قورىندا جيناقتالعان زاتتاردىڭ تىزبەسى, قازبا جۇمىستارى تۋرالى ەسەپتەردىڭ ماتىندەرى جاريالاندى ما, ءبىز وسى قولىمىزدا نە بار, نە جوق ەكەنىن بىلەمىز بە؟! قازاقستاندا ارحەولوگيا عىلىمى سوعىستان كەيىنگى اۋىر كەزەڭدە دۇنيەگە كەلدى. 1946 جىلى الكەي حاقان ۇلى مارعۇلان العاش رەت ارنايى ارحەو­لوگيالىق ەكسپەديتسيا جابدىقتاپ, تاريحشى عالىمداردىڭ اياعى باسپاعان بەتپاقتىڭ شولىنە قاراي اتتاندى. وسىدان كەيىن وتىز جىل بويى الەكەڭ ۇلى دالانى شيىرلاپ قازاق تاريحىنىڭ كونە سورابىنا دالەل بولاتىنداي دەرەك ىزدەدى. ول كەزەڭدە شەجىرەنى اۋىزعا الۋ قورقىنىشتى بولاتىن, ول كەزەڭدە قازاقتا قىتاي, اراب دەرەكتەرىن, اسىرەسە كونە يران جازبا داستۇرلەرىن بىلەتىن ادامدار بولعان جوق. سول سەبەپتى اكادەميك قازاق تاريحىنىڭ ىرگەتاسىن ارحەولوگياعا سۇيەنە وتىرىپ جاسادى, باسقا امال جوق ەدى. الەكەڭمەن سول كەزەڭدەردە جۇمىس ىستەگەن ادامدار ءالى دە ارامىزدا بار, اتاقتى عالىمنىڭ كوپ ۋاقىتىن كونەكوز قاريالارمەن اڭگىمەلەسىپ, شەجىرەدەن سىر شەرتىپ, قازاقتىڭ جىر-اڭىزدارىنان قۋات الىپ وتىرعانىن ولار مايىن تامىزىپ ايتادى. الەكەڭ قازاقتىڭ قاريالارىن قالاي قادىرلەسە, ەسكەرتكىشتەرىن دە سولاي ماپەلەدى. ءبىر عاجابى الەكەڭنىڭ قولى تيگەن ەسكەرتكىشتەردىڭ ءبارى دە ءوز ورىندارىندا تۇر. باسقاسىن بىلاي قويعاندا قولا ءداۋىرىنىڭ فينالدىق كەزەڭىنىڭ عاجايىپ نەكروپولى بەگازىنىڭ ءوزى دالاداعى اشىق مۇراجاي سياقتى, ءبىر تاسى قۇلاماعان, جان-جاعى لاستالماعان, وسىدان ءتورت مىڭ جىل بۇرىن قالاي تۇردى سولاي تۇر. ەسكەرتكىشتەردى جاپپاي قازۋ, قورعانداردى اۋدارىپ-توڭكەرىپ, بۋلدوزەرمەن تەگىستەپ كەتۋ كەيىن باستالدى. قازاق دالاسىندا وسى كۇنگە دەيىن ساقتالعان ارحەولوگيالىق ەسكەرتكىشتەردىڭ كوپشىلىگى ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز جەرلەنگەن قورىمدار. قالالىق مادەنيەتتىڭ كوزگە كورىنەتىن بەلگىلەرى تەك سىر القابىندا عانا باسىم. ەندەشە كىم بولسا دا كۇرەكتى ىڭعايلاماس بۇرىن الدىمەن ويلانۋى كەرەك. كور قازۋ, ەسكى جۇرتتى قوپارۋ وڭاي دۇنيە ەمەس, اسا قاجەتتىلىك بولماسا ءبىزدىڭ اتا-بابالارىمىز, الدىمىزداعى اعا عالىمدارىمىز بۇل ىسكە بارماعان. الەكەڭ كەتكەننەن كەيىن ءداستۇر جوعالدى, ارحەو­لوگيامەن عىلىمي اتاق ءۇشىن كاسىبي, نەمەسە اقشا يگەرۋ ءۇشىن اينالىساتىن جاڭا عالىمدار قالىپتاستى. ءبىر كانديداتتىق جۇمىس ءۇشىن ورتاشا ەسەپپەن 25-50-گە دەيىن كونە قورىم, نە ەسكى جۇرت قازىلسا, دوكتورلىقتا ول ەكى ەسەلەنەدى. ارحەولوگتاردىڭ تاراپىنان جاپپاي قازۋ, ءبىزدىڭ ەسكەرتكىشتەرىمىزدىڭ قادىرىن بىلمەيتىن بوگدە ەتنوس وكىلدەرىنىڭ كوپتەپ ەنۋى قازاق دەگەن ەلدىڭ كونە ءداۋىردىڭ ەسكەرتكىشىنە دەگەن ساكرالدى كوزقاراسىن وزگەرتىپ جىبەردى. بۇرىن قورعان-وبانىڭ جانىنان دۇعا وقىماي, اق بايلاماي وتپەيتىن قازاق ەندى ونىڭ تاسىن الىپ ءوزىنىڭ قوراسىنا پايدالانا باستادى. تاس بالبالداردى تراكتورمەن سۇيرەتىپ جۇرگەندەر پايدا بولدى. ال ءبىزدىڭ ۇلى دالادا ەسكەرتكىش ونشا كوپ ەمەس, ءار جەردە شوعىر-شوعىر عانا. بۇگىنگى كۇنى سول از ەسكەرتكىشتىڭ قانشاسى امان قالعانىن ەسەپتەۋ قاجەتتىلىگى كۇمانسىز. ارحەولوگيانىڭ كاسىبيلەنۋى, ارنايى ينس­تيتۋتتىڭ اشىلۋى ونى تاريحتىڭ وزگە سالالارىنان وقشاۋلادى. بۇرىنعىداي تاريحشىلار, ەتنوگرافتار, فولكلورتانۋ­شىلار قوسىلىپ كەشەندى جۇرگىزىلەتىن ىرگەلى جۇمىستار ازاي­دى. بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ارحەولوگتار اكادەميك ءا.ح.مار­عۇلان ءتىرىلىپ كەلسە ونى “سەن فيلولوگسىڭ” دەپ ارحەولوگيا ينستي­تۋتىنىڭ بوساعاسىنان اتتاتپاس ەدى. سوڭعى كەزەڭدە ارحەولوگتاردىڭ قانشاما اقشانى يگەرە وتىرىپ ءبىر ارقايىمعا تۇرارلىق قورىق-مۇراجاي ۇيىمداستىرا الماۋىن ءتىپتى ءتۇسىنۋ قيىن. ءبىزدىڭ ارحەولوگيانىڭ داعدارىسى “التىن ادامدار” سەريا­سىنان-اق كورىنەدى. قاي جەرگە بارساڭ دا ەكى-ءۇش التىن بۇيىم تاۋىپ الىپ تويلاپ, تەلەجۋ­رناليستەرمەن قوسىلىپ ۋلاپ-شۋلاپ جاتقان قاۋىم. بۇل ارحەولوگيانىڭ تاريح عىلىمىمەن ءبىرجولاتا اجىرا­سىپ, قازىنا ىزدەۋشىلىكپەن وتباسىن قۇراپ, قوسىلىپ كەتكەنىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ كونە جادىگەرلىكتەر ءۇشىن قازاق جەرىندەگى التىن ادامعا بايلانىستى ءار داۋرىقپا اپاتپەن تەڭ, سەبەبى ءار تەلەشوۋ جۇزدەگەن ادام­داردىڭ دەلەبەسىن قوزدىرىپ مەتالىزدەگىشتەرمەن, كۇرەكپەن, تراكتورمەن “قارا ارحەولوگيانى” ەسكەرتكىشتەرگە قاراي يتەرمەلەيدى. ارحەولوگيانىڭ تۇبەگەيلى ارمانى مەن ماق­ساتى التىن ىزدەۋ مە؟! قازاقستاندا قالالىق مادە­نيەتتىڭ ورتالىقتارى, كونە كەن ورىن­دارىنىڭ قالدىقتارى, ساۋدا جانە كوش جولدارىنىڭ سوراپ­تارى مەن بەكەتتەرى سياقتى تاماشا ەسكەرتكىشتەر بار ەمەس پە؟ ەۋرازيا دالاسىنداعى قالا مادەنيەتىنىڭ تاريحى ب.ز.د. 4-3 مىڭجىلدىققا, ياعني شۋمەر داۋىرىنە باستايدى. كەيبىر زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا چاتال-كۇيىك سياقتى ءتۇر­كيا جەرىندە ورنالاسقان قالالىق مەكەندەردىڭ تاريحى 7-6 مىڭجىلدىقتارمەن استاسادى. يوردانيا جەرىندە يەري­حون قالاسى بيبليادا اتالادى. ۇندىستانداعى موحەندجو-دارو جانە حاراپپا قالالارى ب.ز.د. 3-2 مىڭ­جىل­دىقتا, تۇركىمەنستانداعى كوپەت داگ تاۋىنىڭ باۋ­رايىنا, مۋرگاب وزەنىنىڭ جاعاسىنا ورنالاسقان – التىنتوبە, قوڭىرتوبە, توعىلىق –ب.ز.د. 3-2 مىڭجىل­دىقتار. ەگەر ءبىزدىڭ ءسولتۇس­تىكتەگى كورشىلەرىمىز وزدەرىنىڭ شەكاراسىنداعى ارقايىم باستاعان قالالار ەلىن ب.ز.د. 3-2 مىڭجىلدى­قتارمەن بايلانىستىرسا, ءبىز ەسكى قۇرلىق­تىڭ ورتاسىندا جاتقان ۇلى دالا نە وڭتۇستىكتە جوق, نە سولتۇستىكتە جوق, ايدا­لادا كوكتوبەنىڭ باسىندا قالىپ قويعانىمىز با؟ وسى سياقتى تولىپ جاتقان ماسەلەلەر قالالىق مادەنيەت ۇعى­مىنا تەرەڭ, بايىپتى كوزقاراس كەرەك ەكەنىن دالەل­دەي تۇسەدى. بۇل جەردە تەك كۇرەككە سۇيەنگەن ارحەولوگيالىق زەرتتەۋ ونشا ءونىم بەرە قويمايدى. وسى جاعدايدا قازاق جەرىنىڭ وڭتۇستىك قاپتالىندا سىر بويىندا ورىن تەپكەن جەتىاسار مادەنيەتى ەسكە تۇسەدى. ۇزاق جىلدار حورەزم ەكسپەديتسياسىنا جەتەكشىلىك جاساعان س.پ.تولستوۆ پىكىرىنە سۇيەنىپ ءبىزدىڭ تاريح عىلى­مى بۇل كونە وركەنيەت بەلگىلەرىن قاڭلى مادەنيەتىمەن بايلانىستى قاراستىرادى. ونىڭ وزگە ولكەلەرگە اسەرىن س.پ.تولستوۆتىڭ “ارالسكي ۋزەل ەتنوگەنەزا” دەگەن انىقتاماسىنان-اق اڭعاراسىڭ. اسارلاردىڭ زەرتتەۋشىلەر نازارىنا تۇسكەن ۇستىڭگى قاباتتارىنىڭ ۋاقىتى شامامەن ب.ز.د. ءبىرىنشى مىڭجىلدىق دەپ ەسەپتەلەدى. ال بىزگە بەلگىلى اسارلاردىڭ ءبارىنىڭ دە ماڭى جۇزدەگەن-مىڭداعان قورىم, ياعني وسىنىڭ ءوزى دە قالانىڭ تاريحىن بىرنەشە مىڭجىلعا تەرەڭدەتەدى. ءبىز حورەزم ەكسپەديتسياسىنىڭ جەتىاساردى قاڭلى مادەنيەتىمەن بايلانىستىرعانىن قولدايمىز, بىراق بۇل بەرتىنگى ەرتە كوشپەلىلەر داۋىرىندەگى قاڭلىلار ەمەس. كەمى ۋىز حانعا ەرگەن جۇرت, ياعني ساق – سكيف اتالاتىن ءداۋىردىڭ قاڭلىلارى. ءتىپتى بۇل جەردە افراسياب تۋرالى ءاپسانا-جىرلاردا ايتىلاتىن تۋر ەلى, تۇران جۇرتى تۋرالى اڭگىمە قوزعاۋ ورىندى بولار. ولاي بولسا ءبىز ارقايىم داۋىرىنە جاقىنداي­مىز. جەتىاسار ۇلى دالا مادەنيەتىنىڭ تاماشا شوعىرلانعان جەرى, وسى جەردە جۇرگىزىلگەن قازبا جۇمىستارىنىڭ ولجالارى تەك ۇلى دالانى عانا ەمەس كونە وركەنيەتتىڭ بارلىعىن قامتيدى. ل.م.لەۆينانىڭ: “يزدەليا ۆسەح نىنە يزۆەستنىح درەۆنيح ماستەرسكيح, ۆ توم چيسلە ستەكولنىح, وت ەگيپتا دو كيتايا, وت پەرەدنەگو ۆوستوكا, يرا­نا ي يندي دو تسەنترالنوي ەۆروپى ي پريبالتيكي, تاكجە بىلي نايدەنى ۆ دجەتى-اسارسكيح كۋرگاناح”, دەگەن ءسوزى تەگىن ايتىلا سالىنعان ءسوز ەمەس, وسى جەردى ەلۋ جىل بويى ەرىنبەي-تالماي زەرتتەگەن ماماننىڭ ءسوزى. جەتىاسار ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ورنالاسقان جەرى سىردىڭ تومەنگى اعىسىندا, داريانىڭ سول جاعالاۋىندا. اسار اتالاتىن كونە قالالار شوعىرى قازىرگى قىزىلوردا تۇسىنان باستالىپ سىردىڭ بايىرعى ارناسى ەسكىداريالىققا قاراي قالىڭداي بەرەدى. اسارلار جالپى جەتىاسار اتالادى, بۇل جوسالى ستانتسياسىنىڭ ماڭىندا ءبىر-بىرىنە جاقىن ورنالاسقان بىرنەشە قونىستاردىڭ ورىنى. قازىرگى كۇنى ولار بيدايىقاسار, التىناسار, قارالىاسار, ۇلكەن جانە كىشى قوساسار, تومپاقاسار دەگەن اتپەن تانىمال. ولاردىڭ ىشىندە بىرەۋى ەرەكشە ۇلكەن, سول كەزەڭدەگى تايپا كوسەمدەرىنىڭ مەكەنى بولعان بولۋى ءتيىستى. ال جەرگىلىكتى ەلدەن اقىرىنداپ سۇراستىرىپ قاراساڭ ەسكىداريالىققا قاراي قاراقاسار, ۇڭگىرلىاسار, جالپاقاسار, دوما­لاقاسار, قارااسار, سىرلىاسار, كەسكەن كۇيىك قالا, الىپ سياقتى كونە ءداۋىردىڭ قالالارى بارىن انىقتايسىڭ. وسى جيىرمادان استام قالاشىقتىڭ ءبارى دە ارقايىم سياقتى بەكىنىس قامالى بار قۇرىلىستار. كوپ جاعدايدا ولار­دىڭ دوڭگەلەنە بىتكەن سىرتقى فورماسى دا وڭتۇستىك ورال بەتكەيىندەگى قولا ءداۋىرىنىڭ قالا­لارىن ەسكە تۇسىرەدى. ارينە سىر بويى قالا­لارى توعىزاق پەن سىنتاستىنىڭ جاعاسىندا, ۇساق شوقىلار مەن توبەلەردىڭ اراسىندا, تاۋدان اققان كىشكەنە وزەنشەلەرگە يەك ارتقان تومپيعان قالاشىقتار ەمەس. قالا ەسەبىندە ءومىر ءسۇرۋى بىرنەشە مىڭ جىل بۇرىن توقتاسا دا قازىرگى كۇنى اسارلاردىڭ ۇلكەندىگى كىشى-گىرىم تاۋ سياقتى. مىسالى, جەتىاسار مادەنيەتىنىڭ تاماشا وكىلدەرىنىڭ ءبىرى قۋاڭداريانىڭ قۇرعاعان ەسكى ارناسىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان التىناسار. بۇل ەسكەرتكىش جوسالى ستانساسىنان وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي 50 شاقىرىم جەردە. بۇگىنگى كۇنگى ساقتالىپ تۇرعان بيىكتىگى 12-15 م. قالانىڭ كولەمى 16 گا, كوپتەگەن تۇرعىن ۇيلەردىڭ ورنى ساقتالعان. ونىڭ بىرەۋى شارتتى تۇردە ۇلكەن ءۇي اتالادى, كولەمى 150ح150 م., ەكىنشىسى “كىشى ءۇي” جەرلەۋ ورىنى, قالعان ەكى قۇرىلىس ءبىرى دوڭگەلەك, ءبىرى ءتورتبۇرىشتى دۋال-قورشاۋلار. ولاردىڭ نەگە سالىنعانى بەلگىسىز. ەگەر قازىرگى كۇنى وسىنشاما كولەم مەن بيىكتىكتى الىپ جاتسا, كونە داۋىردە التىناسار قالاي بولدى ەكەن ؟! ءبىز جەتىاسار مادەنيەتى ەۋرازيا تاريحىنداعى ءالى دە سىرى اشىلماعان ەرەكشە قۇبىلىس دەپ ەسەپتەيمىز. ءبىر عاجابى جەتىاسار قالاشىقتارى ءدال وزىمەن ىرگەلەس جاتقان ىڭكارداريا مەن اقشاداريا سياقتى سىردىڭ ەسكى ارنالارىنا ورنالاسقان شىرىك-رابات, ۇيعاراق, تۇگىسكەن, قويان قالا, ءبابىش مولدا, باراق تام سياقتى تولىپ جاتقان قالالىق ورتالىقتاردان ەرەكشە. باسقاسىن بىلاي قولعاندا جەتىاساردىڭ بەكىنىس قورعاندارىنىڭ ءزاۋلىم بيىك قابىر­عالارىن سوڭعىلاردان كورە المايسىز. بۇل جاعىنان الىستا جاتسا دا جەتىاسارعا وڭتۇستىك ورال اتىرابىندا جاتقان ارقايىم قالالارى كوبىرەك تۋىس سياقتى. وسى ۇقساستىقتىڭ سىرى نەدە ؟ وكىنىشكە وراي, قالالار تاريحىنا قاتىستى كوپتەگەن سۇراقتارعا ءالى جاۋاپ جوق. ءبىز ءوزىمىزدىڭ تاريحىمىزدىڭ ەڭ قىزىقتى قاتپارلارىن ارحەولوگياعا تاپسىرىپ قول قۋسىرىپ وتىرعان ادامعا ۇقسايمىز. وعان ەتنوستىق تاريح ءدال بۇگىنگى كۇنى اسا قاجەت ەمەس سياقتى. ەڭ باستىسى تاريحتىڭ بارلىق قىر-سىرىن قانشا جەردەن قازسا دا ماتەريالدىق مادەنيەت اشىپ بەرە المايدى. قازاق­ستاننىڭ وڭتۇستىگىندە سىر باسسەينىندەگى كونە قالالاردىڭ ىشىندەگى زەرتتەلگەندەرى شىرىك رابات پەن كوك ماردان قالالارى. شىرىك رابات سىرداريانىڭ ەسكى ارناسىنىڭ ءبىرى جاڭاداريانىڭ جاعالاۋىندا ورنالاسقان ب.ز.د. 6-5 عع.. قىزىلوردادان وڭتۇستىك-باتىسقا قاراي 300 كم. قىزىلقۇم ەتەگىندە. قالانىڭ جالپى اۋدانى 51 گا, ۇزىندىعى 850 م, ەنى -600 م. قالا بارلىق جاعىنان ەكى قاتار دۋالمەن جانە سۋ تولتىرىلعان ورمەن قورشالعان. ساق-اپاسياق­تاردىڭ مەكەنى دەپ ەسەپتەلەدى. كوك ماردان – ب.ز. 4-5 عع. ارىس وزەنى بويىندا ورنالاسقان, ول تۋرالى دا بىلىكتى زەرتتەۋلەر جوق. سوڭعى كەزدە تورعاي دالاسىنان ءتۇسىرىل­گەن اەرو­فوتوسۋرەتتەر ارقىلى تابىلعان كونە قالا جۇرت­تارىن “تۋرگايسكايا سۆاستيكا”, “شيليسكي كۆادرات”,  ت.ب. دەپ اتاپ تاريحقا قاتىسى جوق ادامدار يگەرىپ جاتىر دەپ ەستيمىز. ءبىر اقشاسى كوپ كارىس ازاماتى ارحەولوگتاردى جالداپ قازعىزىپ جاتىر-مىس دەيدى ەلدىڭ اڭگىمەسى. عىلىمي جاعىنان كەلسەك بىزدە تاريحتىڭ كونە كەزەڭدەرىنىڭ نەگىزگى سۇلباسى, زاڭدىلىقتارى, ءىرى قوزعالىس­تار زەرتتەلمەگەندىكتەن ءار جەردى شۇقىپ قازىپ جۇرگەننەن ەش ناتيجە شىعاتىن ءتۇرى جوق. بۇل جەردە زەرتتەۋدىڭ جاڭا باعىتتارى كەرەك, ەڭ الدىمەن تاريحشى, ەتنوگراف, انتروپولوگ, ءتىلشى, گەولوگ, گەو­گراف, بوتانيك, ت.ب. مامان يەلەرى قاتىسقان كەشەن­دى زەرتتەۋلەر. ەسكەرتكىشتەردى قام­قورلىقتا ۇستاۋعا ءتيىستى جاۋاپتى شەنەۋنىكتەردىڭ دە وسى ماسەلەنى ەسكەرگەنى ءجون. ەكىنشى ماسەلە ۇلى مەريديو­نالدى جولداردىڭ بويىندا ەۋرازيانىڭ ۇلى دالاسىن كەستەلەپ جاتقان ساۋدا-كەرۋەن سوقپاقتارىنىڭ ءبارى دە تىڭعىلىقتى زەرتتەلۋى كەرەك. ءتىپتى الىسقا بارماي-اق “نو­عاي­لى جولىمەن” ورالدان جاركەنتكە, “سارىسۋ جولىمەن” ەرتىستەن تۇركىستانعا تۇسەتىن سوقپاقتار ناقتى زەرتتەلمەي ءبىز نە ارقايىم تۋرالى, نە جەتىاسار تۋرالى پىكىر ايتۋىمىز قيىن بولادى. قاي زاماندا بولماسىن قالا ساۋدا مەن قولونەردىڭ ورتالىعى, توعىز جولدىڭ تورابى, ال تاريحشى وسى جولدارمەن جۇرمەي ەشقاشان دالا مەن قالا اراسىنداعى, ەل مەن ەل اراسىنداعى, ارقايىم مەن جەتىاسار اراسىنداعى تامىرى تەرەڭگە كەتكەن تاريحتى تۇسىنبەيدى. قويشىعارا سالعارا ۇلى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, عالىم-جازۋشى. جامبىل ارتىقباەۆ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور.