داتقا

تاريح تولقىنىندا وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى بولاتىن. بىردە ءبىزدىڭ ۇيدە حاتىم-قۇران وقى­لىپ, اتا-بابا ارۋاقتارىنا ارناپ قۇ­دايى تاماق بەرىلدى. جينالعانداردىڭ ەڭ جاسى مەنىڭ اكەم مەن اعاسى ىلەس ەدى. سەكسەن ءتورت جاستاعى نۇرمات, سەكسەننىڭ سەڭگىرىنەن اسقان ەركەباي, تايىرباي, راحىمباي, ابەن قا­ريالار بار. قوجاقان قاريانىڭ ورنى ەرەك­شە – بۇل كىسى قۇران-حافيز. ەل اراسىندا ازان شاقىرىپ قوي­عان اتىنا بىردە “يشان”, بىردە “قاري” دەگەن ءسوز­دەردى قوسىپ ايتاتىن. وتىرعاندار سىرتىن ءتۇرلى-ءتۇستى ماتالارمەن قاپتاعان كونە قۇران كىتاپتارىن الدارىنا جا­يىپ قويىپ وقىسا, ول كىسى وزىنە كەزەك جەت­­كەندە سول تۇستان ءىلىپ الىپ كە­تىپ, قا­سيەتتى كىتاپتىڭ كەز-كەلگەن جەرىنەن كوزىن جۇمىپ وتىرىپ, ەش جاڭىلماي جاتقا ايتا­تىن. كوزىن اشسا بەينەبىر شاتاسىپ كەتە­تىندەي مۇلگيدى, ءبىر قالىپتى سابىرلى ماقام­مەن, ادەمى اۋەزبەن وقىعان كالام-ءشارىپتىڭ سىرلى سۇرە اياتتارىن, جۇرت ۇيىپ تىڭدايتىن. ول كىسى ونىڭ ۇستىنە ءيسى قازاققا ايگىلى مايلى­قوجا اقىننىڭ جيەنى بولاتىن. ناعاشىسىنىڭ ولەڭدەرىن, ايتىستارىن جاتقا ايتادى. ءوزى دە اقىندىعى بار, ءسوزدىڭ قادىرىن بىلەدى. جاي اڭگىمەسىنىڭ ءوزىن كوركەم سوزدەرمەن ادەمى كوم­كەرىپ, شەبەر باستايتىن. ول كىسىنىڭ ورنى – جاس شاماسىنىڭ ۇلكەندىگىنە ءارى اقىل-پاراساتتىلى­عى­نا قاراي ارقاشان ءتوردىڭ قاق ورتاسى بولا­تىن. سول جولى اقساقال اڭگىمەسىن بىلايشا باستادى: “بوزا ءىشىپ, تاڭەرتەڭنەن سۋداي تاستىڭ, سۋعا اكەپ سۇڭگىتكەندە كوزىڭدى اشتىڭ. بايعۇس-اۋ, جىلان ەمەس, كەسىرتكە ەمەس, قۇيرىعىن ايداھاردىڭ قايدان باستىڭ؟! – وسىنداعى “ايداھار” دەپ وتىرعانى كىم, بىلەسىڭدەر مە؟” – دەدى جاعالاي كوز تاستاپ. ەشكىم ءتىس جارا قويمادى. – بىلمەسەڭدەر, ءبىلىپ الىڭدار, ەستەرىڭدە ءجۇرسىن. مىنا وسى ماۋلەن, موللا جاپپار­قۇل, سمان, ستامقۇل بولىستاردىڭ تۋعان ناعا­شى اتاسى, اتاقتى ءبيى – مولدا قوشىق داتقا. بۇل وقيعا بىلاي بولعان. سارىاعاشتاعى جىلىسۋدا تۇراتىن بىرەۋ دەمارىق دەگەن جەر­دەن بوزاعا تويىپ الىپ, جۇمىستان كەلە جاتقان مولدا قوشىق داتقاعا ءتىل تيگىزىپتى. بەرىسى بۇكىل تۇركىستان ولكەسى, ءارىسى سوناۋ سىر وڭىرىنە اتى بەلگىلى, ابىرويى اسىپ تۇرعان داتقا ۇندەمەي ءوتىپ كەتىپ, اۋىلىنان ءتورت-بەس جىگىت جىبەرىپ, الگىنىڭ قول-اياعىن بايلاپ, دەمارىق­تىڭ سۋىنا سۇڭگىتىپ-سۇڭگىتىپ ەسىن جيعان سوڭ, سۋدىڭ ورتاسىنداعى شىعىرىقتىڭ ۇستىنىنا بايلاتىپ تاستاپتى. ارا تۇسپەك بولعان تۋىستارى وزدەرى باتا الماي, اراعا مايلىقوجا اقىندى سالىپتى. ول داتقاعا بارىپ كەشىرىم سۇراپ, ايىپكەردى وسى ءبىر اۋىز ولەڭىمەن بوساتىپ العان ەكەن. وسى باسقوسۋداعى قوجاقان قاريانىڭ مىسالعا كەلتىرگەن ءبىر اۋىز ولەڭىندەگى “جىلان ەمەس, كەسىرتكە ەمەس, ايداھار” كىم بولعانىن, قان­­داي ەڭبەك سىڭىرگەنىن, نەگە “ايداھار” دەپ اتالعانىن ۇعىنۋعا تىرىسىپ, ىزدەستىرە تۇستىك. سودان الدىمەن ادەبيەت زەرتتەۋشى, عالىم ءاسىل­حان وسپان ۇلى جيناپ باستىرعان مايلىقوجا اقىننىڭ 1972 جىلى “جازۋشى” باسپاسىنان شىققان “ناقىل” اتتى ولەڭدەر جيناعىنان الگى وقيعاعا بايلانىستى ولەڭ شۋماعىن تاپتىق. كەيىننەن مولدا قوشىق داتقانىڭ ءوزى تۋرالى اسا قۇندى مالىمەتتەردى تاشكەنتتىك قالامگەر-زەرت­تەۋشى, اقىن مەكەمباي وماروۆتىڭ ەڭبەك­تەرىنەن, باسقا دا جازبا دەرەكتەردەن كەز­دەستىردىك. قوقان بيلىگى تۇسىنداعى قازاق حالقىنىڭ ءومىرىن بايان ەتكەن قالامگەر مومبەك ءابد­اكىم­ ۇلىنىڭ “ەستەمەس بي” اتتى رو­مانىن­داعى مولدا قوشىق داتقانىڭ جانقيارلىق ەرلىگىن, اسقان كورەگەندىگىن, قايسار قايرات­كەرلىگىن, اسا تالانتتى اسكەر­باسى­لىعىن, جان-جاقتى دارىن­دىلىعىن “ەگەمەن قازاق­ستان” گازەتىنىڭ 2009 جىلعى 9 قاڭتارىندا جاريالاعان “ەستەمەس بي” اتتى ماقالاسىندا اكادەميك سەرىك قيراباەۆ ەرەكشە اتاعانىنا زەر سالدىق. مۇنىڭ ءبارى مولدا قوشىق داتقانىڭ بەيمالىم تۇلعاسىن تاني تۇسۋدەگى العاشقى ىزدەنىستەر ەدى. بۇل ەسىم ءار جەردە اتالىپ ءجۇر­گەنىمەن, وسى كۇنگە دەيىن جالپاق جۇرتقا, قالىڭ قاۋىمعا ءالى جەتە بەلگىلى بولا قوي­ماعان بولاتىن. جوعارىدا اتالعان روماننان داتقا تۋرالى, قازاق حالقىنىڭ قوقان حاندىعى بيلىگى تۇسىنداعى ومىرىنەن ورىن العان ءبىراز دەرەكتەرگە, فەرعانا, قوقان مۇرا­عات­تارىنان الىنعان مۇرالارعا قانىق­تىق. مۇراعات سورەلەرىندە شاڭ باسىپ كومى­لىپ جاتقان, وسى كۇنگە دەيىن كومەسكى بولىپ كەلگەن باسقا دا بىزگە تانىس عازيز ەسىمدەردىڭ تاعدىر-تالايى, ءومىر وتكەلدەرى تۋرالى مالىمەتتەردى بىلدىك. راس, جوعارىدا ايتىلعان ماقالادا ايگىلى ادەبيەتشى عالىم, اكادەميك اعامىز ايت­قانداي: “قوقان حاندىعىنىڭ بيلىگى – وڭ­تۇس­ت­ىك قازاق­تارىنىڭ وتارشىلدىقتا كورگەن قياناتىنىڭ ەڭ ءبىر سوراقى بەتتەرى. ادامدى كىسىلىك قاسيەتتەرىنەن ايىراتىن, ازاماتتىڭ جازىقسىز قانىن توگەتىن, ايەلدەرگە دەگەن زورلىقتىڭ نەشە ءتۇرلى ايۋاندىق تۇرلەرىن قولدانعان, قولىنداعىسىن تارتىپ الىپ, جالپى جۇرتتى زار ەڭىرەتكەن جەندەت ءتارتىپ ورناتقان بۇل حاندىقتىڭ سىرى تاريحتان بەلگىلى”. شىعارمادا اۆتور ەستەمەس ءبيدىڭ بەينە­سىن رومان وزەگى ەتىپ الا وتىرىپ, سول ءتارتىپتىڭ كەس­كىن-كەيپىن, وعان قىزمەت ەتكەن بيلىك يەلەرى­نىڭ ەشبىر مورالعا سىيمايتىن جانتۇرشىگەرلىك جاۋىزدىقتارىن, سول بيلىككە قارسى تۇرعان ەل باستاعان كوسەمدەر مەن قول باستاعان باتىرلاردى, داۋ باستاعان بي-شە­شەندەردى اسەرلى سۋرەتتەگەن. روماننىڭ سو­ڭى­نا دەيىن باس كەيىپكەرمەن قاتار اتالىپ وتى­راتىن سوم تۇلعا – مولدا قوشىق دات­قانىڭ كوركەم بەينەسى دە تارتىمدى شىققان. مولدا قوشىقتىڭ ازان شاقىرىپ قويعان اتى – قوجىق. اكەسىنىڭ اتى – بايتوق بولعان. ول جاس كەزىندە ءدىني ءبىلىمدى تاش­كەنتتەگى “كوكالتاش” مەدرەسەسىنەن الادى. ودان كەيىن بۇقاراداعى جەتىجىلدىق ء“مىر-اراب” مەدرەسەسىن ءتامامدايدى. بالا كەزىنەن اسقان زەيىندى, العىر, ءسوزى ءمىردىڭ وعىنداي وتكىر ءارى شەشەن بولىپ جەتىلەدى. ول جونىندە ەل اراسىندا, حالىق اۋزىندا ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ, ايتىلىپ كەلە جاتقان تەرەڭ ماعىنالى ۇلگى ەتەر ونەگەلى وقيعالار كوپ. سونىڭ ءبىرى – ونىڭ قالايشا “قوشىق” اتانىپ كەتۋى جايلى ەل اۋزىنداعى اڭگىمە. مۇنىڭ تاريحى بىلايشا ساباقتالادى. مەدرەسەنى بىتىرگەندە ءار شاكىرت ەمتيحان تاپسىرىپ, العان بىلىمدەرىن دالەلدەۋ ءۇشىن قۇران-كارىم سۇرەلەرىن جاتقا ايتىپ, قاتى­سىپ وتىرعان تىڭدارمان جۇرتتىڭ, قازىلار القاسىنىڭ نازارىنا ۇسىنادى. كەزەك كەلگەندە قوجىق قاسيەتتى “ياسين” سۇرەسىن وتە ءبىر اۋەزدى ۇنمەن, ەرەكشە ماقاممەن سوزىپ, اسىقپاي داۋىستاپ وقي باستايدى. مەدرەسە ءىشىن باۋراعان اسەم اۋەن, سىر­شىل سەزىمگە تولى سۇرە اياتتارى تىڭداۋشى­لاردىڭ, شاكىرتتەردىڭ, ۇستازداردىڭ, اتا-انالاردىڭ تۇلا بويىن شىمىرلاتىپ, ەرەك­شە كۇيگە بولەيدى. ولار قۇران-كارىم­نىڭ وسىنشاما تاڭعاجايىپ اۋەنگە, جان تەبىرەن­تەر اسەم سازعا اينالعانىنا ءتانتى بولادى. قاسيەتتى دە قاستەرلى سۇرە ماقامى تىڭداۋ­شىلارىنىڭ ءبىرىن تەرەڭ ويعا باتىرسا, ەندى بىرەۋىنىڭ جان جۇرەگىن تەربەپ, ەرەكشە ءلاززات­قا بولەيدى, كەلەسىسىنىڭ كوزىنە ەرىكسىز جاس ۇيالاتادى. حازىرەتتىڭ ءوزى دە جاس تالاپ شاكىرت قوجىق بالانىڭ سىرشىل دا اۋەزدى ۇنىنە بويى بالقىپ كەتكەندەي كەيىپتە وتىرادى. شاماسى, ءناسىلى وزبەك بولۋى كەرەك, ۇستاز شاكىرتىنىڭ “قوجىق” دەگەن ەسىمىن “قوشىق” دەپ وزگەرتىپ ايتىپتى. مىنە, سول كۇننەن باستاپ قوجىق بالا “مولدا قوشىق” اتالىپ كەتەدى. ۇستازدىڭ ريزا بولعانى سونشا, “باتانى سەن جاسا” – دەپتى. ول وسى ءسات: “يا اللا! ءتيلاۋاتۇل قۇران, ءسالاۋاتۇل يمان” , – دەپ الاقان جايىپ: وقىعان دۇعا قابىل بوپ, اللامىزعا جەتكەيسىڭ. دۇعامنان كەلگەن بار ساۋاپ, مۇحاممەدكە نۇر سەپكەيسىڭ. اللانى ءبىر دەپ تانىعان, تاڭىرگە دارا تابىنعان, بارشا مۇسىلمانعا دارىسىن. الاقان جايعان قاۋىمعا, نۇرى جاۋسىن يەمنىڭ. مولدا قوشىق اتانىپ, ەرىپ كەتتى سۇيەگىم. وسى ات ماعان باق بولسىن, قارسى شاپقاندار جوق بولسىن. مۇسىلمان داڭقى دۇرىلدەپ, ەستىگەن حالقىم شات بولسىن. ۋا, ءتاڭىرىم جاراتقان, با­تامدى وسى قابىل ەت, ءحازى­رەتىم اركەز جاس­تارعا, ءىلىم شىراعىن جا­عىپ ءوت. ەكى دۇنيەمىزدى ابات ەت, جۇرە­گىمىزدى جا­لىن ەت. اللاعا باستى يەيىك, حالىقتى ءار­كەز سۇيەيىك. قىزمەت ەتەيىك ەل ءۇشىن, جولى­مىزدى جارىق ەت. ءاۋمين, اللاھۋ اكبار!” شاكىرت بالانىڭ بەرگەن وسى باتاسىنىڭ وزىنەن بولاشاق قايسار قايراتكەردىڭ, ساڭلاق سارداردىڭ, بەدەلدى ءبيدىڭ, شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرمايتىن ءدۇلدىل شەشەننىڭ قارىم-قابىلەتىن, تالانت-تاعىلىمىن, بيىك اقىل-پاراساتىن تانيمىز. ونىڭ ءسوز قادىرىن ءوز قادىرىندەي باعالاپ, سۋىرىپسالما اقىندىق ونەرگە دە ءمان بەرگەنىن بايقايمىز. مۇنى مول­دا قوشىقتىڭ بۇرىنعى تۇركىستان ءۋا­لايا­تىنداعى يگى نيەتتى جاقسى-جايساڭدارمەن, تۋعان ەلىنىڭ تۇتقاسىن ۇستاعان تاريحي تۇل­عالارمەن ارا قاتىناسى جاقسى, سىيلاستىعى جوعارى, ابىروي-بەدەلى بيىك بولعانىنان دا كورەمىز. ايتالىق, مايلىقوجا اقىن ايگىلى داتقا ومىردەن وزعاننان كەيىن شىعارعان “قارانىڭ ءوتتى حاندارى” اتتى ولەڭىندە: مولدا قوشىق داتقا ەدى, شانىشقىلدىڭ باستىعى. قىرىق سان باراق تاشكەننىڭ, جاۋ بولىپ كەلمەي شاماسى. اتىن ايتسا قازاقتىڭ ايبىنۋشى ەدى قالاسى, مولدا قوشىق ءوتىپتى, بۇل دۇنيەدەن كەتىپتى, اباقتىدا دەپ ەسىتتىم, بار قايراتتى بالاسى, – دەپ ونى قارادان شىققان حان رەتىندە اسا جوعارى باعالايدى. تەگىندە, “داتقا” ءسوزى پارسى تىلىندەگى تىلەك, ادىلدىك يەسى دەگەن ۇعىمنان شىققان. بۇل بۇقارا, قوقان حاندىقتارى كەزەڭىندە حاندىق تاراپىنان بيىك لاۋازىم, جوعارى اتاق رەتىندە بەرىلگەن. ول حاندىق بيلىك تۇسىندا ءتورتىنشى دارەجەلى لاۋا­زىم ەدى. بيلەردەن, اعا سۇلتان­داردان جوعارى تەك حان امىرىنە باعىنىشتى باسشى قىزمەت ادامى بولىپ ەسەپتەلدى. كەي كەزەڭدەردە “داتقا” لاۋا­زىمى رۋ باسىلارىنا, ادەت-عۇرىپ, سالت-ءداستۇر­لەردى, يسلام شاريعاتىن جاقسى بىلەتىن بي-شە­شەن­دەرگە, ەل اراسىنداعى ابىرويلى باسشى ادام­دارعا دا بەرىلەتىن بولعان. وندا ولار ەلدىڭ ىشىنەن حان اتىنا كەلىپ تۇسكەن ءوتىنىش-تىلەكتەردى, ارىز-شاعىمداردى قابىل­داپ, وعان حاننىڭ بەرگەن جاۋابىن جۇرتشى­لىققا جەتكىزىپ وتىرعان. بۇقارا حاندىعى تۇسىندا داتقا ءسوزى اسكەر­باسى, حاكىم ماعى­ناسىندا قولدانىلعان ەكەن. بۇل لاۋازىم ەل اراسىنداعى قايراتكەر ادام­دارعا بۇقارا شەيحۋليسلامىنىڭ پاتۋاسىمەن بەرىلىپ وتىرعان. قازاق قاۋىمى اراسىنان داتقا لاۋازى­مىنا يە بولعان: بايزاق, شويبەك, مومىن­بەك, قاسىمبەك, اكىمقۇل تورە, قۇدايبەرگەن, باتىربەك, قوجابەك, شوقاي, ساپاق, قونىس, مۇسابەك, تۇرلىبەك, بەكمۇرات, ت.ب قانداس­تارىمىزدىڭ ەسىمدەرى تاريحتان بەلگىلى. كەيبىر مۇراعات دەرەكتەرىنە, جوعارىدا اتالعان رومان مالىمەتتەرىنە قاراعاندا, مولدا قوشىق 18 جاسىندا – ءحىح عاسىر­دىڭ 1814 جىلى – قوقان حاندىعى تاراپى­نان تۇركىستان ولكەسىنە داتقا قىزمەتىنە بەكىتىلەدى. بۇل حاننىڭ جاي عانا وكىلى ەمەس, بيىك مانساپ يەسى بولاتىن. داتقانىڭ ۇلان-بايتاق ەلى, قولىندا جەكە ءمورى بيلىگى بولدى. روماندا مولدا قوشىق “اق سالدەلى, وقالى شاپاندى, ۇزىن بويلى, باسقالاردان وقشاۋ كورىنەدى... تۇسىنىگى مول, كەڭ جۇرەكتى كىسى... جۇرت تىنىش, ەل امان, بەيبىت زامان بولسا ەكەن دەپ ءتۇن ۇيقىسىن ءبولىپ جۇرگەن ادام...” دەپ سۋرەت­تەلەدى. ول ۇزاق ۋاقىت وسى قىز­مەتىندە بولىپ, ەلىن, جەرىن جات جۇرتتىق­تاردىڭ ەزگىسىنەن قۇتقارۋ, قاراماعىنداعى حالىقتىڭ ازاماتتىق قۇقىن, نامىسىن, ار-وجدانىن قورعاۋ جولىندا جان اياماي ەڭبەك ءسىڭىردى. سونىڭ ءبىرىن ول پەتەربۋرگ سا­پارىن­دا جۇزەگە اسىردى. ول بىلاي بولعان. 1864 جىلى “جاڭا نيزامنان” كەيىن رەسەي يمپەرياسى ءوزىنىڭ توڭىرەگىندەگى شاعىن ەلدەردى, ولاردىڭ كەڭ-بايتاق جەرلەرىن قاراماعىنا الىپ, حالقىن وزىنە تاۋەلدى ەتۋدى كوزدەيدى. وسى باعىتتا ەلدى باسقارۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن ەنگىزۋ ءۇشىن ءارتۇرلى ساياسي-الەۋ­مەتتىك رەفورمالار ءجۇر­گىزە باستايدى. قازاق جەرىن, ورتالىق ازيانى قول استىنا قاراتۋ باعىتىندا ءتۇرلى ايلا-ارە­كەتتەرگە بارىپ, اسكەري جورىقتار جاساۋ ار­قىلى يمپەريا­لىق ماقساتىن ورىنداپ وتىرادى. سوعان وراي, قازاق جەرى دە ءتورت گەنەرال-گۋبەر­ناتور­لىققا ءبولىنىپ, ولاردى ورىس پاتشاسى­نىڭ اسكەري گەنەرالدارى باسقاراتىن بولدى. تۇركى­ستان اسكەري وكرۋگىنىڭ گەنەرال-گۋبەر­ناتور­لىعى 1867 جىلى قوڭىر كۇزدە قۇرىل­دى. اۋماعى جەتىسۋ مەن سىرداريا ارالى­عىن­داعى ۇلان-عايىر ايماقتى الىپ جاتتى. سىرداريا ايماعى, تۇركىستان, شىمكەنت, قوجاكەنت, پەروۆسك, اۋليەاتا, قازالى, تاشكەنت, تاعى باسقا ءۋالاياتتاردى قامتيدى. ءىى الەكساندر پاتشا تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ەتىپ ءوزىنىڭ جاقىن دوسى گەنەرال-لەيتەنانت ك.پ. فون كاۋفماندى تاعايىندايدى. بۇل كەزدە بۇكىل قوقان, حيۋا, بۇقارا حاندىقتارى, تۇركىستان ايماعى تول­قىپ تۇرعان شاق بولاتىن. ونىڭ ۇستىنە قو­قان حاندىعىنىڭ ءارتۇرلى الىم-سالىم­دارى, ۇشىر-زەكەتتەرى, سان الۋان ساياسي-الەۋمەتتىك قىسىمى قازاق جۇرتىن ابدەن جۇيكەلەتكەن بولاتىن. بۇل, اسىرەسە, قۇديار حان بيلىك قۇرعان تۇستا (1844-1858, 1862-1863 جانە 1865-1875 جىلدارى) ودان ءارى ءورشي ءتۇستى. سوناۋ پامير تاۋلارىنان باستاپ, ىلە وزەنى­نىڭ كەڭ القابىنا دەيىنگى ۇشان-تەڭىز ايماق­تى, وراسان زور اۋماقتى مەكەن ەتكەن قازاق, قىرعىز, وزبەك, تاجىك حالىقتارىنىڭ تۇر­مىس-تىرشىلىگىنە قاتتى اسەر ەتىپ, كۇيزەلىسكە ۇشىراتتى. قۇديار حان الىم-سالىقتاردىڭ ءتۇرىن دە كوبەيتتى. تۇندىك, زەكەت, ۇيلەنۋ, ءتۇ­تىن, اسكەري سالىق سىندى تۇرلەرىن ويلاپ تاۋىپ, ونى حالىقتان زورلاپ جيناي باس­تايدى. ەكىنشى جاعىنان, جەرگىلىكتى ەلدى رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارشىلدارى دا قىس­پاققا الادى. ولار قازاق دالاسىنداعى تۇر­عىلىقتى حالىقتىڭ قونىستانعان جەرلەرىنە قورعاندار, بەكىنىستەر سالىپ, ولاردى شۇراي­لى جەرلەردەن ىعىستىرىپ وتىردى. جىر الىبى جامبىل جاباەۆ “سۇرانشى باتىر” داستانىندا: ەلدىڭ باسىن دوپ قىلىپ, اينالدىردى ويىنعا. ساپ تۇزەسىپ سولداتى, سارتىلداتىپ ارباسى, سەرەيىسكەن زەڭبىرەك, بەتكە ۇستاعان ايباتى, پاتشا كىردى قويىنعا. تەزەك تورە جول بەرىپ, قارعى تاقتى مويىنعا. قوقاندى قۇرتقان قۇديار, وراتوبە تاجىگىن كوكپار ەتىپ تويىندا. پاتشاعا قارسى تۇراتىن, قۋاتى جوق بويىندا, قىرعىزدى قانعا باتىرعان, اركىمگە ءبىر ساتىلعان, ورمان حان بار قولىندا: قازاقتى بارىپ تالايىق, پاتشادان بۇرىن الايىق, دەگەن ماقسات ويىندا, – دەپ ەكى جاقتى ەز­گىدە قالعان ەلدىڭ اۋىر ءحالىن ءدال بەينە­لەيدى. ال وسى كەزدە سولتۇستىكتەگى كورشى دە قاراپ قالمادى. قازاق جەرىنىڭ ءار تۇسىنان بۇتارلاپ, شابۋىلداپ, بىرتە-بىرتە باسىپ الا باستادى. مۇنى دا ۇلى اقىن اتالعان داستانىندا: ورالدان ورلەپ التايعا, الۋعا پاتشا ىنتىقتى. ساداق تارتقان قازاققا, تۇتىندەتتى مىلتىقتى. ەرتىستى ءوتىپ ورالتىپ, جەتىسۋعا قول سۇقتى... بىرنەشە كۇن وتكەندە, كولپاكوۆ پەن چەرنياەۆ, جەتىسۋعا جەتكەندە, قۇديار حان قاعىندى, تاعى قاندى ساعىندى, “الاتىن ورىس, قازاقسىڭ, الامىن دەدى ءبارىڭدى!” – دەپ سول كەزدىڭ قيان-كەسكى جاعدايىنان حاباردار ەتەدى. قوقان حاندىعىنىڭ بيلىگى تۇسىندا كورشىلەس قىرعىز, وزبەك, تاجىك حالىق­تارى­نىڭ باسىنان دا تاپ وسىنداي اۋىر جاعداي ءوتىپ جاتتى. مۇنى قىرعىزستاننىڭ حالىق اقىنى سوورانباي جۋسۋەۆتىڭ توقتاعۇل اتىن­داعى مەملەكەتتىك سىيلىق العان “قۇر­مان­جان داتقا” اتتى جىر-رومانىنان بايقاي­مىز. وندا “الاي حانشاسى” اتانعان قۇرمانجان داتقا: الديار حان, ەلدى ەستىڭىز جابىققان, قۋرايعا دا سالىق سالىپ جاتىرسىز, قۋراپ ءبىتتى ءبۇت-بۇقارا سالىقتان. بارلىعىنان كۇشتى قارۋ ەل بولار, ەل تولقىسا تاۋ قوپارار سەل بولار, تاستى داعى, تاقتى داعى اعىزعان, – دەيدى قوقان حانى قۇدياردىڭ قابىلداۋىندا بولعاندا. جىر-رومان ورىس وتارشىلدارىنىڭ اسكەري قيمىل-ارەكەتتەرىن, جاۋلاپ الۋ جورىقتارىن دا قامتىعان: قورا قۇرعاپ, كۇن جىلىنىپ, جاز كەلدى, قوقان جاققا جاقسى حابار از كەلدى. كوكتى بيلەپ اق پاديشا كوشىرىپ, جەر جايلاتىپ, كوپ جىبەرىپ اسكەردى. وزبەك پەنەن قازاقتاردى سورلاتىپ, ءوز بيلىگىن, ءوز ءتارتىبىن ورناتىپ, باسىپ الدى شىمكەنت پەنەن تاشكەندى. زەڭبىرەكپەن ادامداردى دۇرلىككەن, كوبى قاشىپ, كوبى سۇلاپ سۇرلىككەن. اتىسپەنەن نەشە كۇندەر باستالىپ, نەشە جولى اتىسپەنەن كۇن بىتكەن, – دەپ بۇ­قارا امىرلىگى, قوقان حاندىعى, رەسەي پات­شالىعى تاراپىنان كورگەن ءزابىر-جاپانى, تار جول, تايعاق كەشۋدەگى ەل ءومىرىن, ورتالىق ازيا جانە قازاق ەلىنە كەلگەن ورتاق ءناۋ­بەتتى كورسەتەدى. بۇل كەزەڭدە تاشكەنت توڭىرەگىندە جەر­گىلىكتى حالىقتىڭ نارازىلىعى ءار جەردەن بىلىنە باستايدى. سول تۇستاعى مۇنداي اشىق كوتەرىلىستىڭ ءبىرىن ۇلكەن شاھار – تاشكەندە مولدا قوشىق ۇيىمداستىرادى. ول تاشكەنت بەگى قاناعاتشاح پەن قۇدياردان كەيىن بولعان قوقان حانى ماللابەكتىڭ جاۋىزدىق ءىس-ارەكەتتەرىنە, قارا­پايىم حالىققا جاساعان زورلىق-زومبىلىق­تارىنا قارسى ەكى مىڭداي قالا تۇرعىنى مەن جەتى جۇزدەي قارۋلانعان ساربازدارىن كوتەرىپ, اشىق شايقاسقا شىق­تى. ناتيجەسىندە, قالانىڭ ون ەكى (بەس­اعاش, قايماس, جولبارىس, قوقان, قاش­قار, ءلاب­زاك, قاراساراي, ساعدات, شاعاتاي, كوكشە, سامارقان, قامالار) قاقپاسىن قورشاۋعا الىپ, قاناعاتشاحتى ون كۇن تۇتقىندا ۇستايدى. ءسويتىپ, وعان قۇران ۇستاتىپ, جا­زىق­سىزدى جازالاماۋعا, كىناسىزدەردى ايىپ­تاماۋعا اللا اتىمەن انت ەتكىزىپ, ەلدىڭ تالا­بىن ورىنداتادى. بۇل جايىندا جوعارىدا اتالعان “ەستەمەس بي” رومانىنىڭ “تاشكەن­دە مولدا قو­شىق كوتەرىلىس باستادى” دەگەن بەسىنشى تاراۋىندا ەگجەي-تەگجەيلى بايان­دالعان. مۇندا مولدا قوشىقتىڭ بۇقارادا جەتى جىلدىق ء“مىر-اراب” مەدرەسەسىن ءبىتىر­گەنى, ونىڭ ءدىن ىلىمىنە وتە جەتىك ادام بولعانى, ورىس ءتىلىن ەر­كىن مەڭگەرگەنى, ەكى جىل قۇديار حاننىڭ تۇ­سىندا رەسەيدە ەلشى بولعانى, تاشكەنت كوتەرى­لىسىنەن كەيىن حان اسكەرىنىڭ باس قولباسشىسى, قالا دارۋعاسى قىزمەتىن اتقارعانى ايتىلادى. تاشكەنت اتىرابىنداعى حالىقتىڭ مۇن­داي كوتەرىلىستەرىنىڭ, نارازىلىق-تولقۋ­لارىنىڭ ءجيى-ءجيى شىعۋى رەسەي پاتشاسىن دا الاڭداتا باستايدى. مۇنى ورىستىڭ يم­پەراتورى ءوزىنىڭ تۇركىستان ولكەسىندەگى سەنىم­دى وكىلدەرىنەن, ولاردىڭ مالىمدەمە جازبا­لارىنان ءبىلىپ وتىرادى. ماسەلەن, شوقان ءۋاليحانوۆ “رەسەي­دىڭ حيۋامەن قارىم-قاتى­ناسى” اتتى جازبا­سىندا: “حيۋا (حاندىعى) اشىق جاۋلاسۋدان قاۋىپتەنەتىن سەكىلدى. ول قوقاندىقتاردىڭ بىزگە قارسى كۇرەسۋگە شاقىرعان بارلىق ۇسىنىس­تارىنا جالتارا جاۋاپ بەرىپتى. بىزگە وزدەرىنىڭ كەلىسپەۋشى­لىكتەرىن اشىق بىلدىرتپەي, حيۋا بۇرىنعىدان دا قۇپيا تۇردە نۇقسان كەلتىرۋگە تىرىسىپ, ءبىزدىڭ دالامىزعا جانسىزدار مەن زەكەت جيناۋشىلارىن جىبەرۋدى جالعاستىرىپ كەلەدى. سول ارقىلى ورىستارعا قارسى جەڭىل ويلى قازاقتاردىڭ اشىق جاۋلىق وشپەندى­لىكتەرىن قوزدىرۋدا. كەنەسارىنىڭ, ەسەت كوتىباروۆتىڭ, اساۋوۆتىڭ جانە باسقا قازاق ب ۇلىكشىلەرىنىڭ اشىق كوتەرىلىسىنە كومەك كورسەتۋگە ۋادە بەرىپ, ولاردىڭ ب ۇلىنشىلىك-بۇزا­قىلىق ويلارىنا قولداۋ كورسەتۋدە. وعان قوسا, ولاردىڭ وكىلدەرى 1853 جانە 1854 جىلدارى ەكى رەت تۇركياعا بارىپ, سولاردىڭ قولداۋىنا يە بولعان سياقتى” (ش.ءۋالي­حانوۆ, الماتى, 1985, 4-توم), – دەپ جازدى. تۇركىستان ايماعىن ۋىستان شىعارماۋ ماقساتىندا پاتشالىق رەسەي اسا ساقتىقپەن, بىلگىرلىكپەن وتارلاۋ جوسپارلارىن جاساپ, ايلا-تاسىلدەرىن تۇرلەندىرىپ وتىرعان. بۇل جونىندە ءىى الەكساندر پاتشا كوپ ويلانىپ, كوپ تولعانىپ, تۇركىستان ولكەسىنىڭ گەنەرال-گۋبەرناتورى ك.پ.فون كاۋفمانمەن اقىل­داسا كەلە, ايماقتىڭ اتاقتى ادامدارىن, داڭق­تى داتقالاردى سول كەزدەگى رەسەي استا­ناسى پەتەربۋرگكە شاقىرۋدى, ءسويتىپ, ولارعا سىي-قۇرمەت كورسەتۋدى ءجون سانايدى. سولار ارقىلى تولقىپ تۇرعان ەلدىڭ تىنىشتىعىن قامتاماسىز ەتۋدى ويلاستىرادى. وسى رەسمي شاقىرتۋعا جەتى ادام لايىقتى دەپ تابى­لادى. ولار: مولدا قوشىق داتقا, مومبەك داتقا, اكىمقۇل تورە, قۇدايبەرگەن داتقا, قونىس داتقا, وزبەكتىڭ مارقا قازيى, قىر­عىزدىڭ بايتىك داتقا سىندى تۇركى ۇلىسىنىڭ يگى جاقسىلارى مەن جايساڭدارى ەدى. پەتەربۋرگكە بارعان العاشقى كۇنى دات­قالارعا يمپەراتوردىڭ ءوزى قوناقاسى بەرىپ, قۇرمەت كورسەتەدى. ودان كەيىنگى كۇندەرى پاتشا مەن ونىڭ اينالاسىنداعىلارعا ءدام بەرۋ سالتى باستالىپ, ءبىرىنشى كۇنى اۋليە­اتالىق قۇدايبەرگەن داتقا داستارقان جايادى. استان كەيىن يمپەراتورعا سىي-سياپات جاسا­لادى. اق پاتشاعا قوناعاسى بەرۋ, سىي-قۇر­مەت كورسەتۋ ءراسىمى جەتى كۇنگە سوزىلادى. سوڭعى جەتىنشى كۇندى مولدا قوشىق داتقا الادى. بۇل قورىتىندىلاۋشى كۇن ەدى. ونىڭ ۇستىنە, ايگىلى داتقا رەسەيدە ەلشى قىزمەتىن اتقارعان, ورىس تىلىنە دە جەتىك ەكەن. مولدا قوشىق ءوزىنىڭ بەرەتىن قوناقاسىنا پاتشا­نىڭ جۇبايىمەن كەلۋىنە ءوتىنىش جاسايدى. پاتشا اعزام كەلىسىمىن بەرەدى. سالتاناتتى داستارقان باسىندا مولدا قوشىق اق پاتشاعا قاراتا ارناۋ ءسوز سويلەپ, ەلدىڭ جايىن بايان ەتەدى. پاتشا كەڭسەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى مولدا قوشىققا زەرلى شاپان جابادى. پەتەربۋرگكە بارعان بۇل ساپار تۋرالى ماي­لىقوجا “داتقالاردىڭ پەتىربور بار­عانى” اتتى تولعاۋ-ولەڭ جازىپ, ەرەكشە ءمان بەرىپ: داتقاسى شانىشقىلىنىڭ مولدا قوشىق, قايتپاعان ەرەگىستە ءتانى شوشىپ. جاقسىسىن ءار شاھاردىڭ اتى شىققان, ۇكىممەن جولداس قىلدى وعان قوسىپ, – دەپ داڭقتى داتقانىڭ باتىرلىعىن ەسكە الادى. پاتشاعا ايتقان ەل جايلى ۇسىنىس-تىلەكتەر اقىن شىعارماسىندا تومەندەگىشە كورىنىس تابادى: اق پاتشا “تىلەگىڭدى بەرەم” دەدى, “انتىنا مۇسىلماننىڭ سەنەم” دەدى. “دوستاسىپ قارىم-قاتىس جاساپ تۇرساق, الىمشە جاردەمدەسىپ كورەم” دەدى. مال-باسىڭ, ادەت-عۇرپىڭ وزدەرىڭدە, كورسەتسەم مەن ءبىر زيان, ولەم, دەدى سونى ايتىپ ورنىنان ۇشىپ تۇرىپ, قوشىقتىڭ قولىن قىسىپ سالەم بەردى, – دەپ پاتشانىڭ كورسەتكەن قۇرمەتىن تىلگە تيەك ەتەدى. مايلىقوجا اقىننىڭ ءومىرى مەن شىعار­ما­شىلىعىن مۇقيات زەرتتەگەن ادەبيەتشى-عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كان­ديداتى ءاسىلحان وسپان ۇلى دا ءوز ەڭبەگىندە: “ورتا ازيا ەل-جۇرتىنىڭ ءسوزىن ۇستاي بارعان بۇل ادامداردىڭ پاتشا سارايىنداعى قابىل­داۋدا ەلدىڭ ەلدىگىن كورسەتەتىن حالىقتىق سالت-داستۇرلەردىڭ, شارۋاشىلىق قالىپتىڭ, ۇستانعان ءدىنىنىڭ قىسىم كورمەۋى تۋراسىن­داعى تىلەك-تالاپتارىن قىسىلماي-قىمتى­رىل­ماي ايتا بىلگەن مولدا قوشىق حالىق قامىن ويلاعان جۇرت جوقشىسى ساناتىندا كورىنە العانى اقىندى ايرىقشا ءسۇيسىن­دىرگەنى اڭعارىلادى”, – دەگەن تۇجىرىمدى پىكىر ايتادى. بۇل راس ءسوز. ورىندى وي. داتقالاردىڭ وسى ساپارىنان سوڭ, ورىس اسكەريلەرى “تاشكەنت ارىستانى” اتاپ كەتكەن قانقۇيلى گەنەرال م.گ.چەرنياەۆتى اق پاتشا قايتا شاقىرىپ الىپ, ورنىنا ءوزىنىڭ جيەنى, ورىس اسكەرىنىڭ باس شتابى جانىنداعى اسكەري-عىلىمي كوميتەت مۇشەسى, گەنەرال-لەيتەنانت د.ي.رومانوۆسكيدى جىبەرەدى. ال م.گ.چەرنياەۆ پاتشاعا قارسى وپپوزيتسيالىق قوزعالىستارعا قوسىلىپ, كەيىننەن بەلورۋس­سيادا بەلگىسىز جاعدايدا قايتىس بولادى. باسقاسى باسقا, اسىرەسە, تۇركىستان اينا­لا­سىنداعى قۇتتى مەكەندەر مەن ونىڭ جانىن­داعى يقان جەرىنىڭ وتارلانۋى, وتارشىلدارمەن بولعان قاندى شايقاستار “مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن” حالقىمىزدىڭ قاھار­ماندىق تاريحىنا وشپەستەي ارىپتەر­مەن جازىلىپ, ۇمىتىلماستاي ورىن العان دەۋگە بولادى. بۇل جايت قازىرگى ين­تەر­نەت جۇيەسىنە دە ەنگىزىلگەن. وندا يقانداعى كەسكىلەسكەن قىرعىن سوعىستان باستاپ, 1864 جى­لى شىلدەدە م.گ.چەرنياەۆ اسكەرلەرىنىڭ شىم­كەنتكە, تاشكەنتكە جورىعى باسقىن­شىلاردىڭ تاشكەنتتەگى قايماس (قاتاعان), قامالار قاق­پالارى جانىنان قامالدار, مۇنارالار, بەكىنىس­تەر سالعانى, سول كورسەت­كەن ەرلىكتەرى ءۇشىن گەنەرال چەرنياەۆ “تاش­كەنتتى العانى ءۇشىن” دەگەن جازۋى بار گاۋھار قىلىشپەن, ال, وتار­شىلدار جانسىزدارىنىڭ باسشىسى ۆ.ر.سەروۆ پولكوۆنيك شەنىنە جوعارىلاتىلعانى ايتىلادى. وسى وتارشىل­داردىڭ جورىقتارىنان كەيىن وڭتۇستىك ءوڭىر­لەردەگى, جەتىسۋ جەرىندەگى ەلدى مەكەندەردىڭ, قازاق اۋىلدارىنىڭ اتاۋلارى وزگەرىپ, چەرنياەۆكا, فرونتوۆوە, ميحايلوۆكا, يلي­نوۆ­­كا, سامسونوۆكا, كرەمەنەۆكا, الەك­ساندروۆ­كا, تاعى باسقا اتاۋلارمەن اتالىپ, قازىر ول اتاۋلار وزگەرتىلۋ ۇستىندە. ءسويتىپ, وتارشىل ۇلىقتار مەن جەر اۋدارىلعان مۇجىقتار اتا-تەكتەرىنىڭ اتتارىن ءاربىر ەلدى مەكەندەرگە قويىپ ەستە قالدىرىپ جاتتى. بۇل اتاۋلاردى يەمدەنگەن جەرلەردىڭ قاي-قايسىسى دا جاي سورتاڭ, قۇنار­سىز مەكەندەر ەمەس, كەرىسىنشە, سۋلى, نۋلى, ورمان-توعايلى, تابيعاتى كوركەم, شۇرايلى جەرلەر, تاماشا اتا-قونىستار ەدى. “شالقىپ جاتقان ەلىم-اي..” اتتى ولەڭىندە مۇنى مايلىقوجا اقىن: توقپاعىم مەن پىسپەگىم, وڭىمدەي بولدى تۇستەگىم, ورىس شىقتى تاۋىڭا, قيىن بولدى تۇسپەگىڭ. اۋليە اتا, تالاس-اي, ۇستىندە جاتقان الاش-اي, ورىستا قالدى قور بولىپ, مۇسىلماننىڭ بالاسى-اي. سۋلى مەن ءبيلى كولىم-اي, جۋالى, شاقپاق بەلىم-اي, ورىستا قالدى-اۋ قور بولىپ, شالقىپ جاتقان ەلىم-اي! – دەپ اھ ۇرمايتىن با ەدى. بۇل دەرەكتەر – كونە تاريح كوزى. ەلدىڭ, جەردىڭ وتكەنىن, تاريحىن بىلەمىن دەگەن زەردەلى جاندارعا تاپتىرماس مول مۇرا, باعا جەتپەس اسىل قازىنا. تاريحي مالىمەتتەرگە, ەل اراسىنداعى ادە­بيەت مۇرالارىنا, ينتەرنەت دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, قوقان بيلىگى, پاتشا­لىق رەسەي ءداۋىرى تۇسىنداعى حالقىمىزدىڭ تاعدىرىندا ءتىلىن, ءدىنىن, ەلىن, جەرىن, ونىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ, دەربەس جۇرت, جەكە ۇلت بولىپ قالىپتاسۋىندا مولدا قوشىق سەكىلدى ارىستاردىڭ ورنى وراسان زور. بۇل وتكەنى­مىزدى قادىرلەپ, تاريحىمىزدى قاستەرلەۋدىڭ بەلگىسى, ەلدىگىمىزدىڭ كورىنىسى بولماق. حالقىمىزدىڭ ازاتتىق جولىنداعى وسى­ناۋ ازاپتى جىلدار ەلدىڭ بەيبىت ءومىرىن, جۇرت­تىڭ تىنىشتىعىن, ۇلان-بايتاق جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن شىبىن جانىن پيدا ەتكەن, ۇستەم كۇش پەن جوعارى لاۋازىم يەلەرىمەن ءسوز تالاستىرىپ, ءوز ەلىنىڭ تالاپ-تىلەگىن تايسالماي بەتكە ايتقان كوسەمدەر جايلى دەرەكتەر وزبەك­ستاننىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا مولىنان بولۋى كەرەك. ولارمەن ءتۇبى ءبىر, ءتۇبىرى ورتاق, تۋىستاس, تاعدىرلاس حالىقپىز. بۇل ىسكە ولاردىڭ قول ۇشىن بەرەتىنىنە سەنىمىمىز كامىل. ماسەلە – زەردەلەۋ زەرتتەۋشىدە, ەلجاندى ىزدەنۋشىدە. قورىتا ايتقاندا, جالىندى كۇرەسكەر, قايسار قايراتكەر, ساڭلاق ساياساتكەر, دارابوز دارىن يەسى مولدا قوشىق داتقا ءوزى ءومىر سۇرگەن زامانىنىڭ ەرجۇرەك تۇلعاسى, حالقى­نىڭ شىنايى جاناشىرى, قايراتى قايتپاس قامقورى رەتىندە تۇعىرىنان تايماي ومىردەن وزىپتى. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز, كونە تاريح بەتتەرىندەگى داتقا ومىرىنە بايلانىستى جايت­تاردى ايتا وتىرىپ, قازاق دالاسىنداعى سول داۋىردەگى قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك-ەكونو­ميكالىق, رۋحاني-مادەني جاعدايلار­دىڭ سى­رىن تانىتۋ, التى الاشتىڭ ايگىلى ازا­ماتى­نىڭ ەل تاريحىنداعى الاتىن ورنىن باعام­داپ, بۇگىنگى جاس تولقىنعا عيبرات ەتۋ دەپ بىلەمىز. باقتيار سمانوۆ, الماتى.