كاسپي بەكىرەسى جويىلماسىن دەسەك بالىق شارۋاشىلىعىنا تۇبەگەيلى وزگەرىس قاجەت

كارى كاسپي, اقجايىق دەسەك, ەڭ الدىمەن كوز الدىمىزعا قىزىل بالىق, قارا ۋىلدىرىق ەلەستەرى ءسوزسىز. قىزىل بالىق تۇ­قىمدارىنا جاتاتىن بەكىرە (وسەتر), شوقىر (سەۆريۋگا), قورىتپا (بەلۋگا) بالىقتارىنىڭ 90 پايىزى كاسپي مەن ازوۆ تەڭىزدەرىندە شوعىرلانعان. ونىڭ تابيعي تۇرلەرى تەك وسى ەكى تەڭىزدە, ولاردىڭ اينالاسىنداعى وزەن سۋ قويمالارىندا عانا مەكەن ەتەدى.تاريح پاراقتارىنان سىر تارتساق, جەرگىلىكتى حالىق ءXىىى عاسىردان باستاپ بەكىرە بالىقتارىن تاعام رەتىندە پايدالانا باستاعانىن بىلەمىز. اتا-بابالارىمىز ەرەكشە قۇنارلى تاعامدى تۇرلىشە دايىنداپ, ساقتاۋ ادىستەرىن تەز مەڭگەرىپ العان. ال, كەڭەس وداعى تۇسىندا كاسىبي بالىق اۋلاۋ شارۋاشىلىقتارى قۇرىلدى. تاۋارلى بالىق ونىمدەرىن دايىندايتىن ءىرى كاسىپورىندار دا وسى كەزەڭدە ءوز جۇمىستارىن باستاعان. بالىق اۋلاۋ – اتىراۋ وبلىسى ءۇشىن ءداستۇرلى سالا جانە ءوڭىر ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىن قۇرايدى دەۋگە بولادى. جەرگىلىكتى جەردە بالىق رەسۋرستارىنىڭ جاعدايىنا ۇلكەن ماڭىز بەرىلىپ وتىر. سەبەبى, ەلىمىزدەگى بالىقتىڭ 60% وسى جەردە اۋلانىپ, وڭدە­لەدى. وسى سالانىڭ كاسىپورىندارى 70 مىڭ­نان استام حالقى بار جاعالاۋداعى اۋىلدار ءۇشىن نەگىزگى جۇمىس بەرۋشى بولىپ تابىلادى. الايدا, بۇگىنگى تاڭدا بالىق شارۋاشى­لىعىنا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر ءوزىنىڭ شەشىمىن كۇتىپ تۇر. اسىرەسە, بۇل بەكىرە تۇ­قىمداس بالىقتار قورىن ساقتاۋعا جانە ونى كوبەيتۋگە قاتىستى ءوربيدى. اششى شىندىق مىناداي: ءدامدى جەڭسىك اس, تەڭدەسسىز تاعام بولىپ تابىلاتىن بەكىرە تۇقىمداس با­لىقتار قورى سوڭعى 20 جىلدا كۇرت ازايدى, قازىر قۇرىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. كەزىندە وبلىس حالقىن اسىراعان, ەلىمىزدى الەمگە ايگىلى ەتكەن بالىق شارۋاشى­لى­عى­نىڭ قازىرگى كۇيى قۇلدىراۋ دەڭگەيىنە جەتتى. وسىعان دەيىن توننالاپ اۋلاعاننان باسقا, بالىقتى ساقتاۋ, كوبەيتۋ, قورىن ءوسىرۋ تۋرالى ماسەلە ەشكىمدى تولعانتقان ەمەس. سۋداعى مارجان سارقىلمايتىن تاي قازانداي كورىنگەندىكتەن, ىسىراپشىلدىققا جول بەرىلگەن. ەندى سول ىسىراپشىلدىقتىڭ زاردابىن شەگۋدەمىز. دەگەنمەن, بالىق شارۋاشىلىعى سالا­­­­سىنىڭ ەڭسەسىن كوتەرىپ, جانداندىرۋدىڭ امالى قاراستىرىلىپ جاتىر. بۇل باعىتتا ۇلكەن جۇمىستار بار. الدىمەن, بىلتىر ەلباسىنىڭ اتىراۋ وبلىسىنا جۇمىس سا­پارى كەزىندە كوتەرىلىپ, ءتيىستى مينيسترلىك­تەرگە تاپسىرمالار جۇكتەلگەنىن ايتۋ ءلازىم. سونداي-اق بيىل وبلىسقا ارنايى جۇمىس ساپارىمەن كەلگەن پرەمەر-ءمينيستردىڭ تاراپىنان دا ۇلكەن قولداۋ تاۋىپ, سالاعا ءبىراز قارجى بولىنەتىن بولدى. سول ساپاردىڭ تاعى ءبىر ناتيجەسى – وبلىستىق اكىمدىكتە قر باس پروكۋرورى قايرات ءماميدىڭ ءتورا­عالىق ەتۋىمەن باس پروكۋراتۋرانىڭ جايىق-كاسپي باسسەينىندە بالىقتىڭ باعالى ءتۇرىن ساقتاۋدى جانە ءوسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كەڭەيتىلگەن كوشپەلى ءماجىلىسى ءوتتى. وعان پارلامەنت دەپۋتاتتارى, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى, ىشكى ىستەر, وزگە دە مينيستر­لىك­تەردىڭ, ەكونوميكالىق قىلمىسقا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس اگەنت­تىگىنىڭ, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى شەكارا اسكەرلەرىنىڭ باسشىلارى, رەسپۋبليكانىڭ باتىس ءوڭىرىنىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى قاتىستى. اتى­راۋداعى ءماجىلىستىڭ ءوتۋ بارىسىندا پرەم­­ەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى, يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ تىكەلەي بايلانىستا بولدى. مۇنداي كەڭ كولەمدە, جوعارى وكىلدىكتە, رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ءماجىلىس وبلىستا تۇڭعىش رەت وتكىزىلدى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ باستاماسىمەن جايىق-كاسپي باسسەينىندەگى زاڭسىز بالىق اۋلاۋدى بول­دىرماۋ جۇمىستارى پارمەندى جۇرگىزىلۋدە. ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىزبەن ۇكىمەتتە ۆەدوم­ستۆوارالىق كوميسسيا قۇرىلىپ, وسى سا­لا­داعى كوپتەگەن پروبلەمالىق ماسەلەلەردى انىقتادى. قازىرگى كەزدە وسى جوعارى دەڭ­گەيدە بالىق قورىن قورعاۋدىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. بالىق قورىن قورعاۋ ماسەلەسىنە وسىن­شالىقتى ءمان بەرۋىمىزدىڭ تەرەڭ سىرى بار. بار-جوعى 25-30 جىل عانا تىرشىلىك ەتەتىن بالىقتاردىڭ قورى قۇرىپ كەتەردەي بولىپ ازايۋىنىڭ ەڭ نەگىزگى سەبەبى – ادامداردىڭ تاعىلىق ارەكەتتەرى. قارا باسىنىڭ قامىن ويلاعان براكونەرلەر قۇندى بالىقتاردى ۋىلدىرىق شاشۋ جاسىنا جەتكىزبەي-اق قىناداي قىرىپ جاتىر. شاباقتاردىڭ تەك 10 جىلدان كەيىن عانا وسكەن ورتاسىنا ورالىپ, ۋىلدىرىق شاشا باستايتىنىن ەسكەرسەك, قاراقشىلاردىڭ بۇل ارەكەتىن قۇندى بالىق­تاردىڭ تۇقىمىنا بالتا شابۋ دەپ تۇسىنەمىز. 1998 جىلى اتىراۋعا ايگىلى كۋستو كومانداسى كەلدى. سول ساپار بارى­سىن­­­­دا جاك يۆ مىرزا “مەن الەمنىڭ ءبىراز تەڭىزدەرىندە بولىپ ەدىم. بىراق, ءدال كاس­پي­­دەگىدەي براكونەرلىكتى العاش كورۋىم”, دەپ تاڭعالعان ەكەن… جاسىراتىنى جوق, بۇگىن كىم كورىنگەن كۇنكورىستىڭ قامى دەپ التىنعا پارا-پار بەكىرە تۇقىمداس بالىقتارعا جاۋداي ءتيىپ, قاناعاتسىز قىلعىتىپ جاتىر. نان تابا الماي, اشتىقتان جەپ جاتقان جوق, پايداكۇنەمدىكتىڭ ق ۇلىنا اينالىپ, ار-ۇياتتى, تابيعاتتى, قاناعاتتى ۇمىتقان. وسىندايلاردىڭ كەسىرىنەن اسا قىمبات قارا ۋىلدىرىق بەرەتىن بەكىرە تۇقىمداس با­لىقتار قۇرىپ بارادى. جەسە ءدامى ءتىل ءۇيى­رەتىن, السىزگە قۋات بەرەتىن قارا ۋىلدى­رىق­تى شەتتەن كەلگەندەر شەلەكتەپ اكەت­كەن­­دەرىنە ءماز, ىشتەگىلەر ءىشىپ, جەگەندەرىنە ءماز. شەتتەن كەلگەن براكونەرلەردىڭ وزبىر­لى­عى – تەك بەكىرەگە عانا ەمەس, ەلدىڭ ۇلت­­تىق قاۋىپسىزدىگىنە تونگەن قاتەر. ولاردىڭ كاسپي قازاقستاندىق بولىگىندە ەمىن-ەركىن تاي­راڭداپ, براكونەرلىكپەن اينالىسۋى ءتاۋ­ەلسىز مەملەكەت دەگەن اتىمىزعا سىن. قازىرگى كۇنى بۇل – قوعامدى, جۇرتشىلىقتى تولعان­دىرىپ وتىرعان كۇردەلى پروبلەما. بالىق قورىن قورعاۋ زاڭنامامەن اۋىل شارۋا­شى­لىعى مينيسترلىگىنىڭ بالىق ينسپەكتسياسىنا جۇكتەلگەن. سونىمەن بىرگە, براكونەرلىكپەن كۇرەستى قارجى پوليتسياسى, ىشكى ىستەر دەپارتامەنتى ءبولىمى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتىنىڭ شەكارالىق قىزمەتى, “اق جاي­ىق” تابيعات رەزەرۆاتى جۇرگىزەدى. بارلىق شارالارعا ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى دەپارتامەنتىنىڭ, كولىك ينسپەكتسياسىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى قاتىسادى. الايدا, ءبىر ماسە­لەنىڭ باسىن ۇستاعان وسىنشا مەملەكەتتىك ورگاندار ءبىر-ءبىرىنىڭ قىزمەتىن قايتالايدى. ولاردىڭ ىسىنەن تۇپكى ناتيجە بولماي تۇر. سونىمەن قاتار, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن باعالاۋدىڭ ناقتى بەلگىلەنگەن ولشەمدەرى جوق. سونىڭ سالدارىنان العا قويىلعان مىندەتتەردى شەشۋگە ءاربىر ورگاننىڭ قوسقان ۇلەسىن جانە جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن انىقتاۋ مۇمكىن ەمەس. اتالعان ورگانداردىڭ قاي-قايسىسى دا قۇقىق بۇزعان تۇلعالاردى انىقتاماي, قۇقىق بۇزۋشىلىق­تى اشۋعا عانا مۇددەلى. ياعني, قىلمىس بار, جاۋاپ بەرۋشى جوق. ەشبىرەۋى الدىن الۋ شارالارىمەن اينالىسپايدى. مۇنداي جاعدايدا قىلمىسكەر ءوزىن ەركىن سەزىنەتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى. تەڭىزدى ايتپاعاندا, جىل بويىنا جايىق وزەنى قۇيىلىسىنان باستاپ 4 مىڭعا جۋىق اۋ قۇرىلعان. تەڭىز بەكىرەسىن تالان-تاراجعا تۇسىرگەن براكونەرلىك ۇيىمداسقان قىل­مىسقا اينالىپ وتىر. رەسمي ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, سوڭعى 3 جىلدا ەل اۋماعىنان 40 توننا بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار, 10 توننا­عا دەيىنگى مولشەردە قارا ۋىلدىرىق اكە­تىل­گەن. الايدا, جەدەل اقپاراتقا سايكەس جىل سايىن ەل اۋماعىنان شىعارىلاتىن بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار كولەمى الدەقايدا كوپ: 500-600 توننا. بۇل – بەكىرە بالىقتارىن زاڭسىز شەتەلگە شىعارۋ رەسمي ستاتيستيكا كورسەتكىشىنەن 37 ەسەگە, ال قارا ۋىلدىرىق­تى شىعارۋ 7 ەسەگە ارتىق دەگەن ءسوز. بۇل ازىرگە بەلگىلى بولعان دەرەكتەر عانا. ال, ۇستالماي ءوتىپ كەتىپ جاتقانى قانشا. مىنە, ەل بايلىعىن تالان-تاراجعا سالۋ دەگەن وسى. تەڭىزدىڭ قازاقستاندىق بولىگى شەتەلدىك براكونەرلەردىڭ زاڭسىز بالىق اۋلاۋ ايما­عىنا اينالعان. قارجى پوليتسياسىنىڭ مالىمەتىنشە, قارا ۋىلدىرىقتىڭ كولەڭكەلى اينالىسى 92 پايىزعا جەتكەن. كاسپي-جايىق سۋ باسسەينىندەگى اسا باعالى سۋ مار­جانى جىلما-جىل وسىلاي كورىنگەننىڭ قو­لىن­دا كەتەتىن بولسا, بەكىرە تۇقىمداس با­لىق­­تار قورىنىڭ مۇلدەم جويىلاتىنى انىق. ەلىمىزدە براكونەرلىكپەن كۇرەستىڭ باستالعانىنا بىرنەشە جىل بولعانمەن, ولارعا توسقاۋىل قوياتىن مەملەكەتتىك ورگان­داردىڭ جۇمىسى ماردىمدى ناتيجە بەرمەي تۇر. بۇل قۇقىق قورعاۋ, ونىڭ ىشىندە بالىق قورعاۋ ورگاندارى قىزمەتىنىڭ ءتيىستى دارە­جەدە ۇيىمداستىرىلماعانىن كورسەتەدى. ەل پرەزيدەنتى بەكىرە تۇقىمداس با­لىق­تار قورىن ساقتاۋعا, ونى تالان-تاراجعا سالعان براكونەرلىككە قارسى ءبىتىمسىز كۇرەس جۇرگىزۋدى قاتاڭ تاپسىرعان. ال شىندى­عىن­دا, ەڭ نەگىزگى مىندەتتەر قاعاز جۇزىندە عانا قا­لىپ كەلەدى. بۇگىنگە دەيىن اشىلىپ, جوي­ىل­عان بىردە-ءبىر ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ جوق. ايماقتا ەكولوگيالىق قىلمىس جونىندەگى ارنايى مامانداندىرىلعان جەدەل-تەرگەۋ توبى قۇرىلعانىمەن, بۇل توپ تەك قاعاز جۇزىندە قىزمەت ەتەتىنى انىقتالدى. مۇنداي كوزبوياۋ­شىلىق كىمگە كەرەك؟ ال اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ولاردان دا اسىپ ءتۇسىپ, بەكىرە بالىقتارىن ۋىلدىرىق شاشۋ كەزىندە اۋلاۋدى توقتاتۋ ءجونسىز دەپ ەسەپتەگەن. زاڭ بويىنشا تىيىم سالىنعا­نىن مينيسترلىك بىلمەۋى ءمۇم­كىن ەمەس. بىلسە, نەگە زاڭعا قارسى شىعادى؟ ءبىزدى تەڭىز شەكاراسىن قورعاۋ ماسەلەسى دە ەرەكشە الاڭداتادى. ويتكەنى, جوعارىدا ايتىلعانداي, رەسپۋبليكانىڭ وزەن-كولدە­رىندە شەتەلدىك براكونەرلەردىڭ جاپپاي ارە­كەت ەتۋى تەك بالىق قورىنا عانا ەمەس, ەل­دىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىنە دە تىكەلەي قاتەر تۋ­دىرادى. شەكارالىق قىزمەت كاسپي تە­ڭى­زىنىڭ 12 ميلدىك شەكارا ايماعىنا باسقا مەم­لەكەتتىك قىزمەتتەردى جىبەرمەيدى. بۇل ەرەكشەلىك ولارعا تەڭىزدىڭ كەڭ ايماعىن تو­­لىق­تاي باقىلاۋعا, زاڭسىز بالىق اۋلاۋعا جاع­­­­داي جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتىراۋ وب­لىسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى برا­كونەرلىكپەن كۇرەستى جانداندىرۋىنا باي­لا­نىستى شەكارالىق قىزمەت ماڭعىستاۋ وب­لىسىنىڭ ايماعىنا اۋىسىپ, سول وڭىردە زاڭسىز بالىق اۋلاۋعا قولداۋشىلىق كورسەتۋ فاكتىلەرى انىقتالدى. ال جەرگىلىكتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ماڭعىستاۋ ايماعىنا كىرۋگە ەشقانداي قۇقىعى جوق. دەمەك, برا­كون­ەرلىكتىڭ تامىرى تەرەڭگە كەتىپ, جاپپاي ۇيىمداسقان قىلمىستىق سيپاتقا يە بولعان. وسى ارەكەتتەردىڭ تۇپكى سەبەپتەرى جويىل­ماي, براكونەرلىكتىڭ ءوزىن جويۋ مۇمكىن ەمەس. كاسپي تەڭىزى تەك قازاقستانعا عانا تيەسىلى ەمەس. بۇل – رەسەي, يران, ءازىرباي­جان, تۇركىمەنستان سەكىلدى كورشىلەس مەملە­كەتتەرگە دە ورتاق سۋ قويماسى. سونىمەن قاتار, جاعالاۋداعى مەملەكەتتەر اراسىندا تەڭىزدىڭ مارتەبەسىن انىقتاۋ ماسەلەسى ءالى تولىق شەشىمىن تاپقان جوق. بۇل دا براكونەرلىكپەن كۇرەستىڭ تيىمدىلىگىنە اسەر ەتەتىن فاكتور. “قازاقستان رەسپۋبليكاسى­نىڭ مەملەكەتتىك شەكاراسى تۋرالى” زاڭعا سايكەس كاسپي تەڭىزىندە ەل اۋماعىنداعى جاعالاۋدان 22,2 شاقىرىم قاشىقتىقتا (12 ميل) مەملەكەتتىك شەكارا انىقتالعان. بىراق مەملەكەتتىك شەكارانىڭ ناقتى قاي جەرمەن وتەتىنىن انىقتايتىن ءنورماتيۆتى قۇجات بولماي تۇر. ەڭ باستىسى, سۋ ايدى­نىندا مەملەكەتتىك شەكارانى ايقىنداۋ تۋرالى قازاقستان مەن كاسپي جاعالاۋ­ىن­داعى وزگە دە مەملەكەتتەر اراسىندا ناقتى كەلىسىم بولماعاندىقتان, بۇل بىرجاقتى شەشىم كۇيىندە قالۋدا. وسىعان بايلانىستى تەڭىز شەكاراسىن بۇزعان كورشىلەس ەلدەردىڭ ازاماتتارىنا قىلمىستىق جانە اكىمشىلىك كودەكستەردىڭ تارماقتارىن قولدانۋدىڭ زاڭدىلىعى كۇمان تۋعىزادى. قازاقستاندىق قۇقىق قورعاۋشىلار رەسەي فەدەراتسيا­سى­نىڭ نەمەسە ءازىربايجاننىڭ ازاماتتارىن ۇستاسا, ول ءوز ەلدەرىنىڭ ديپلوماتيالىق وك­­ىل­دىكتەرى ارقىلى قازاقستاندىق قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارىنىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرى تۋرالى تالاپ قويۋى مۇمكىن. بۇعان قوسا, كاسپي تەڭىزىنىڭ بەيتاراپ بولىگىندە براكونەر­­لىك­پەن اينالىسقان شەتەلدىك ازاماتتاردى جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى بولماعاندىقتان, ۇستالعاندار جاۋاپكەرشىلىكتەن سىتىلىپ كەتىپ وتىر. مىنە, وسى سەبەپتى, كاسپي تەڭىزىنىڭ ءمار­تە­بەسىن انىقتاۋ اسا ماڭىزدى ماسەلەگە اينالىپ, ايرىقشا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. الدىمەن, كاسپي مارتەبەسىن انىق­تاۋدا كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن ورتاق ءمامى­لەگە كەلىپ, ناقتى شەشىم قابىلدانۋى ءتيىس, ءاربىر مەملەكەتتىڭ زاڭناماسىنىڭ قولدا­نىلۋ ءتارتىبى ايقىندالۋى كەرەك. ماسەلە ءدال وسى­لاي شەشىمىن تاپسا, مۇنداعى كەڭ ءورىس العان براكونەرلىككە قارسى كۇرەستى كور­شىلەس مەم­لەكەتتەرمەن بىرلەسىپ جۇرگىزۋگە مول ءمۇم­كىن­دىك بولار ەدى. وزگە ەلدەردىڭ برا­كون­­ەر­لەرىنە زاڭدىلىققا سايكەس قاتاڭ جازا قولدانۋعا جول اشىلادى. ەڭ باستىسى, وزگە ەل برا­كون­ەرلەرىنىڭ تەڭىزدىڭ قازاق­ستان­دىق بولىگىندە بەكىرە تۇقىمداس بالىق­تاردى زاڭسىز اۋلاۋى­نا سەنىمدى توسقاۋىل قويىلادى. براكونەرلىكتىڭ ورىستەۋى جانە كاسپي تەڭىزىندە بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار قورى­نىڭ ازايۋى ءبىر-بىرىمەن تىكەلەي بايلانىستى. بۇل – اقيقات. جالپى, بەكىرەنى ساقتاۋ, قورعاۋ ماسەلەسىنە كوزقاراستى تۇبەگەيلى ءوز­گەرتۋ كەرەك. وسىعان وراي, وبلىس اكىمدىگىنىڭ مىناداي بىرنەشە ۇسىنىستارى بار: ءبىرىن­­شىدەن, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى وتكىزۋ­دىڭ زاڭسىز نارىعىن جويۋ. ماسەلەن, رەسەي مەملەكەتى تاركىلەنگەن ۋىلدىرىقتى جويۋ جولىنا كوشكەن. ءبىزدىڭ ەلدە دە ءدال وسىنداي ءتارتىپ ەنگىزىلسە, قازىرگى تاڭدا تاركىلەنگەن ۋىلدىرىقتىڭ ەكىنشى مارتە اينالىمعا ءتۇسۋىن تۇبەگەيلى جويا الار ەدىك. قازىر مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە بەكىرە تۇقىمداس بالىق تۇرلەرىن وتكىزۋدەن نەبارى 2-3 ملن. تەڭگەنى مولايتۋعا مۇمكىندىك بولادى. ەكىنشىدەن, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا قولدانۋعا تىيىم سالىنعان سينتەتيكالىق مونوجىپتەردەن جاسالعان اۋلار مەن بالىق اۋلاۋ قۇرالدارىن اكەلۋگە جانە ساتۋعا تىيىم سالۋ. سونداي-اق, كاسىپشىلىك بالىق اۋلاۋدىڭ اۋ ماتەريالدارى مەن قۇرالدارىن ەركىن ساتۋ قىزمەتىن ليتسەنزيالاۋ, مۇنداي ليتسەنزيانى كاسىپتىك بالىق اۋلاۋ قۇقىعىنا يە تۇلعالارعا عانا بەرۋ ارقىلى شەكتەۋ قويۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, بالىق رەسۋرستارىن زاڭسىز اۋلاۋعا جاۋاپكەرشىلىكتى كۇشەيتۋ. براكونەرلىكپەن كۇرەسۋدە ايىپپۇلدار­دى قولدانۋ بۇل قىلمىستىڭ الدىن الاتىن­­داي شارا بولا المايدى. ويتكەنى, بۇل ءپار­مەنى تومەن جازا. بەكىرە تۇقىمداس بالىقپەن ۇستالعان تۇلعالار كوپ جاعدايدا قىلمىستىق كودەكستىڭ 183-بابىن بۇزىپ, زاڭ بويىنشا الدىن الا قىلمىستىق جولمەن م ۇلىكتى ال­عانى نەمەسە وتكىزگەنى ءۇشىن جازاعا تارتى­لا­دى. سوندىقتان, بەكىرە تۇقىمداس بالىق­تار­دى نەمەسە ونىڭ ونىمدەرىن زاڭسىز الۋ, ساق­تاۋ, تاسىمالداۋ نەمەسە وتكىزۋ ءۇشىن قا­تاڭ جازا قاراستىرىپ, قىلمىستىق زاڭنا­ما­نى ءتيىستى باپپەن تولىقتىرۋ ۇسىنىلادى. تورتىنشىدەن, بالىق رەسۋرستارىن قورعاۋ جانە براكونەرلىكپەن كۇرەس جونىندە ءبىر­تۇتاس مەملەكەتتىك ورگاندى زاڭ شىعارۋ­شى­لىق دەڭگەيدە بەلگىلەۋ. مەنىڭ ويىمشا, مۇنى ىشكى ىستەر دەپار­تامەنتىنە نەمەسە بالىق قورعاۋ ينسپەكتسيا­سىنا جۇكتەگەن دۇرىس. الدىن الۋ شارا­لا­رىن جۇكتەۋدە كاسپي تەڭىزىنىڭ 12 ميلدىك ايماعىندا قيمىل جاسايتىن قۇقىعى بولۋى ءتيىس. باسقا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا سۋدا كەز كەلگەن رەيدتىك شارالاردى جۇرگىزۋگە تىيىم سالۋ كەرەك. شەكارا كۇزەتۋ قىزمەتى شەكارانى قورعاسىن. پروكۋراتۋرا تيىسىنشە قاداعالاۋدى جۇزەگە اسىرادى. رەسەيدە “پيرانيا” اتتى ارنايى بالىق قورعاۋ توبى قۇرىلعان. ايتا كەتۋ قاجەت, اتىراۋ بەكىرە تۇقىمداس بالىق زاۋىتى مەن جەرگىلىكتى بالىق ينسپەكتسياسى ءبىر ورگانعا – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە باعىنادى. مۇنداي جاعدايدا بەكىرە تۇقىمداس بالىق زاۋىتىنىڭ قىزمەتىنە ءتيىستى باقىلاۋ بولمايدى. قىزمەت كورسەتۋشى دە, تاپسىرىس بەرۋشى دە – ءبىر جاقتان. ۋىلدىرىقتىڭ شىعارىلۋى جانە باسقا دا تەحنولوگيالىق ۇدەرىستەر باقىلاۋسىز قالۋدا. شىققان تۇقىمنىڭ كولەمى قانشا ەكەنى بەلگىسىز. بەسىنشىدەن, ەڭ باستىسى, بالىق رەسۋرس­تا­رىن قورعاۋ جانە براكونەرلىكپەن كۇرەس جونىندە ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك ورگان قۇرىپ, ونىڭ وبلىس اكىمدىگىنە دە ەسەپ بەرۋىن ءمىن­دەتتەۋ كەرەك. جەرگىلىكتى جەردەگى جاعدايدى اكىمدىك جاقسى بىلەدى. مينيسترلىكتىڭ ورتالىقتا وتىرىپ بالىق شارۋاشىلىعىن­داعى بارلىق جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستايتىن مۇمكىندىگى جوق. بالىق قورعاۋ ورگاندارى وزدەرىنىڭ قۋاتى از كاتەرلەرىمەن براكونەر­لەردى ۇستاۋعا دارمەنسىز. بۇل ءۇشىن اۋماقتىق بالىق ينسپەكتسياسىنىڭ قىزمەتىن قارجى­­لاندىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا قولدانىستاعى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت. ماسەلەن, ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ تاجىريبەسىن­دە­گىدەي. سوندا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان بۇل ورگانعا ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىق­تاۋ بويىنشا جان-جاقتى قولداۋ كورسەتەدى. سونداي-اق, وبلىس اكىمدىگى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋىل شارۋاشىلىعى مي­نيسترلىگىنە باعىنىشتى بالىق شارۋاشى­لى­عى كوميتەتى اراسىندا رەتتەۋ فۋنكتسيالارىن ءبولۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيمىز. مىنە, سوندا عا­نا ورتاق جاۋاپكەرشىلىك, بىرەگەي ءتارتىپ بو­لادى, جۇمىستىڭ تيىمدىلىگى ارتادى. براكونەرلىكتەن باسقا بالىق قورىنىڭ ازايۋىنا ىقپال ەتەتىن وزگە دە فاكتورلار بار. سوڭعى جىلدارى كاسپيدە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان مۇناي ءوندىرىسىنىڭ تەڭىز فاۋناسىنا تيەتىن زيانى, سونىڭ ىشىندە بالىق قورىنىڭ ازايۋىنا تيگىزەر اسەرى – ايرىقشا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتىن ماسە­لە. مىنە, 16 جىلدان بەرى جىل سايىن كاس­پي تەڭىزىندە يتبالىقتاردىڭ جاپپاي قى­­رىلۋ فاكتىسى تىركەلەدى. سۋدىڭ لاستانۋى بە­كىرە تۇقىمداس بالىقتارعا دا جايلى بول­مايتىنى تۇسىنىكتى. ماسەلەن, 2006-2009 جىلدارى 2143 بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار مەن 1293 يتبالىق قىرىلعانى جونىندە دە­رەكتەر تىركەلگەن. بالىقتاردىڭ قىرىلۋى­مەن كەلگەن شىعىن 206 ميلليون 678 مىڭ تەڭگەنى قۇراعان. بۇل وسى كەزەڭدە براكون­ەر­­لەر كەلتىرگەن زالال كولەمىنەن ارتىق. جەكەلەگەن ەكولوگ-مامانداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, سۋ جانۋارلارىنىڭ بۇلايشا جىل­ما-جىل وپات بولۋى تەڭىزدەگى بارلاۋ جانە كومىرسۋتەكتى ءوندىرۋ كەزىندە اۋاعا شىعارى­لاتىن كۇكىرت, مەتان نەمەسە وزگە ىلەسپە گازدارمەن بايلا­نىستى بولۋى ىقتيمال. بۇل ازىرگە بولجام عانا. بىراق تەڭىزدە بۇرعىلاۋ جۇمىستارى باستالعانعا دەيىن سۋ جانۋارلا­­رىنىڭ بۇلاي جاپپاي قىرىلۋى بولماعانىن بىلەمىز. اتىراۋ جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارى اۋما­عىندا كاسپي تەڭىزى سۋىنىڭ استىندا قالعان 170 مۇناي-گاز ۇڭعىماسى بار. ازىرگە وسى ۇڭ­عىمالاردىڭ قورشاعان ورتاعا اسەرى جونىندەگى ماسەلە وڭتايلى شەشىمىن تاپقان جوق. كاسپيدەگى تىرشىلىكتى ساقتايمىز دە­سەك, بۇل ماسەلەگە دە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قا­ج­ەت. بۇل تۋرالى ءبىز قازىر ۇكىمەتكە, ءتيىستى مي­نيس­تر­لىكتەر مەن ۆەدومستۆولارعا ۇسىنىس­تا­رى­مىز­دى بەرىپ, وسى پروبلەمانى كوتەرىپ وتىرمىز. بەكىرە تۇقىمداستارعا قاتىستى جاعداي وسىنداي ەكەن دەپ قول قۋسىرىپ وتىرۋعا دا بولمايدى. كەرىسىنشە, ەندى ونىڭ قورىن مولايتۋدىڭ جولىن بەلسەندى ىزدەستىرۋىمىز قاجەت. سوندا قانداي جولدى تاڭداعان ءجون؟ قازاقستان ءۇشىن قولايلى بولاتىن الەمدىك تاجىريبە بار ما؟ بارشاعا بەلگىلى, بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى وڭدەۋ مەن قارا ۋىلدىرىق شىعارۋعا مامانداندىرىلعان رەسپۋبليكامىزداعى جالعىز كاسىپورىن – اتىراۋداعى زاۋىت – “اتىراۋبالىق” اك­تسيونەرلىك قوعامى. بۇل بۇرىننان بالىق سالاسىنداعى جەتەكشى كاسىپورىن جانە الەمدىك نارىققا بەكىرە بالىقتارىنىڭ قارا ۋىلدىرىقتارى مەن جەڭسىك اسىن ۇسىنۋشى جالعىز قازاقستاندىق كومپانيا بولاتىن. ستاتيستيكالىق دەرەكتەرگە كوز جۇگىرتسەك, “اتىراۋبالىق” زاۋىتىندا 1986 جىلى 30 توننا قارا ۋىلدىرىق ءوندىرىلىپتى. بۇل – ەڭ سوڭعى تىركەلگەن جوعارى كورسەتكىش. باعالى بالىق پەن قۇنارلى قارا ۋىلدىرىق بۇل كۇندە كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى. ول تۇگىلى, قارا بالىقتىڭ دا قاراسى ازايىپ قالعان. ءبىر كەزدەرى جەكەمەنشىككە ءوتىپ كەتكەن ەلىمىزدەگى ماڭدايالدى كاسىپورىن فلاگماننان باللاستقا اينالدى. بۇل ونسىز دا قۇرىپ بارا جاتقان بالىق شارۋاشىلىعىن ودان ءارى تۇرالاتتى دەسەك ارتىق بولماس. ءادىلىن ايتار بولساق, وعان سىرتتان كەلگەندەر دە, وسى جەردىڭ ادامدارى دا “ۇلەس قوسىپ”, كاسىپورىندى تاقىرعا وتىرعىزدى. سولار­دىڭ قارەكەتىنەن سوڭعى 15 جىلدا بۇكىل رەسپۋبليكاعا ءوز ونىمىمەن تانىمال بولعان كاسىپورىن قۇردىمعا كەتتى. كاسىپورىننىڭ يەلەرى بىرنەشە رەت اۋى­سۋى ونىڭ قارجىلىق جاعدايى­نىڭ مەيلىن­­شە ناشارلاۋىنا اكە­لىپ سوقتى. ايگىلى كا­سىپورىن 1 ملرد. تەڭگەدەن استام قارىزدار بو­لىپ قالدى. ءوندىرىس كولەمى جى­لىنا 13,5 مىڭ تون­نادان 3,8 مىڭ تونناعا دەيىن تومەندەدى. كون­سەرۆى شىعارۋ ءون­­دىرىسى جابى­لىپ, 500-ءدىڭ ۇستىندە ادام جۇ­مىسسىز قالدى. كاسىپ­ورىننىڭ بارلىق اكتيۆتەرىنىڭ توزىعى جەت­كەن, وندىرىستىك قۋاتى 90%-عا ەسكىرگەن. سالا قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ جالاقىسى وبلىس بوي­ىنشا ەڭ تومەن بولىپ سانا­لادى. وسىنىڭ سالدارىنان جو­عا­رى بىلىكتى ماماندار كەتۋدە. پرەزيدەنت بىل­تىر بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردى اۋلاۋ, سا­تىپ الۋ, قايتا وڭدەپ, وتكىزۋگە مەملەكەت­تىك مونوپو­ليا ەنگىزۋ تۋرالى زاڭعا قول قوي­دى. سوعان وراي ەندى قىزىل بالىققا قاتىس­تى ماسە­لەلەردىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى جەردە شەشى­لەتىن بولادى جانە وسى باعىتتا مونو­پو­ليا سۋبەكتىسى – “جايىق-بالىق” كوم­مۋ­نال­دىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى قۇرىلدى. وبلىس اكىمدىگىنىڭ باستاماسىمەن بۇگىندە “اتىراۋ­بالىق” اق-تىڭ م ۇلىگى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلىپ, بوساپ قالعان قىزمەتكەرلەر تۇگەل جۇمىسقا ورنالاستى­رىل­دى. جالاقى بويىنشا قارىزدار دا تو­لىقتاي تولەنەدى. بۇرىن اركىمنىڭ قولىندا كەتىپ, تالان-تاراجعا سالىنعان قىزىل با­لىق­تى اۋلاۋ, وڭدەۋ, ساتۋ ءبىر قولعا شوعىر­لانىپ, بىرىڭعاي تارتىپپەن جۇزەگە اسادى. اتالمىش ماسەلەنى جوعارى ورگانداردا قايتا-قايتا كوتەرىپ, تاباندىلىقپەن شەشىپ وتىرمىز. بۇل – ءبىزدىڭ ۇلكەن جەتىستىگىمىز. الداعى ۋاقىتتا بۇل كاسىپورىننىڭ جۇمىسىن قالاي وركەندەتكەن ءجون؟ قاراجات قايدان تابامىز؟ مىنە, ەندى وسىنداي ساۋالدارعا وراي ءوز ۇسىنىستارىمىز بار. بۇرىنعى كەڭەس وداعى كەزىندەگى تاجىريبەگە سۇيەنىپ, بالىق شارۋاشىلىعىن ورتالىق­تان­دى­رۋدى كوزدەدىك. بۇعان قاتىستى بارلىق ماسەلەلەر ءبىر مەكەمە –“جايىق-بالىق” كوممۋنالدىق مەملەكەتتىك كاسىپورنى ارقىلى رەتتەلىپ وتىرادى. بۇرىنعىداي جەكە-جەكە ءوز الدىنا كووپەراتيۆ دەگەندەر بولمايدى. بالىق شارۋاشىلىعىمەن اي­نالىساتىن كاسىپكەرلەر وسى جوباعا ۇلەسكە كىرىپ, اكتسيونەر بولىپ, قارجىلارىن سالۋعا نيەت ءبىلدىرىپ وتىر. بارلىعى بىرىگىپ, ءبىر جەردە جۇمىس جاسايدى. بيۋدجەتتەن ءبىر تيىن دا قارجى شىعارماي, جەرگىلىكتى كاسىپ­كەرلەردىڭ كۇشىمەن-اق سالانى كوتەرىپ الۋعا بولادى. بۇل – كىم-كىمگە دە وتە ءتيىمدى. جاڭا كاسىپورىننىڭ الدىنا ۇلكەن ءمىن­دەت قويىلىپ وتىر. ول – بۇرىنعى بالىق شارۋاشىلىعىنىڭ فلاگمانىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ, وركەندەتۋ, قۋاتتى ءوندىرىس ورنىنا اينالدىرۋ. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەتتىك مونوپوليا سۋبەكتىسىنىڭ پەرسپەكتيۆالىق دامۋ باعىتتارى جاساقتالۋدا. سوعان وراي “جايىق-بالىق” كوممۋنالدىق مەملەكەت­تىك كاسىپورنى الدىندا كەلەسىدەي مىندەت­تەردى جۇكتەپ وتىرمىز. بىرىنشىدەن, جىلىنا 15 مىڭ تونناعا دەيىن بالىقتى تەرەڭ وڭدەۋ جانە اۋلاۋ كولەمىن ۇلعايتۋ. سونىمەن قاتار, بالىق شيكىزاتى نارىق باعاسىمەن بالىق اۋلاۋشى شارۋاشىلىقتاردان ساتىپ الىنادى. بۇل ولار ءۇشىن ءتيىمدى جانە ولار وسى باستامانى قولدايدى. ەكىنشىدەن, بالىق-قۇتى ءوندىرىسىن جانداندىرۋ. ول ءۇشىن قۋاتتىلىعى جىلىنا 5 ملن. شارتتى ىدىس بولاتىن بالىق-قۇتى زاۋىتىن سالۋ قاجەت. ءوندىرىس ءار تۇردەگى بالىق-قۇتى ءوندىرىسىن (40 اتاۋعا دەيىن) 4 جەلىمەن ىسكە اسىراتىن بولادى. يسو, حاسسپ, ەۋرونومىر جانە باسقا دا حالىق­ارا­لىق ستاندارتتار نورمالارىنا ساي تۇز­داي­تىن, ىستايتىن, قاقتايتىن جانە كۋلي­نارلىق ونىمدەر شىعاراتىن تسەحتار قايتا­دان سالىنادى. سونداي-اق, ەسكىرگەن تو­ڭازىتقىشتاردىڭ ورنىنا ونىمدىلىگى جوعا­­­رى, قازىرگى زامانعى تەز قاتىرعىش قوندىر­عىلار ورناتىلاتىن بولادى. بالىق ءونىمىنىڭ اسسورتيمەنتى مەن جوعارى قوسىلعان قۇنىن ارتتىرىپ, شيكىزات ءوندىرىسىن تومەندەتىپ, ال جۇمىسشىلار سانىن 700-دەن 2500 ادامعا كوبەيتەمىز. بارلىق ونىمدەر شەتەلدىك جانە رەسەيلىك سۇرانىسقا يە بولىپ, ەكسپورتقا شىعارىلادى. ۇشىنشىدەن, تەڭىزدە بالىق اۋلاۋدى جانە جاڭا كاسىپتىك اۋدانداردى يگەرۋدى ۇيىم­داستىرۋ. تەڭىزدە قورى مول مايشاباق اۋلاۋ­دى جانداندىرۋ كەرەك. قازاقستاننان باسقا كاسپي ماڭى مەملەكەتتەرىنىڭ بارلىعى تەڭىزدىك اۋلاۋمەن اينالىسادى. ءتورتىنشى باعىت – تاۋارلى بەكىرە بالى­عىن ءوسىرۋدى دامىتۋ. مونوپوليا سۋبەكتىسى رەتىندە پەرسپەكتيۆاسى مول وسى باعىتتى قارقىندى دامىتۋىمىز كەرەك. شىندى­عىن­دا, بەكىرە بالىعىنىڭ ءوسىپ-ونەتىن تابيعي ايماعىن ساقتاۋ بويىنشا جۇمىستاردىڭ دەڭگەيى مۇلدە تومەن. جايىق وزەنىندەگى بە­كى­رە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شا­شاتىن 68 مەكەنىنىڭ قازىر 13-ءى عانا جارام­دى. جاعالاۋداعى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن جۇمىس ورنى بولىپ تابىلاتىن تاۋارلىق بەكىرە ءوندىرىسى دە ەكپىن الا الماي وتىر. وسىعان بايلانىستى مىنا جايتتى باسا ايتقىم كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى قويعان مىندەتتىڭ ءبىرى – كاسپي بەكىرەسىنىڭ تابيعي قورىن ساقتاۋ. ال, ونىڭ بالامالى جولى – تاۋارلى بەكىرەنى ءوسىرۋ. مۇنىڭ تيىمدىلىگى نەدە؟ الدىمەن, بەكىرە تۇقىمداس بالىق­تاردىڭ تۇقىمىن جوعالتار بولساق, ونىڭ ءونىمىن شىعارۋ دا توقتايدى. بۇل – مەملە­كەت بيۋدجەتى ءۇشىن ورنى تولماس شىعىن. ال, قازىرگى ەكولوگيالىق احۋال بەكىرەنىڭ تابيعي وسىمىنە بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە شەكتەۋ قويادى. دەمەك, تاۋارلى بەكىرە ءوسىرۋ – تابىستى, تۇراقتى, ەكونوميكالىق تۇرعىدان, بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى باعى­تى. وسى ءادىس كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەردە قولدانىلىپ, قازىرگى ۋاقىتتا تاۋارلى بەكىرەنى ءوسىرۋ اسىرەسە, قىتايدا, اقش-تا, فرانتسيادا, گەرمانيادا, يتاليادا, دانيا مەن جاپونيادا ەرەكشە قارقىنمەن دامۋدا. بالىق شارۋاشىلىعىن جەتىك بىلەتىن ما­مانداردىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستاننىڭ بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەڭ قولايلىسى – قىتايدىڭ تاجىريبەسىنە جۇگىنۋ. ويتكەنى, بۇل ەلدە تاۋارلى بەكىرە ءوسىرۋدىڭ الەمدىك تاجىريبەسى قالىپتاسقان. وسى ماسەلەگە قىتاي مەملەكەتى دەن قويىپ, ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلداپ, سالانى دامىتۋعا بەت بۇرعان كاسىپكەرلەرگە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىپ وتىرادى ەكەن. قىتايدىڭ اتالعان سالانى ەكونوميكا­نىڭ الدىڭعى لەگىنە شىعارىپ, اسا ءتيىمدى ەتىپ وتىرعانى باسقا ەلدەردى دە قىزىق­تىرادى. ءبىر عانا مىسال, الەم بويىنشا تاۋارلى بەكىرە ءوسىرۋدىڭ 60 پايىزى قىتاي­دىڭ ۇلەسىنە تيەدى ەكەن. ياعني, بۇل ەلدە جىلىنا 20 ميلليون توننادان اسا تاۋارلى بەكىرە وسىرىلەدى دەگەن ءسوز. قازاقستاندا تاۋارلى بەكىرەنى ءوسىرۋ كەڭ كولەمدە دامىماي وتىر. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ءبىرىن­­شى­دەن, بۇعان نەسيە ساياساتىنىڭ جەتىلمەگەنى كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ەكىنشىدەن, تاۋارلى بەكى­رەنى وسىرۋگە ۇمتىلعاندار مەم­لە­كەتتىك قول­داۋدى سەزىنە بەرمەيدى. ءۇشىن­شىدەن, تاۋاردى ءوندىرۋ تەحنولوگياسى مەن تاجىريبەنىڭ جوقتىعى وسى ءىستى وركەن­دەتۋگە كەدەرگى جاسايدى. تورتىنشىدەن, تاۋارلى بەكىرەنى وسىرۋگە نيەت ەتكەن فەرمەر, كاسىپ­كەر, بالىقشىلاردى تولىققاندى اقپارات­تاندىرۋ جەتىسپەيدى. تاۋارلى بەكىرە دەگەن نە؟ جەكە تاۋارلى بەكىرە شارۋاشى­لىعىن قالاي قۇرۋ كەرەك؟ ونىڭ ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى قانداي؟ مىنە, جۇرت وسىدان بەيحابار. جانە بەسىنشى باعىت – عالىمدار بەكىرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ تابيعي جولمەن كوبەيۋىنە ىقپال ەتەتىن ءبىر ءادىستى ۇسىنادى. ول – شاباقتاردى جاساندى جولمەن ءوسىرۋ. بۇل – كوپتەگەن شەت مەملەكەتتەردە كەڭىنەن قولدانىلاتىن ءادىس. راس, قازاقستاندا, سونىڭ ىشىندە اتىراۋ وبلىسىندا وسىنداي ەكى زاۋىت بار. ولاردا جىل سايىن 7 ميللي­ون شاباق ءوسىرىلىپ, كاسپي تەڭىزىنە جىبە­رىلەدى. بىراق مۇنىڭ مولشەرى كورشىلەس مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا تىپتەن از ەكەنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ماسەلەن, جىلما-جىل رەسەيدە 56 ميلليون, يراندا 22 ميلليون, ءازىربايجاندا 15 ميلليون شاباق وسىرىلەدى ەكەن. ازىرگە بەكىرە شاباقتارىن ءوسىرۋدى ۇلعايتۋ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى. سەبەبى, اتىراۋداعى بەكىرە شا­باعىن وسىرەتىن زاۋىتتاردىڭ تەحنولوگياسى ەسكىردى. ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, بەكىرە بالىعىنىڭ انالىق ءۇيىرىن ۇستاي وتىرىپ, جىلدىق قۋاتتىلىعى 30 ملن. دانا شاباق شىعاراتىن جاڭا زاۋىت سالۋ قاجەت. جوعارىدا ايتىلعاننىڭ بارلىعى باسىم نازاردى, ۇلكەن كۇش-جىگەردى, ەرەن ەڭبەكتى, مول قارجىنى قاجەت ەتەدى. اڭگىمە تەك بالىقتى اۋلاپ, ونى ساتۋدا عانا ەمەس. ماسەلەنىڭ تامىرى تىم تەرەڭدە جاتىر. ءبىز ءومىر بويى قازبا بايلىقتاردان رەنتا الىپ وتىرا المايمىز. كۇندەردىڭ كۇنىندە مۇناي دا, گاز دا سارقىلادى. ال, بالىق دەگەنىمىز – دۇرىس پايدالانا بىلسەك, ازايعان قورى مولاياتىن, ساقتاي بىلسەك, سارقىلمايتىن رەسۋرس. وسى سالانى وركەندەتۋدى ۇتىمدى ۇيىمداستىرا الساق, ونىڭ تابىسى دا مول بولادى. بالىق شارۋاشىلىعى بالالارى­مىزدى دا, نەمەرەلەرىمىزدى دە, ودان كەيىنگى تالاي ۇرپاقتى اسىرايتىن كاسىپ. وسى سالانىڭ بولاشاعىن وسى كەزدەن ويلاۋىمىز كەرەك. سوندىقتان سالماعى دا بار, بەرمەگى دە مول وسى ماسەلەنى شەشۋ بارشامىزدىڭ مىندەتىمىز دەپ بىلەمىن. بەرگەي رىسقاليەۆ, اتىراۋ وبلىسىنىڭ اكىمى.