قازاق ءتىلى مەن تاۋەلسىزدىك – ەگىز ۇعىم

تاۋەلسىزدىك تالاپتارى ەلدىڭ ماقساتى, اتاپ ايتقاندا, قا­زاق حالقىنىڭ ماقساتى تەك قانا قارىن تويعىزىپ, قارا كوبەيتۋ ەمەس. ۇلتسىز, ءتىلسىز, توبىرعا اينالىپ, توپ كوبەيتۋ دە ەمەس. ماقسات – ءوز تىلىندە وگەيدىڭ كۇ­نىن كەشپەۋ. ەڭسەسى تىك, رۋحى بيىك بولۋ. الاش اتىنىڭ, قازاق داڭقى­نىڭ اياق استى بولماۋى. اتادان قالعان اسىل مۇراسىنا, بابادان قالعان بارشا ميرا­سىنا تولىق قوجالىق ەتۋ. كورىنگەننىڭ قولجاۋلىعىنا اينالماۋ. قازىنالى جەرىمىزگە, كەڭ پەيىلدى ەلىمىزگە لايىقتى مەملەكەت بولۋ. مەملەكەتتىك ءتىل – قا­زاق ءتىلىنىڭ قوعام ءومىرىنىڭ بار بەلەسىندە ۇستەمدىك ەتۋى. وزگەلەردەن كەم ەمەس, تەڭ بولۋ, دەسەم, ءتىل تۋرالى زاڭنىڭ قابىل­دانعانىنا 20 جىل بولسا دا, قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە ساي دامى­ماي وتىر. قانشاما قاراجات ءبولىندى, قان­شاما مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار قۇ­رىل­دى, قانشا ادام اقىسىز كۋرستاردا ءدارىس الدى. ەلباسى تاراپىنان “قازاق قازاقپەن قازاقشا سويلەسسىن”, “قازاق­ستاننىڭ بولاشاعى – قازاق تىلىندە”, ت.ب. سەكىلدى ۇراندار ورتاعا تاستالعانى­مەن, بۇل ءسوز جۇزىندە قالۋدان اسا الماي كەلەدى. ونى ەلەپ, ەسكەرىپ, قازاقتىققا ۇمتىلىپ وتىرعان جانداردىڭ قاتارى ءبىرلى-جارىم بولماسا, ايتارلىقتاي كو­بەيمەي وتىر. مۇنىڭ سەبەبى نەدە؟ مەم­­لەكەتىمىزدىڭ ءتىل جونىندە ۇستانعان سايا­ساتى­نىڭ, ءتىل ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ مە­حانيزمدەرىنىڭ تيىمسىزدىگىندە. ال, ءتيىم­سىز, قايتارىمى جوق ءونىمسىز ىسكە نەگە قاراجات شاشىپ, ۋاقىت سارىپ قىلامىز. دەمەك, بىزگە باسقا جول قاراستىرۋ كەرەك. ويتكەنى, قازاقستاندا ءبىر عانا قازاق ءتىلىن ءبىلۋ, قازاق ءتىلىن ۇيرەنۋ دەگەن ءسوز ءوز-ءوزىڭنىڭ مۇمكىندىگىڭدى شەكتەۋ, تابى­سى كوپ, لاۋازىمدى قىزمەتتەردەن شەت قالۋ, اۋىر, قارا جۇمىسقا جەگىلۋ دەگەن ءسوز بولىپ وتىر. قازاق ءتىلىن بىلگەندەر­دىڭ, جالپى قازاقتىڭ جاعدايى وسىنداي بولىپ وتىرعاندا, قالاي ەل بولامىز, قازاق ءتىلىن قالاي دامىتامىز, مەم­لە­كەت­تىك ءتىل مارتەبەسىنە قالاي ساي ەتەمىز. ءتىلدى ساۋىقتىرۋ ءۇشىن ەلدى ساۋىقتىرۋ كەرەك. ءتىلدى دامىتۋ ءۇشىن ەلدى دامىتۋ كەرەك. ءتىلدى وركەندەتۋ ءۇشىن ەلدى وركەن­دەتۋ كەرەك. قازاق ۇلتىنىڭ پروبلەماسى شەشىلمەي, قازاقستاننىڭ پروبلەماسى شەشىلمەيتىنىن قانشا قايتالاساق تا قۇلاققا ىلەر جان شامالى, قازاقستان­دى مەكەن ەتىپ جاتقان باسقا ۇلت وكىل­دەرىنىڭ دە مۇنسىز ۇشپاققا شىعا قويۋى قيىن. بۇنى وزگە ۇلت وكىلدەرى دە جاقسى تۇسىنەدى. قازاق حالقىن قولداۋعا, سونىڭ اينالاسىندا ۇيىسىپ, ءوز ءتىلى مەن مادەنيەتىن دامىتۋعا بارشاسى ق ۇلىق­تى. ولاردىڭ دا “قازاقستاندىق ۇلت” بول­عىسى كەلمەيدى. ءبىز وسىنى ءتۇسىنۋى­مىز كەرەك. جولايرىققا جەتكەن وسى تۇستا دۇرىس شەشىم قابىلداي الماساق, ەلدىگىمىزگە سىن, ەگەمەندىگىمىزگە ءمىن. جەر يەسى, ەل يەسى رەتىندە قازاق حال­قى جاۋاپكەرشىلىكتى قولعا الۋى كەرەك. جالتاقتىقتى قويۋى ءتيىس. نىق سەنىم­مەن, وتتى جىگەرمەن العا باسۋى ءجون. تابانسىزدىقتان, سولقىلداقتىق­تان, باعدارسىزدىقتان ارىلاتىن كەز جەتتى. تاۋەلسىزدىك العان 90-جىلدارى ەلىمىزدى مەكەندەپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرى ءبىز­دەن سونى كۇتتى. سەركە بولىپ باستا­سىن دەدى. بولاشاق تاعدىرىن قازاق­ستانمەن بايلانىستىرعىسى كەلمەگەن­دەر, ءبىر­دەن-اق بۋىنىپ, ءتۇيىنىپ ءوز تا­ري­حي وتان­دارىنا جول تارتتى. قازاق­ستاننان ءوز بولاشاعىن ءبولىپ قاراعىسى كەل­مە­گەن­دەر بالالارىن جاپپاي قازاق مەك­تەپ­تەرىنە, قازاق بالاباقشالارىنا بەرە باستادى. الايدا ءبىز كوشباسشى­لىق جاساۋعا دايىن بولمادىق, ءىرى تاري­حي مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الدىق. سولقىل­داقتىق تانىتتىق. مىزعىماس سەنىم مەن شەشىمتال قيمىل بولماعان جەردە, ءبىر تۋدىڭ استىندا باس قۇراپ, ءبىر ماق­سات جولىندا ەڭبەكتەنۋ – بوس قيال. ءىر­گە بەرىك, ءىس بەرەكەلى بولمايدى. ءبىز مۇ­نى جادىمىزدان شىعارماۋىمىز كەرەك. سول جىلدارى بىردەن وسى ىسكە بەكەم كى­رى­سۋىمىز كەرەك ەدى. ايتسە دە, سول كە­زەڭ­دە مۇنداي ءىستى كوتەرۋگە ەكونومي­كالىق تا, ساياسي دا جاعدايىمىز ءمۇم­كىندىك بەرە قويمادى. بىراق قول قۋسى­رىپ قاراپ وتىردىق دەسەك, جالعان بولار. ەلباسىنىڭ باستاۋىمەن قان­شاما ىرگەلى ىستەر اتقارىلدى, تاريحي قادامدار جاسالدى. اشىپ ايتپاعانمەن, تاريحي تۇلعالارىمىزدى تۇگەندەۋ, ارۋاقتى بابالار ارۋاعىنا ارناپ ات شاپتىرىپ, اس بەرۋ وتارسىزداندىرۋ­دىڭ كورىنىسى بولاتىن. بىراق جۇيەلى تۇردە جۇرگىزىلگەن ءىس بولماعاندىقتان, ناتيجەسى شامالى بولدى. باستىسى, ەلىمىز قيىن كەزەڭنەن امان-ەسەن ءوتىپ كەلەدى, ۇرىس-كەرىس, قان­توگىس بولمادى. تىنىشتىق ساقتالدى. شەكارامىز ايقىندالدى. بىلە-بىلگەن ادامعا بۇنىڭ ماڭىزى وراسان زور. از عانا ۋاقىتتىڭ ىشىندە اسا اۋقىمدى ءىس­تەر اتقارىلعان. پرەزيدەنتتىڭ استا­نانى اقمولاعا اۋىستىرىپ, جاڭا تۇرپاتتى, ءسان-سالتاناتتى تاعى ءبىر قالانىڭ بوي كوتەرۋىنە تىكەلەي مۇرىندىق بولعانى تاريحي ەرلىك. قازاق بار كەزدە, قازاقستان تىرشىلىك ەتىپ تۇرعاندا بۇل ءىس ۇمىتىلماق ەمەس. بۇنى ۇلتتىق سانانى وياتۋعا, ەلدى وزگەشە, تىڭ دامۋ ارناسىنا تۇسىرۋگە باعىتتاعان تاريحي بەتبۇرىس, ەرەكشە قادام دەپ سانايمىز. دەسەك تە, توقسانىنشى جىلدارداعى جە­كە­شەلەندىرۋ كەزىندە نەگىزىنەن قازاق­تار تاعى دا ۇلەستەن قاعىلدى. نارىق­تىق ەكونوميكانىڭ قيىندىعى دا تىكە­لەي قازاقتارعا ءتيدى. اۋىل شارۋا­شىلى­عى تۇرالادى. دەنى اۋىلدىق جەرلەردە تۇرىپ, اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارى­مەن اينالىسقان قازاقتار جۇمىسسىز­دىق­تان ەسى شىعىپ, ءىرى قالالارعا اعىل­دى. قانشاما قازاق ايەلى وتباسىن اسى­رايمىن دەپ قالا مەن اۋىل اراسىندا كىرە تارتتى, دەنساۋلىعىنان ايرىلدى. بالا-شاعاسى تاربيەسىز قالدى. شاڭى­را­عى شايقالدى. ال ءىرى قالالاردا ءپا­تەر­دىڭ توقسان پايىزدايى وزگە ۇلت وكىل­دەرىنە تيەسىلى ەكەندىگى بەلگىلى. قازاقتار تاعى دا سولاردىڭ كىرمەسىنە, ەسىگىنىڭ الدىندا جۇرەتىن قىزمەتشىسىنە اينال­دى. بۇل كورىنىس وسى كۇنى دە تۇزەلە قويعان جوق. پاتەر جالداعاننىڭ, اربا سۇيرەتىپ, قارا جۇمىس ىستەگەننىڭ تۇگەلگە جۋى­عى تاعى دا سول قازاقتار. ىشكى كوشى-قون سالاسىن مەملەكەتتىك تۇرعىدا رەتتەمەۋدىڭ كەسىرىنەن الماتى ىرگەسىندە “شاڭىراق”, “باقاي” وقيعالارى, شىم­كەنت, استانا توڭىرەگىندەگى داۋلى جەرلەر ماسەلەسى باس كوتەردى. مۇنداي  جاع­داي ءبىرلى-جارىم ەمەس, قازاقستان­نىڭ بارلىق ءىرى قالالارىنىڭ ماڭا­يىندا ورىن الىپ وتىر. سوندىقتان ەل بيلىگى بۇعان اسا بايىپپەن قاراپ, ءتيىستى كەڭ اۋقىمدى شارالاردى جەدەل قولعا الۋى جانە الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتى قال­پىنا كەلتىرۋگە كىرىسۋى كەرەك-اۋ دەيمىن. وسىنداي قۇبىلىستاردىڭ سال­دارى­نان كوپشىلىك قازاق جاستارىنىڭ رۋحى سىندى, جىگەرى جاسىدى. دەنساۋلىعى نا­شار­لادى. مۇنى اسكەري كوميسساريات­تار جانىنداعى مەديتسينالىق باقىلاۋ كوميسسيالارىنىڭ اسكەرگە شاقىرىل­عان جاستاردىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرۋ قو­رى­تىندىلارىن, مەديتسينا مەكەمە­لەرى­نىڭ حالىق دەنساۋلىعىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ستاتيستيكالىق دەرەكتەرىن قاراۋ ارقىلى وڭاي كوز جەتكىزۋگە بولادى. سونشاما قازىنانىڭ, مول بايلىق­تىڭ ۇستىندە جارىماي وتىرۋ – بەي­شارا­لىق. بۇل ءىس باسىندا وتىرعان باس­شى ادامدارىمىزدىڭ ءىستىڭ كوزىن ءبىل­مەۋى. وتانشىلدىق, مەملەكەتشىلدىك قاسيەتتىڭ جوقتىعى. قولدا باردا قار­پىپ قالۋ پيعىلىنىڭ ۇستەمدىك قۇرۋى. اقيقاتىن ايتساق, ءبىر كۇندىك ءتىرشى­لىكپەن ءومىر ءسۇرۋى. بۇل اقتاۋعا بولماي­تىن ارەكەت. ۇلتتىق قوردى امەريكادا, اقش دوللارىندا ساقتاۋ ارقىلى امەري­كانىڭ ەكونوميكاسىن تەگىن قاراجاتپەن دامى­تىپ وتىرعاندايمىز. الاتىن پايدامىز 2,5 پايىزدىڭ ول جاق, بۇل جا­عى. بۇل ينفلياتسيانى دا جابۋعا جارا­مايدى. ال ونى باسقارۋ, باعالى قاعازدار نارىعىنا ورنالاستىرۋ قىز­مەتى­نىڭ شىعىندارى­نىڭ بارلىعىن قازاقستان كوتەرەدى. سون­دا ءبىز ۇتىلىپ وتىرمىز. مۇنى مەم­لە­كەتىمىز, قارجى سالاسىنىڭ مامان­دارى كورمەي, بىلمەي وتىرعان جوق. بىراق ولار ۇتىلىسى­مىزدى, جەڭىلىسى­مىزدى اقتاپ, سونى جاسىرىپ, جابۋمەن الەك. دەمەك, بۇعان ىشىمىزدە مۇددەلى كۇشتەر بار. امەري­كانىڭ قارجىلىق قۇرىعىنا تۇسكەن سوڭ, ودان شىعۋ وتە قيىن. ۇلتتىق قور­داعى قاراجاتتى باسقا ۆاليۋتادا, باسقا ەلدەردىڭ قور نارىعىنا ورنالاستىرۋ دا مۇمكىن ەمەس. بۇعان امەريكا ەشۋاقىت­تا جول بەرمەيدى. ءوز قارجىمىزدى قاتىرىپ قويىپ, الەمدىك قارجى ينستيتۋتتارىنان پا­يىز­دىق ۇستەمەسى جوعارى قارىز الامىز. اتاپ ايتقاندا, دۇنيەجۇزىلىك بانكتەن, حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنان, ت.ب. بۇل قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ بارلىعىنىڭ ار جاعىندا اقش سەكىلدى الپاۋىتتىڭ تۇرعانى ەشكىمگە دە جاسىرىن ەمەس. اي­نا­لىپ كەلگەندە شيكىزاتىمىز دا, حال­قىمىز دا امەريكا ەكونوميكاسىنا جۇ­مىس ىستەپ جاتىر دەۋگە بولادى. سون­دىق­تان ءبىز ۇلتتىق قور ماسەلەسىن, اقش دول­لارىنا تاڭىلۋ ماسەلەسىن قاي­تا قا­راۋى­مىز كەرەك. ەلىمىز يگىلىگىن كورە الا­تىنداي تەتىكتەرىن قاراستىرۋعا ءتيىستىمىز. مويىنداۋىمىز كەرەك, قازاقستاندا ءىس باسىنداعى ات توبەلىندەي از عانا توپ بولماسا, جالپى حالىقتىڭ ىشىندە ناشار تۇراتىن, ەڭ كەدەي تۇراتىن حالىق – قازاق. قۇقى اياققا تاپتالىپ جاتقان, ءوزىن قور, كەمباعال سانايتىن, تابىسى از, قارا جۇمىسقا جەگىلىپ, ەڭبەگى ەش, تۇزى سور بولىپ جۇرگەن دە – قازاق. ەكولوگيالىق اپاتتاردىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعان دا قازاق. ءسىڭىرى شىققان كەدەيلەر كەسەلى – قۇرت اۋرۋىمەن كوپ اۋىراتىن دا قازاق. وسىنداي جاعدايدا وتىرعان قازاق­تاردى وزگە ۇلت وكىلدەرى قالاي قۇرمەتتە­سىن, قازاق ءتىلىن قالاي ۇيرەنسىن. ونىڭ ۇستىنە ءالى كۇنگە قازاقتار ورىس ءتىلىن بىلمەسە, لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارا المايدى. تابىستى, بەدەلدى قىزمەتتەر اتقارۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ورىس ءتىلىن ءبىلۋىڭ كەرەك. ونسىز اتتاپ باسا الماي­سىڭ. وسىنداي ادىلەتسىز جاعدايلاردىڭ بارلىعى جيىلىپ كەلىپ, قازاقتاردىڭ كوكىرەگىنە قىجىل كىرگىزىپ وتىر. ەر­تەڭى­نە دەگەن سەنىمى دە از. قازاق ءتىلىنىڭ كەڭ قانات جايا الماي وتىرعانى دا وسى­دان. ويتكەنى, ونىڭ بولاشاعىنا دەگەن سەنىم از. مەملەكەت تاراپىنان كەپىل­دىك­تى كورمەي تۇر. ءتىل ساياساتىنا قاتىس­تى كونستيتۋتسيامىز دا, تىلدەر تۋرالى زاڭى­مىز دا, ءتىل تۋرالى مەملەكەتتىك باع­دارلامامىز دا ەكىۇشتى, كىسىنى ەكى­ۇداي ويعا قالدىرادى. ەلدىڭ بولا­شاعىن جالعاستىرادى دەگەن “بولاشاق” باعدار­لاماسى ارقىلى شەتەل اسىپ وقىپ جات­قان جاستارىمىزدىڭ دا دەنى ورىس ءتىلدى. قىسقاسى, قازاقستاندا قازاق ۇلتىنىڭ مۇددەسىن كوزدەيتىن زاڭدىق بازا جوق. قازاقستاندا قازاق ۇلتىنىڭ پروبلە­ماسى شەشىلمەي, باسقا پروبلەمالارى­مىز شەشىلە قويۋى قيىن. بۇل بىتەۋ جارا سەكىلدى. جالاپ جازباسا, جارىلۋى ءمۇم­كىن. سوندىقتان دا ءبىز “وتار­شىل­دىق سالدارىنان ارىلۋ تۋرا­لى” قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەم­لەكەتتىك تۇجىرىمداماسىن جاساپ, ونى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدار­لاما ازىرلەۋدى ۇسىنامىز. مۇنىڭ ءزارۋ­لىگى مەن ماڭىزدىلىعى مىنادا. قازاق­ستاننىڭ قاعاز جۇزىندە كسرو-نىڭ وداقتاس ءبىر رەسپۋبليكاسى بول­عانى­مەن, ءىس جۇزىندە ءۇش عاسىر بويى رەسەيدىڭ وتارى بولعانى ساناسىندا ساڭىلاۋى بار ادامنىڭ بارشاسىنا بەلگىلى. مۇنى ارحيۆتەردە ساقتالعان قازاقتاردىڭ قۇ­قى­عىن شەكتەيتىن كوپتەگەن نورما­تيۆ­تىك-قۇقىقتىق اكتى­لەر­گە سۇيەنە وتىرىپ نەگىزدەۋگە بولا­دى. مۇنداي قۇجاتتار پات­شا­لىق رەسەي تۇسىندا دا, كەڭەس وكى­مەتى تۇسىندا دا جەتىپ ارتىلدى. بىلىكتى تاريحشىلاردان جۇمىس توبى قۇرىلىپ, وسى ماسەلەمەن ارنايى اينالىساتىن بولسا, زاتتاي, قۇ­جات­تاي ايعاقتاردى مولىنان تاباتىنى­نا سەنىمىمىز كامىل. وسى سەكىلدى شارا­لاردى كەزىندە وتار ەل بولعان افريكا, ءۇندىستان, ازيا ەلدەرى (مالايزيا, سينگاپۋر) قولعا العان. مۇنداي ماسەلەنى مەملەكەتتىك تۇر­عى­دا كەشەندى شارانى قولعا الۋ ارقى­لى شەشپەسە, ۇساق-تۇيەك, ءبىر ساتتىك, ءوتتى-كەتتى شارالارمەن شەشۋ مۇمكىن ەمەس. مۇنى ىسكە اسىرۋ مەحانيزمى مىناداي بولۋى كەرەك دەپ سانايمىز. بۇل ءۇشىن پرەزيدەنت جانىنان ارنايى ۇلتتىق كوميسسيا قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرا­مىنا ءار ءتۇرلى سالانىڭ بىلگىر, ۇلتجان­دى ماماندارى تارتىلۋى قاجەت. كو­ميس­­سيا تۇجىرىمدامانى دايىنداپ, مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ تالقىلاۋى­نان وتكىزىپ, پرەزيدەنتتىڭ بەكىتۋىنە ۇسىنۋى كەرەك. تۇجىرىمداما بەكىتىل­گەن­نەن كەيىن ۇكىمەتكە, نەمەسە ارنايى ۋاكىلەتتى ورگانعا تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باعدار­لامانى دايىنداپ, پرەزيدەنتتىڭ بەكى­تۋىنە ۇسىنۋ جۇكتەلگەنى ءجون. باعدار­لامادا قازاقتاردىڭ مۇددەسىن ەسكەرەتىن ءبىلىم بەرۋ, كوشى-قون, دەموگرافيالىق, تۇرعىن ءۇي, ءتىل, ەكونوميكالىق, ىشكى جانە سىرتقى ساياسات ماسەلەلەرى قامتى­لۋى كەرەك. حالىقتىڭ تاريحي جادىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان مادەني-رۋحاني شارالار (ايتىس, اتاقتى ادامداردىڭ مەرەيتويلارى, تاريحي جادىگەرلەرىمىزدى جيناقتاۋ), مادەني مۇرا, قازاق ءتىلىن دامىتۋ, ت.ب. شارالار وسى باعدارلاما­نىڭ اياسىندا, ءبىر ورتالىقتىڭ باعىت­تاۋىمەن جۇزەگە اسىرىلا بەرەدى. وسى كەزگە دەيىن اتقارىلعان ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرۋگە, ەلىمىزدىڭ بولاشاعىن بايان­دى ەتۋگە ارنالعان شارالارى­مىز­دىڭ ءىرى تاريحي ميسسياسىن جاقسى ات­قار­عانىن ەسكەرىپ جانە ولاردىڭ وزىق تۇستارىن الىپ, ارى قاراي ارنايى باع­دار­لاما اياسىندا اتقارۋ ءجون دەپ بىلە­مىز. وسىندا اتالعان ماسەلەلەرگە ەلى­مىز­دە تۇرىپ جاتقان ءارتۇرلى ۇلت وكىل­دەرى تۇسىنىستىكپەن قارايتىنىنا جانە قولداۋ كورسەتەتىنىنە تولىق سەنەمىز. وسىنداي اۋقىمدى ىستەردى اتقارعاندا عانا قازاق حالقى وزگە ۇلت وكىلدەرىمەن تەرەزەسى تەڭ بولىپ, قازاقستاندا وزگە ۇلتتاردىڭ ۇيىسا ءومىر ءسۇرۋىنىڭ ۇيىت­قىسى بولىپ, دامۋدىڭ جاسامپازدىق ارناسىنا تۇسەر ەدى. قازاقستاندى مەكەن­دەپ جاتقان باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە, شەت ەلدەردىڭ دە قازاقتارعا دەگەن قۇرمەتى, سىيى ارتا تۇسەتىن بولادى. وسى كۇنگە دەيىن ءبىز ورىسسىز ءومىر ءسۇرۋدى كوزگە ەلەستەتپەيتىن سەكىلدىمىز. ورىسسىز كۇنىمىز قاراڭ بولاتىن سەكىل­دى. مۇنداي پسيحولوگيادان باس تارتۋى­مىز كەرەك. الەمدە قانشاما ەل ورىس ءتىلىن بىلمەي-اق ءوسىپ-وركەندەپ, دامىپ وتىرعانىن ەسكەرۋىمىز كەرەك. ءوزى باتىس­تىڭ جاڭعىرىعىنا اينالىپ, كەرى كەتىپ بارا جاتقان ەلدىڭ ەتەگىنە جارما­سۋدى قويا­تىن كەز جەتتى. الەمدەگى عىلىمي اقپاراتتىڭ ورىس تىلىندەگى ۇلەسى 5 پا­يىز­عا دا جەتپەيدى. اشىلىپ جاتقان عىلىمي ونەرتابىستاردىڭ 2 پايىزى عانا رەسەيدىڭ ۇلەسىندە. ءبىز بۇكىل اقپاراتتى ورىس ءتىلى ارقى­لى العان سوڭ, دۇنيەگە, ءاربىر قۇبىلىس­قا ورىس كوزىلدىرىگىمەن قارايمىز. سول تۇرعىدان باعا بەرەمىز. رۋحاني, تىلدىك تاۋەلدىلىككە ۇشىراپ, پىكىر دەربەستىگىنە قول جەتكىزە الماي كەلەمىز. بۇدان بى­لاي­عى ۋاقىتتا قاجەت اقپاراتتى باسقا ءتىل­دەردەن تىكەلەي الۋ ماسەلەسىن شەشپە­سەك, وركەنيەت كوشىنەن قالىپ قويامىز. مۇنى مىقتاپ ۇعىنۋىمىز كەرەك. ونەر ءبىلىمى ىلگەرى كەتكەن ەلدەرمەن تەرەزە تەڭەستىرەمىز, ءوزىمىزدى وزگەگە سىي­لاتامىز دەسەك, ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناسقا, ەلارالىق كەلىسسوزدەردىڭ قىر-سىرىنا ماشىقتانعان ءار ءتۇرلى تىلدەن تىكەلەي قازاق تىلىنە جانە كەرى­سىن­شە اۋدارما جاساي الاتىن كانىگى ءتار­جىماشىلاردى شۇعىل دايىنداۋى­مىز كەرەك. ىرگەلى ەلدەردىڭ كەلىسسوزدەر بارىسىندا اۋدارما جاسايتىن مامان­دارىنىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ, سونى قولدانۋىمىز كەرەك. سايىپ كەلگەندە, قازاق ماسەلەسىنىڭ سارقىپ قۇيار ساعاسى تىلگە كەلىپ تىرەلە بەرەدى. ءتىل ماسەلەسى جالقىنى ەمەس, جالپىنى قامتيتىن, بار سالاعا بىردەي قاتىستى بولعاندىقتان, ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن اۋقىمدى, جان-جاقتى, جۇيەلى شارالاردى قولعا الۋعا ءتيىسپىز. وسىن­داي كۇرمەۋى كوپ كۇردەلى ءتۇيىندى تارقاتۋ ءۇشىن تومەندەگىدەي شارالاردى قولعا الۋدى ۇسىنامىز. 1. ەڭ الدىمەن, باسى اشىق ماسەلە, قازاق حالقىنىڭ ويىنان شىعاتىن ناق­تى ءارى ايقىن ۇلتتىق يدەولوگيا كەرەك. جۇرتشىلىقتى ءبىر تۋدىڭ, ءبىر ويدىڭ استىنا جۇمىلدىرۋى ءتيىس. كەلەر كۇنگە, الداعى تاعدىرىنا قۇلشىن­دىرۋى كەرەك. قازاق حالقى جانە باسقا ۇلت وكىلدەرى وزدەرىن الدا قانداي ءومىر كۇتىپ تۇرعانىن ناقتى ءبىلۋى, كوز الدىنا ەلەستەتۋى كەرەك. 2. مەملەكەتىمىز مىقتى, تاۋەلسىزدى­گىمىز تەگەۋرىندى بولۋى ءۇشىن حالقىمىز­دىڭ ەڭسەسى تىك, رۋحى بيىك, ارمانى اسقاق بولۋى كەرەك. قازاق حالقىنىڭ تۇرمىسىن كوتەرۋ – باستى ماقسات بولۋى ءتيىس. ول ءۇشىن ەلدىڭ قارجىلىق, ەكونوميكالىق ساۋاتىن كوتەرۋ كەرەك. ءىستىڭ كوزىن كورسەتىپ, كاسىپكەرلىكپەن اينالىسۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزعان ءجون. ورتا تاپ – ۇلتتىق بۋرجۋازيا قالىپ­تاستىرعاننان كەيىن قانداي ىسكە بول­سىن, بەل شەشىپ كىرىسە بەرۋگە بولادى. 3. مالايزيا مەملەكەتى قولدانعان تاجىريبەنى قولعا العان ءجون. قازاق حال­قىن كوتەرۋگە ارنالعان “قازاق ين­ۆەس­تيتسيالىق قورى” اكتسيونەرلىك قوعامىن قۇرىپ, اكتسيالارىن بۇكىل قازاق حالقى­نا ساتۋ كەرەك. بۇل اكتسيالاردى يەلەرى­نىڭ بەلگىلى ءبىر مەرزىمگە دەيىن ساتۋىنا, ايىرباستاۋىنا تىيىم سالىنۋى ءتيىس. ولار ۇلەس (ديۆيدەند) الىپ, قور قۇراۋ­دىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرگەننەن كەيىن عانا ەركىن نارىقتىق قاتىناس­تارعا كوشۋىنە جول اشسا بولادى. ين­ۆەس­تيتسيا­لىق قور اكتسيالارىنىڭ باقىلاۋ پاكەتى تولىقتاي مەملەكەت يەلىگىندە بولىپ, قارا­جاتى ۇلتتىق ەكونوميكا­نىڭ تابىس­تى سالالارىنا ورنالاستى­رى­لۋى كەرەك. 4. تاۋەلسىزدىك الار قارساڭدا قۇرى­لىپ, قازاق ءتىلىنىڭ كەڭ ءورىس الۋى جو­لىن­دا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن حالىقارا­لىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ دا قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندەگى قىز­مەتىن ىسكە اسىرۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋگە, عى­لى­مي-اقپاراتتىق تۇرعىدان نەگىزدەۋ­گە, ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ وشاعى بولۋعا ينتەللەكتۋالدىق تا, كادرلىق تا الەۋەتى جەتكىلىكتى. سوندىقتان حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ جانىنان قول­دانبالى قازاق ءتىلىن زەرتتەيتىن, قازاق تىلىندە ازىرلەنەتىن باسپا ونىمدەرى مەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەرگە تاۋەل­سىز ساراپتاما جاسايتىن, قازاق ءتىلىن وقىتۋ-ادىستەمەلىك جۇمىستارىن ۇيلەس­تىرەتىن, الەۋمەتتىك-لينگۆيستيكالىق تالداۋلار جاسايتىن, الەمدىك عىلىمي اقپاراتتى قازاق تىلىنە اۋداراتىن ارنايى مامانداندىرىلعان “قازاق ءتىلى” اكادەمياسىن قۇرۋ كەرەك. ول مەم­لەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋدىڭ, ءتىل ساياساتىن ىسكە اسىرۋدىڭ عىلىمي-ادىستەمەلىك نەگىزىن جاساۋى, رەسمي ىسكەرلىك ستيل مەن عىلى­مي-تەحنيكالىق ءتىلدى قالىپتاس­تىرۋى, ۇلتتىق يدەولوگيا ازىرلەۋدىڭ وشاعىنا اينالۋى ءتيىس. بۇل مەملەكەت تاراپىنان ءتىلدى دامىتۋعا ءبولىنىپ جاتقان قىرۋار قاراجاتتىڭ جۇيەلى, ناتيجەلى ىستەرگە جۇمسالۋىنا ىقپال ەتەر ەدى. مۇنى ۇلتتىق دامۋ ينستيتۋت­تارىنىڭ جىلدىق تابىسىنىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرىن ءبولۋ (5 پايىز) ارقىلى قارجىلاندىرۋ كەرەك. سول سەكىلدى ءتۇرلى گرانتتاردى جەڭىپ الىپ تا ءوزىن ءوزى قارجىلاندىرادى. 5. ەلىمىزدە ىرگەلى دىندەرگە (يسلام, حريستيان, بۋددا, يۋدايزم) عانا ورىن قالدىرىپ, قاپتاعان كونفەسسيالار مەن سەكتالارعا قاتاڭ تىيىم سالۋ قاجەت. ء“دىني سەنىم بوستاندىعى تۋرالى” زاڭدى قاي­تا قاراپ, تالاپتارىن كۇشەيتۋ كە­رەك. بىزگە جالپى جۇرتشىلىقتىڭ (كەلىمسەك ميسسيونەرلەردىڭ) كوڭىلىن تابۋ­دان گورى, ەلىمىزدىڭ تىنىشتىعى, تاۋەل­سىزدىگىمىزدىڭ باياندى بولعانى قىمبات. 6. مىنانىڭ باسى اشىق. ءبىز مىڭ جەردەن باتىسقا, امەريكاعا ەلىكتەپ, قانشا تىراشتانعانىمىزبەن, ولاردىڭ دامۋ دەڭگەيىنە جەتە المايمىز. ەلىك­تەۋشى, تۇتىنۋشى دەڭگەيىنەن ارىعا بار­مايمىز. بۇعان ءXىX عاسىردا فران­تسۋزدارعا ەلىكتەگەن ورىستار, اتاتۇرىك باس بولىپ, باتىستى بەتكە العان تۇرىك­تەر تاجىريبەسى مىسال بولا الادى. دا­مى­دى دەگەن مالايزيا مەن سينگاپۋر دە باتىس ەۋروپا مەن امەريكا ەلدەرى­نىڭ شەنىنە كەلە المايدى. باتىستانۋعا بەت العان ءۇندىستان تاريحى دا ساباق بولۋى كەرەك. بۇل رەتتە قىتاي مەن جا­پونيانىڭ تاجىريبەسىن جاقسىلاپ زەرت­تەۋ قاجەت. ءبىز ءوز تاريحي تامىرى­مىز بەن ءتول سالت-داستۇرىمىزگە تابان تىرەپ, الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك جەتىستىكتەرىن بەيىمدەپ پايدالانا وتىرىپ, ءوز جولىمىزدى انىق­تاۋىمىز كەرەك. اقىل-وي مەن عى­لىم-بىلىمگە بارىنشا يەك ارتۋعا ءتيىسپىز. 7. جاھاندانۋ ۇدەرىسى الەم ەلدەرى اراسىندا ايماقتىق, وداقتىق, ساياسي ينتەگراتسيا پروتسەسىنىڭ جەدەلدەۋىنە تۇرتكى بولۋدا. قازىرگى كەزدە الەمدىك دامۋ وركەنيەتىندە ايماقتىق ينتەگرا­تسيا عالامداستىرۋ ءۇردىسىنىڭ ءبىر بولىگى رەتىندە كەڭىنەن تارالىپ وتىر. باتىس ەۋروپالىق وداقتىڭ ءرولى مەن بەدەلى ءوسىپ, شىعىستا وڭتۇستىك-شىعىس ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ قاۋىمداستىعى كۇشەيە تۇسۋدە. ەۋرازيالىق كەڭىستىكتە كەڭەستەر وداعى ىدىراعاننان كەيىن تاريحي-گەوگرافيالىق ەرەكشەلىكتەرگە بايلا­نىس­تى بىرنەشە ينتەگراتسيالىق ورتا­لىقتار نىشانى بايقالدى. سولاردىڭ ءبىرى – ورتالىق ازيا ايماعى. گەوساياسي جاعىنان بۇگىن بۇل ايماق قۇرامىنا جالپى اۋماعى 4 ميلليون شارشى كيلومەتردەن استام جانە حالقى 60 ميلليوننان اساتىن بەس مەملەكەت ەنەدى. ايماقتىڭ مۇمكىندىگى زور. تابيعي بايلىق قورى مول. الەمدىك ساياساتتىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرىنىڭ كوپ رەتتە وسىناۋ ايماقتا توعىسىپ جاتۋى دا وسىعان بايلانىستى. وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىل­دارىنداعى تاۋەلسىزدىك الۋ كەزەڭىندە ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى اراسىندا بايلانىستار باسەڭدەپ, ءوڭىر حالقىنىڭ قارىم-قاتىناسى مەن ءوزارا ءتۇسىنىستى­گىنىڭ السىرەۋىنە اكەپ سوققان وقشاۋلانۋ بەلگىلەرى كورىنىس بەردى. ەلدەر اراسىن­داعى اقپاراتتىق, مادەني جانە عىلىمي قارىم-قاتىناستىڭ ءۇزىلۋى – توسكەيدە مالى, توسەكتە باسى قوسىلعان اعايىن­داس حالىقتاردىڭ ءبىر-بىرىنەن الشاق­تاۋى­نا اكەلە باستادى. ەگەر بۇل جاعداي وسىلاي كەتە بەرەتىن بولسا, ءبىز ءبىر-ءبىرىمىزدى تۇسىنىسە المايتىن نەمەسە ءتۇسى­نىس­كىمىز كەلمەيتىن جاعدايعا جەتۋىمىز مۇمكىن. ناقتى ايتقاندا, ءتيىمدى ديا­لوگتىڭ بولماۋى جاڭا پروبلەمالاردىڭ تۋىنداۋىنا اكەپ سوعۋى ىقتيمال. سوندىقتان دا, ەڭ الدىمەن, ورتا­لىق ازيا ەلدەرىنىڭ اراسىندا مادەني بايلا­نىستاردى كۇشەيتۋ, ينتەگراتسيا­لىق پرو­تسەستەردى ۇدەتۋ جايىن قاپەرگە العان لازىم. قازىرگى تاڭدا بەلەڭ الىپ وتىرعان جاھاندانۋ ءۇردىسىنىڭ پايداسى­نا ورتاق, زارارىنان قاشىق بولۋدىڭ دا ءبىر جولىن ورتالىق ازيا ەلدەرى ارا­سىندا مادەني بايلانىستار ارقىلى ورنىعىپ, تەڭ قارىم-قاتىناستارعا نەگىز­دەلگەن ورتاق ءىس-قيمىلداردان كورىپ وتىرمىن. توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيى­نىن تۇجىرىپ ايتاتىن بوساق, ماسەلە قا­زىر­گىدەي الماعايىپ زاماندا تاۋەلسىز­دىگىمىزدى نىعايتۋ, ۇلتتىق بولمىسى­مىز­دى ساقتاۋ, الەمنىڭ دامىعان مەملەكەت­تەرىمەن يىق تەڭەستىرۋ, تاريحي تاعدىرى مەن تۇپكى تەگى ءبىر ەلدەرمەن ينتەگرا­تسيالىق ۇدەرىستەردى كۇشەيتە وتىرىپ, جاھاندانۋدىڭ پايدا-زيانىنا بىرلەسە قام قىلۋ تۋرالى بولىپ وتىر. تۇركىلىك-يسلامدىق فاكتورلاردى العا ۇستاي وتىرىپ, ورتالىق ازيا يدەيا­سىن باياندى ەتۋ باعىتىندا ءسوزى­مىزدىڭ ۇزىن-ىرعاسىن تياناقتاي كەلە مىناداي تۇجىرىم جاساۋعا بولادى. بىرىنشىدەن, ورتالىق ازيا ەلدەرى­نىڭ الدىندا تۇرعان ساياسي, ەكونومي­كالىق, دەموگرافيالىق, الەۋمەتتىك, ەكولوگيالىق, ءدىني, ەسىرتكىمەن كۇرەس, سۋ تاپشىلىعى سىندى وزەكتى ماسەلەلەردى ەڭسەرۋ وسى ايماقتاعى ەلدەردىڭ باسى بىرىككەندە عانا شەشىلمەك. وسى اتالعان ماسەلەلەردى ۋاقتىسىندا شەشپەي, قانداي دا ءبىر جەتىستىككە قول جەتكىزۋى­مىز مۇمكىن ەمەس. ينتەگراتسيالىق پرو­تسەستەر ايماقتاعى ەلدەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا ىقپال ەتەرى ءسوزسىز. ەكىنشىدەن, ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ ءبىر-بىرىمەن قارىم-قاتىناسىن نىعاي­تىپ, ورتاق مادەني ورىسكە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىگى بار. بۇعان نەگىز جوق ەمەس. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ مىڭجىلدىق ىنتىماقتاستىق تاريحى بار. شەكارا­لارى ورتاق, شارۋاشىلىق بايلانىس­تارى­نىڭ دەڭگەيى جوعارى, مادەنيەتتەرى مەن سالت-داستۇرلەرى ۇقساس, ءدىلى جاقىن جانە ءبىر تىلدىك توپقا ەنەدى. بۇل ايماق­تاعى حالىقتاردىڭ تاعدىرى تۇتاسىپ كەتكەن. ۇشىنشىدەن, ورتالىق ازيا ەلدەرىن­دەگى عىلىمي جانە اقپاراتتىق بايلا­نىستاردى جۇيەلى جۇرگىزۋ ءۇشىن ورتاق ۇيلەستىرۋ كەڭەسىن قۇرعان ءجون. جوعارى­دا ايتىلعان وي-پىكىرلەردى بىرتىندەپ ورنىنا كەلتىرە الساق, ءتاڭىرى باق تالا­يىمىزعا بەرگەن تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتەرىمىزگە سەنىمىمىز كامىل. ينشاللا, اللا تىلەگىمىزدى بەرگەي! ومىرزاق ايتباي ۇلى, حالىقارالىق “قازاق ءتىلى” قوعامىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك.