پرەزيدەنتتىك مادەنيەت ورتالىعىندا بەلگىلى ساياحاتتانۋشى, ورتالىق ازيا, ءسىبىر, قازاقستان حالىقتارىنىڭ تاريحىن, فولكلورىن زەرتتەۋشى-ەتنوگراف عالىم گريگوري نيكولاەۆيچ ءپوتانيننىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىنا ارنالعان “جۇمباعىنا ازيانىڭ ۇڭىلگەن” ادەبي-مۋزىكالىق كەشى ءوتتى. كەشتى ءسوز سويلەپ اشقان مادەنيەت ءمينيسترى مۇحتار قۇل-مۇحاممەد گ.ءپوتانيننىڭ قازاق حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگىن ناقتى مىسالدارمەن دايەكتەپ, قازاقستاندا ونىڭ اياعىنىڭ ءىزى قالماعان بىردە-ءبىر جەر جوق دەسە بولعاندايىن, فولكلورلىق مۇرالار مەن حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ايگىلى نۇسقالارىن تالماي ىزدەۋدە, حالقىمىزدىڭ سالت-ءداستۇرى مەن ادەت-عۇرىپتارىن زەردەلەپ, شىعىس جانە ەۋروپا عالىمدارىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن ەڭبەكتەرىن تىنباي زەرتتەۋدە ول اتقارعان ءىستىڭ ورنى قاشاندا بيىك بولىپ قالا بەرەتىنىن اڭگىمەلەدى. ادەبي-مۋزىكالىق كەشتى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ قازاقستانداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى م.بوچارنيكوۆ كەلىپ تاماشالادى.
گريگوري پوتانين ەسىمى كۇللى قازاق دالاسىنا تانىس دەسەك, قاتە ايتپايمىز. پاۆلودار وبلىسىنىڭ يامىشەۆو اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن جيھانگەر عالىمنىڭ اتى قازاقتىڭ اعارتۋشى عالىمى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ەسىمىمەن ەگىز ۇعىمعا اينالىپ كەتكەلى قاشان. ويتكەنى 1845-1852 جىلدارى ومبىداعى كادەت كورپۋسىندا ەكەۋى بىرگە وقىپ, ولە-ءولگەنشە ءبىر-بىرىمەن جاقىن دوس بولىپ وتكەن. ومبى وبلىستىق مۇراعاتىندا بىرگە جۇمىس جاساپ, قازاق حالقى جونىندەگى تاريحي-ەتنوگرافيالىق ادەبيەتتەردى زەرتتەگەن. 1853-58 جىلدارى سىبىردە اسكەري قىزمەتتە بولعان. 1859-61 جىلدارى پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا-ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ جاراتىلىستانۋ بولىمىندە وقىعان. ءسىبىر مەن ورتالىق ازيانىڭ از زەرتتەلگەن اۋداندارىنىڭ گەوگرافياسى, ەتنوگرافياسى, فولكلورى, بوتانيكاسى مەن ەكونوميكاسى جونىندە دەرەكتەر جيناۋ ماقساتىمەن 1876 جىلدان باستاپ بىرقاتار ساياحاتتار جاساعان. سولتۇستىك-باتىس موڭعولياعا, ۇلكەن حينگانعا, زابايكالە, التاي مەن قازاقستانعا (باياناۋىل, سىرىمبەت, زايسان, تارباعاتاي) ەكسپەديتسيالارى بارىسىندا باعا جەتپەس تاريحي قۇندىلىقتارعا كەزىكتى. قازاق حالقىنىڭ اڭىزدارى مەن ەرتەگىلەرى جايىندا دەرەكتەر جيناپ, كىتاپ جازدى. 1884 جىلى اباي قۇنانباەۆ گريگوري پوتانينگە “قوزى كورپەش – بايان سۇلۋ” پوەماسىنىڭ قولجازباسىن سىيعا تارتتى دەگەن دەرەكتىڭ ءوزى عالىمنىڭ قازاق فولكلورىنا قانشالىق ماڭىز بەرگەنىن اڭعارتقانداي. ال الاشتىڭ ارداقتىلارى پوتانينمەن ءوزارا تىعىز قارىم-قاتىناستا بولماسا, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ ونى ء“سىبىردىڭ قۇرمەتتى اقساقالى” دەر مە ەدى؟!
ارتىنا 235 كىتاپ پەن عىلىمي ماقالالار جازىپ قالدىرعان عالىم كەزىندە شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ عىلىمي ەڭبەكتەرىن جاريالاۋعا بارىنشا اتسالىسقانىن, باتىس ءسىبىردىڭ مادەني جانە قوعامدىق ومىرىنە بەلسەنە ارالاسىپ, مەكتەپتەر, ايەلدەر كۋرسىن, مۇراجايلار اشۋعا قاتىسقانىن, جالپى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ اۋىز ادەبيەتىن جيناپ, “قازاقتاردىڭ جانە التايلىقتاردىڭ اڭىزدارى, اڭىز-اڭگىمەلەرى جانە ەرتەگىلەرى” اتتى ەڭبەك جازعانىن, وسىناۋ گەوگرافيالىق وزىق ەڭبەكتەرى ءۇشىن ونى ورىس گەوگرافيا قوعامى 1886 جىلى ۇلكەن كونستانتينوۆ مەدالىمەن ماراپاتتاعانىن, پوتانين ەسىمىمەن نانشان تاۋىنداعى جوتا, موڭعول التايىنداعى مۇزداق اتالعانىن, ودان دا بەرگىگە جىلجىساق, ءاليحان بوكەيحانوۆ, مىرجاقىپ دۋلاتوۆ, مۇسا شورمانوۆ, ءالىمحان ەرمەكوۆ جانە جاقىپ اقپاەۆ سىندى قازاقتىڭ ايتۋلى ازاماتتارىمەن ارالاسىپ تۇرعانىن كەش بارىسىندا ساحنالىق كورىنىستەر شىنايى بايانداپ, سول كەزەڭدەر سازى تارتىلدى. عالىمنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا ارناپ دەرەكتى فيلم ءازىرلەنۋى, قالالىق ورىس دراما تەاترى ارتىستەرىنىڭ ورىنداۋىندا قولجازبالارىنان ۇزىندىلەر وقىلۋى, كورمە زالىندا پاۆلودار وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ پوتانين تاعىلىمدارىنان تاريحي ءجادىگەرلەردى تاماشالاتۋى ايگىلى ساياحاتشىنىڭ مەرەيتويىنا اجەپتاۋىر دايىندىقتار جاسالىپ جاتقانىن اڭعارتتى. ەرلان تورەباي, بەرىك وماروۆ, ەلەنا فەدياكينا, جانىبەك ساپاروۆ, مارات نۇكەەۆ, الەكسەي ەفرەمەنكو, ستانيسلاۆ گاساەۆ, قاراكوز ءابدىشارىپوۆا, ەركەبۇلان قاينازاروۆ, رامزات بالاكيشەۆ, مادينا اداموۆا, ايزات قارابەكوۆا سىندى ونەر تارلاندارى ادەبي كەشتى انمەن, جىرمەن ادىپتەدى. ۇشى-قيىرسىز قازاق دالاسىندا ۇشان-تەڭىز جاۋھارعا كەنەلىپ, قالتقىسىز ەڭبەك ەتكەن اياۋلى تۇلعاعا ارنالعان شارا مۇنىمەن اياقتالمايدى, مەرەيتوي ارمەن قاراي پاۆلوداردا جالعاسپاق, رەسپۋبليكانىڭ بارلىق مەكتەپتەرىندە عالىمدى ەسكە الۋ كەشتەرى, تاريحي-پوەتيكالىق ساباقتار وتپەك, ال كەلەر جىلى مادەنيەت مينيسترلىگى پوتانين شىعارمالارىن جيىستىرىپ, جاڭادان جيناعىن باسىپ شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. عالىم ەڭبەكتەرىن جاڭعىرتۋ ارقىلى سان عاسىردان بەرى كەلە جاتقان قىمبات قازىنا قايتا تۇلەپ, حالقىمەن قاپىسىز قاۋىشادى دەگەن سەنىمدى سەلكەۋسىز سەرىك ەتەيىك.
قاراشاش توقسانباي.
--------------------------
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن ورىنباي بالمۇرات.
