جاھاندىق جىلىنۋ: داقپىرت پەن دايەك

ادامزات بالاسى مەن تابيعات-انانىڭ ايقاسى جانايقاي شەگىنە جەتىپ قالعان سياقتى. “تابيعاتتى باعىندىرۋ” قاعيداسى ۇرانعا اينالعان حح عاسىرداعى ادام ارەكەتى قورشاعان ورتانىڭ تابيعي تەپە-تەڭدىگىنىڭ ىرگەتاسىن شايقالتتى. تىرشىلىك اتاۋلى تابيعاتپەن ۇيلەسىمدى ارەكەتى ارقىلى عانا دامي الاتىندىعىن, ءوزى دە سول تابيعات-انانىڭ ءبىر بالاسى ەكەنىن ءجيى ەستەن شىعاراتىن ادامزات تويىمسىز تابەتىن تابيعاتتى تۇقىرتۋ تاسىلىمەن قاناعاتتاندىرۋ جولىنا تۇسكەن ەدى. ءوزىن “ادامزات رۋحىنىڭ قۇلدىراۋ كە­زەڭىندە تۋعانىما وكىنەمىن” دەپ ساناعان اتاقتى نەمىس-فرانتسۋز ويشىلى, ايگىلى گۋمانيست البەرت شۆەيتسەر “مالىنا قورەك ءۇشىن شابىندىقتاعى مىڭداعان وسىمدىكتەردى وتايتىن شارۋا, ەرىككەننىڭ ەرمەگى ءۇشىن جول جيەگىندە ءوسىپ تۇرعان ءبىر تال گۇلدى جۇلۋعا ءتيىستى ەمەس, سەبەبى بۇل جاعدايدا ول, ەشقان­داي قاجەتتىلىكتەن تۋماعان, تابيعاتقا قارسى قىلمىس جاسايدى”, دەگەن ەكەن. وي-حوي دەگەن, قانداي گۋمانيزم! سەبەپسىز ءبىر تال گۇل جۇلماق تۇگىلى, تۇتاس ورمانداردى وتاپ, تە­ڭىز­دەردى قۇرعاتقان ادام­زاتتىڭ “اساۋ تا­بيعاتتىڭ بەرمەگەنىن تارتىپ الايىق!” دەپ داۋرىعا ۇرانداعانىن دا بىلەمىز. ءالى دە “ات­تان­داپ” كەلەدى. قان­شا جومارت بولسا دا جەر جارىقتىق تويىمسىز­دىقتان تۇنشىقتى, قانشا ءتوزىمدى بولسا دا تابيعات-انانىڭ تىنىسى تارىلدى. تارىلعانى سول ەمەس پە, ءححى عاسىر باس­تاۋى تابيعي اپاتتار مەن سىلكىنىستەردەن ەس جي­عىزباي بارادى. ماڭگى جاسىل قۇرىلىق­تار­دى جاز ورتاسىندا قار باسىپ, گرەنلانديا­نىڭ مۇز قۇرساۋلىرىنىڭ جىل سايىن 250 ملرد. تونناسى ەرىپ, بۋ مەن سۋعا اينالىپ جاتىر. كارى قۇرىلىقتى توپان سۋ باسىپ, ەۋرازيا كەڭىستىگىن قۇرعاقشىلىق جايلاپ, ورىس ورمانى وتقا وراندى. شىلدە مەن تامىز ايلارىندا رەسەيدە 800 مىڭنان استام ورمان ءورتى تىركەلدى. ورتالىق رەسەيدىڭ ورماندارىن تۇگەلگە دەرلىك وتقا وراعان ءورت اپاتىنان مىڭداعان ۇيلەر جانىپ, تۇتاس ەلدى مەكەندەر كۇلگە اينالدى. پاكستاندا ورشىگەن سۋ تاسقى­نى­نان جۇزدەگەن ادام وپات بولىپ, 20 ميللي­ونعا جۋىق ادام باسپاناسىز قالدى. ازىق-ت ۇلىك تاپشىلىعى بەلەڭ الىپ, جۇقپالى اۋرۋلار تارالا باستادى. مەملەكەتتىڭ بۇل اپاتتىڭ ءوز كۇشىمەن بەتىن قايتارۋعا شاماسى جەتپەي, الەم قاۋىمداستىعىنان كومەك سۇراپ وتىر. جاقىندا سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى وسى ەلگە ارنايى كەلگەن بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن “...تالاي اپاتتاردى كورىپ ەدىم, ءدال مۇنداي اۋقىمداعى تابيعي اپاتتى بۇرىن-سوڭدى كورگەن ەمەسپىن”, دەپ مالىمدەدى. شۇعىل شارالار قابىلدانباسا, پاكستانداعى سۋ تاسقىنىنىڭ زارداپتارى ءوڭىردى ەكولو­گيالىق اپات ايماعىنا اينالدىرۋ قاۋپى بار. مۇنىڭ ءبارى تابيعي تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋى, جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىنىڭ شيەلەنىسۋىنىڭ زالالى ەكەنىن ەندى عالىمدار عانا ەمەس, قاراپايىم ادامدار دا تۇسىنە باستادى. ءيا, جاھاندىق جىلىنۋ اڭىزدان اقيقاتقا اينالدى. قازىرگى تاڭدا جاھاندىق جىلىنۋ ءۇردىسىنىڭ قورشاعان ورتاعا وراسان زور قاۋىپ ءتوندىرىپ كەلە جاتقانىنا ەشقانداي كۇدىك قالمادى. جەر شارى قىزىپ بارادى. وتكەن عاسىردا اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى بۇكىل دۇنيە جۇزىندە تسەلسيا بويىنشا 0,7 گرادۋسقا جى­لىنعان. سونىڭ سالدارىنان كيليماندجارو شىڭدارىن عاسىرلار بويى قۇرساعان قارلار ەرىپ, تەڭىز تۇبىندەگى مارجاندى جارتاستار ءىزسىز جوعالۋدا. سونىمەن “جاھاندىق جىلىنۋ قاتەرى” دەگەنىمىز نە؟ كليماتتىڭ وزگەرۋ قاۋپى تۋرالى ەڭ العاش 1975 جىلى ءسوز قوزعالدى. 1975 جىلى 8 تا­مىزدا ء“Scىence” اتتى جۋرنالدا امەريكالىق كليماتولوگ ۋوللەس بروكەر اۋا رايىنىڭ كۇرت وزگەرە باستاعانىن العا تارتىپ, العاش رەت “جاھاندىق جىلىنۋ” تەرمينىن ومىرگە اكەلدى. اۋا رايىنىڭ وزگەرۋ قۇبىلىسىن ەكى مىڭ جىلعا تارتا تاريحى بار كليماتولوگيا عى­لى­مى زەرتتەپ كەلەدى. الايدا وتكەن عاسىر­دىڭ سوڭىنا دەيىن بۇل عىلىمنىڭ ىزدەنىستەرىنە ادامزات قاۋىمداستىعى تاراپىنان اسا ءبىر قىزىعۋشىلىق تانىلا قويعان جوق. ءتىپتى وتكەن عاسىردىڭ 60-شى جىلدارىندا, ەڭ العاش, كليماتتىڭ كۇرت جىلىنىپ بارا جات­قان­دىعى تۋرالى دابىل قاعىپ, جەردىڭ جوعارى قاباتىنىڭ قىزۋى ارتقانىن بايقاعان بەلگىلى كەڭەستىك كليماتولوگ ا. بۋدكونىڭ بولجام­دارىن باسقالار تۇگىلى, كەيبىر عالىمداردىڭ ءوزى جۇرە تىڭدادى. مىنە, ەندى تورتكۇل دۇنيە­نىڭ ءتورت بۇرىشىندا دا جەردىڭ جوعارعى قابا­تىنىڭ قىزۋى جوعارىلاپ كەتكەندىگى تالاس تۋدىرمايتىن شىندىققا اينالدى. عالىمدار اراسىنداعى تالاس ەندى جاھاندىق جىلىنۋ شىندىق پا, الدە جالعان با دەگەن تۇرعىدا ەمەس, بۇل پروبلەمانىڭ توركىنى ەرتە مە, كەش پە جىلىنۋ ءۇردىسى كليماتتىڭ كۇرت تومەن­دەۋىنە اكەلىپ سوعاتىن تابيعي قۇبىلىس پا, الدە قورشاعان ورتاعا جاھاندىق اۋقىمدا كەسىرىن تيگىزگەن ادامزاتتىڭ تەحنوگەندىك ارەك­ەت­تەرىنىڭ سالدارى ما دەگەن تۇرعىدا ءوربىپ جاتىر. جاھاندىق جىلىنۋ دۇركىن-دۇركىن قايتا­لانىپ تۇراتىن قالىپتى تابيعي قۇبىلىس دەپ دالەلدەيتىندەر نە دەيدى؟ ولاردىڭ ايتۋىن­شا, سوڭعى ەكى مىڭ جىل ىشىندە جەر شارىن مەكەندەيتىن تىرشىلىك اتاۋلى ءۇش رەت جاھان­دىق جىلىنۋ كەزەڭىن, ءۇش رەت جاھاندىق سۋى­عان كەزەڭدى باستان وتكەرگەن. تەمپەراتۋرانىڭ سوڭعى تومەندەۋ كەزەڭى ءحىح عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا اياقتالىپتى. ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا اۋا رايى قالپىنا كەلىپ, حح عاسىردا قايتادان جاھاندىق جىلىنۋ كەزەڭى باستالىپ, سول عاسىردىڭ سوڭىندا 0,7-0,8 گرادۋسقا جەتكەن. سوندىقتان, دەيدى تا­بيعي ءتاسىلدى جاقتاۋشىلار, بۇگىنگى جاھاندىق جىلىنۋ كەزەڭى ۇزاماي اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ تومەندەۋ كەزەڭىنە اۋىسادى. ونىڭ جەر ور­بيتاسى پارامەترلەرىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىس­تى كۇن قىزۋىنىڭ قۇبىلۋى سياقتى استرو­نوميالىق, گولفستريم اتتى مۇحيتتار اعىسى قۋاتىنىڭ السىرەۋى سياقتى تابيعي سەبەپتەرى بار كورىنەدى. ەندى جاھاندىق جىلىنۋدى ادام فاكتو­رىمەن بايلانىستىراتىنداردىڭ دالەلىن ساراپتاپ كورەيىك. بىرىنشىدەن, ولاردىڭ ايتۋىنشا, اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ مۇنداي جىلدامدىقپەن جىلىنۋى بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۇبىلىس كورىنەدى. بار بولعانى سوڭعى ءجۇز جىلعا جەتەر-جەتپەس كەزەڭدە اۋانىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى 0,7-0,8 گرادۋسقا ىسۋى مىڭ جىلدا دا بولماعان. ءتىپتى سوڭعى 15 جىل ىشىندە عانا اۋا تەمپەراتۋراسى جىلىنۋىنىڭ جىلدامدىعى 0,3-0,4 گرادۋسقا ارتقان. قالىپتى تابيعي فاكتورلار مۇنداي جىلدامدىقپەن اتموسفەرانى جىلىتا الماسا كەرەك. بۇعان ءسوزسىز ادام ارەكەتى سەبەپ بولىپ وتىر. ەكىنشىدەن, تەحنوگەندىك داۋىردە اۋاعا بولىنگەن كومىرقىشقىل گازى مەن مەتاننىڭ كولەمى شەكتەن تىس اسىپ كەتكەن. قازىرگى كەزدە قۋات وندىرەتىن ستانسالاردان, ونەركاسىپ ورىندارىنان شىعاتىن كومىرقىشقىل گازى اتموسفەرالىق قاباتقا وتەتىن گازدىڭ 1/3 بولىگىن قۇرايدى. وسىعان بايلانىستى عا­لىم­دار قازىرگى جاھان­دىق جى­لىنۋ ۇردىسىنە سە­بەپ بولىپ وتىرعان كە­سا­پاتتىڭ 90 پايىزى ادام قو­­لىمەن جاسالىپ وتىر دەگەن تۇجىرىمعا توق­تا­عان. بۇكىلالەمدىك كليمات­تىق كونفەرەنتسيادا سوي­لەگەن سوزىندە بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى پان گي مۋن “اركتيكاداعى جى­لى­نۋ ءۇردىسى جەر شارى­نىڭ باسقا وڭىرلەرىنە قا­راعاندا تىم جىلدام بە­لەڭ الىپ بارادى. وسىلاي بارا بەرەتىن بولسا, 2030 جىلعا تامان ونداعى مۇز قالقانىنىڭ مۇلدە جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار. اركتيكاداعى بۇگىنگى بولىپ جاتقان وزگەرىستەر كليماتتىڭ جاھاندىق جىلىنۋىن جىلدامداتا تۇسپەك”, دەپ اتاپ كورسەتتى. ءسويتىپ, جەر بەتىندەگى ماڭگى مۇزداردىڭ كۇرت ەرۋى باستالدى. بۇگىنگى تاڭدا ءبىزدىڭ پلانەتامىزدا اتموسفەرا تەپە-تەڭدىگىن ساقتاپ تۇرعان ەكى الىپ مۇزداق بار. ونىڭ ءبىرى گرەن­لانديادا, بۇل مۇز قاباتىنىڭ قالىڭدىعى 2 شاقىرىمنان اسادى. ەكىنشىسى, انتاركتيكا­نىڭ مۇز قاباتىنىڭ قالىڭدىعى 4 شاقىرىمعا جەتەدى. سونىمەن بىرگە سولتۇستىك مۇزدى مۇحيتتىڭ كوپ جىلدىق مۇز قاباتتارى 4 مەتر قالىڭدىققا دەيىن قاتادى. ودان باسقا قۇرلىقتارداعى بيىك تاۋلاردىڭ ماڭگى مۇز قۇرسانعان شىڭدارى بار. قورىتا ايتقاندا, جەر بەتىندە جاھاندىق جىلىنۋ سالدارىنان كۇرت ەريتىن قاۋپى بار مۇزداقتار جەتكىلىكتى. مىنە, عالىمداردى ەرەكشە الاڭداتىپ وتىر­عان كۇردەلى قاۋىپ تە وسى ماڭگى مۇزداقتاردىڭ كۇرت ەرۋىنە بايلانىستى بولعالى تۇر. گرەنلانديا مۇزداعى ءبىزدىڭ پلانەتامىزداعى بارلىق مۇز قا­باتتارىنىڭ 10 پايىزى وسى گرەنلانديادا شوعىرلانعان. كولەمى جاعىنان انتاركتي­كا­دان كەيىنگى ەكىنشى ورىندى الاتىن بۇل مۇز قال­قاننىڭ ماسساسى 2,5 ملن. تەكشە شاقى­رىمعا تەڭ. سوڭعى جىلدارى گرەنلانديا مۇزداعىنىڭ بۇرىنعىدان جىلدام ەري باستاعانى بايقالۋدا. جىل سايىن 250 ميلليارد تونناعا جۋىق گرەنلانديالىق مۇز سۋعا اينالىپ, اتلانت مۇحيتىنا قوسىلاتىن كورىنەدى. بۇل قۇبىلىستى انىقتاۋعا 2002 جىلدان بەرى مۇزداققا تۇراقتى باقىلاۋ جا­ساپ كەلە جاتقان ەكى جاساندى سپۋتنيكتەردىڭ جيناقتاعان دەرەكتەرى مۇمكىندىك بەردى. سوڭعى جىلدارى گرەنلانديالىق مۇزداقتىڭ جاعدايى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. زەرتتەۋلەر كورسەتىپ وتىرعانىنداي, اۋانىڭ تەمپەراتۋراسى ءۇش گرادۋسقا كوتەرىلەتىن بولسا, گرەنلانديالىق مۇز قالقانى تولىق ەرىپ, تەڭىزدەگى سۋ دەڭگەيىن 7 مەترگە دەيىن كوتەرەدى. ءتىپتى بۇل مۇز قالقانى بىرتىندەپ ەرىگەننىڭ وزىندە, تەڭىز دەڭگەيىن ءبىر مەترگە دەيىن كوتەرۋگە مۇمكىندىگى بار. عالىمداردىڭ ەڭ ساقتىقپەن جاساعان بولجامدارى بويىنشا, بولاشاقتا الەمدىك مۇحيت دەڭگەيى 30-50 سانتيمەترگە كوتەرىلەتىن بولسا كوپتەگەن جاعالاۋلار سۋ استىندا قالادى. اسىرەسە, بۇل مۇحيت جاعالاۋلارىندا ادامدار كوبىرەك قونستانعان ازيا قۇرلىعى ءۇشىن اسا قاۋىپتى بولماق. بۇگىندە دۇنيە ءجۇزى بويىنشا تەڭىز دەڭگەيىنەن 88 سم. بيىكتىكتە 100 ميلليوننان استام ادام ءومىر سۇرەدى. جاقىندا گرەنلانديادان تاعى ءبىر ۇلكەن مۇز ارالىنىڭ ءبولىنىپ شىققانى تۋرالى حابار تارادى. دەلاۆەر شتاتى ۋنيۆەرسيتە­تى­نىڭ عالىمى اندرەاس ميۋنچوۋدىڭ ايتۋ­ىنشا, 5 تامىزدا گرەنلانديانىڭ پەتەرمان اتتى مۇزداعىنان بولىنگەن بۇل مۇز ارالىنىڭ كولەمى 260 شارشى شاقىرىمعا, قالىڭدىعى 180 مەترگە تەڭ. بۇل اركتيكادا 1962 جىلدان بەرى كەزدەسكەن ەڭ ۇلكەن ايسبەرگ كورىنەدى. اتلانت مۇحيتىنا باعىت العان مۇز ارالىنىڭ سۋى دەلاۆەر نەمەسە گۋدزون سياقتى وزەندەردىڭ سۋىن ەكى جىل بويى الماستىرۋعا نەمەسە اقش-تى 4 اي بويى سۋمەن تولىقتاي قامتاماسىز ەتىپ تۇرۋعا جەتەدى ەكەن. اركتيكا كانادالىق عالىمداردىڭ دەرەكتەرى بويىنشا, اركتيكانىڭ مۇز قاباتى سوڭعى 15 جىل ىشىندە 40 پايىزعا تارتا قىسقارعان كورىنەدى. ال رەسەيلىك عالىمدار تۋرا وسى مەر­زىم­دە مۇز قالىڭدىعى 15-20 پايىزعا ازايدى دەگەن دەرەكتەردى العا تارتادى. قالاي بولعان­­دا دا اركتيكا مۇزداقتارىنىڭ جۇقارۋى جاقسىلىق ەمەس. سونىمەن بىرگە عالىمدار سوڭعى كەزدە اركتيكا اۋماعىنان ايتارلىقتاي كولەمدە مەتان گازى بولىنە باستاعانى تۋرالى قاۋىپ تاراتتى. سوڭعى جىلدارى رەسەيلىك جانە شۆەد عالىمدارى اركتيكالىق شىعىس ءسىبىر پلاتفورماسىنان جىل سايىن 8 ملن. تونناعا جۋىق مەتان گازىنىڭ اۋاعا تارالاتىندىعىن انىقتادى. عالىمداردىڭ بولجامىنشا, جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىستەرى مۇحيتتاردىڭ تۇبىندە وسىعان دەيىن مۇلگىپ جاتقان ماڭگىلىك توڭداردى ءجىبىتىپ, ونىڭ قاباتىنداعى مەتان گازدارىنا قوزعاۋ سالعان. الداعى ۋاقىتتا ادامزات ءۇشىن اپاتقا پا­را-پار تاعى ءبىر ۇلكەن قاۋىپتىڭ ۇشى ارك­تي­كادان باستالاتىن ءتۇرى بار. سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا, دۇنيە جۇزىندەگى ەندىگى قالعان مۇناي-گاز قورىنىڭ تورتتەن ءبىرى اركتيكالىق اكۆاتوريادا شوعىرلانعان كورىنەدى. ماسەلەن, تەك بارەنتس تەڭىزىنىڭ رەسەيگە قاراستى شتوك­مان كەنىشىندە 4 تريلليون تەكشە مەتر گاز كوندەنساتىنىڭ قورى شوعىرلانعان. شتوكمان كەنىشىنىڭ قازىرگە دەيىنگى انىق­تالعان بايلىعىنىڭ ءوزى 500 ميلليارد دوللار­دان اسادى. ءسويتىپ تاياۋ بولاشاقتا اركتيكا الەمنىڭ الدىڭعى قا­تارلى مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىنداعى ەنەرگەتي­كالىق تارتىس الاڭىنا اينالماق. پوليارلىق مەملەكەتتەر قۇرامىنا كىرەتىن اقش, رەسەي, كانادا, نورۆەگيا جا­نە دانيا اراسىندا اركتيكانىڭ باتپان قۇي­رىق ەنەرگەتيكالىق بايلىعىن يگەرۋ جولىن­داعى العاشقى ساياسات مايدانى باستالىپ تا كەتتى. كۇنى ەرتەڭ اركتيكا ەنەرگەتيكالىق قۋات كوزدەرى ءۇشىن تارتىس الاڭىنا اينالىپ, سولتۇستىك جارتى شاردىڭ ەن بايلىعى جاپپاي يگەرىلە باستاسا, جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىنىڭ ەسەلەنە تۇسەتىنى ايدان انىق. ءتىپتى بۇگىندە بەلگىلى بولىپ وتىرعان جاھاندىق جىلىنۋ قاۋپى ويىنشىق بولىپ قالماق. “تاياقتىڭ ەكى باسى بار” دەمەكشى, جالپى ادام­زات ءۇشىن ۇلكەن قاسىرەت اكەلەتىن جاھان­دىق جىلىنۋ ۇدەرىسى اركتيكانىڭ ەنەرگەتي­كالىق مول بايلىعىن يگەرۋگە قولايلى جاعداي تۋعىزعالى وتىر. بۇرىن ماڭگى مۇز باسىپ جاتقان اركتيكانىڭ كوپتەگەن ءوڭىرى جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سالدارىنان اشىلىپ, مۇحيت جودارىنىڭ قولايلى دەڭگەيگە دەيىن قىسقارۋىنا الىپ كەلدى. ەندى جوعارىدا اتالعان مەملەكەتتەر ءۇشىن قولايلى مۇحيت جولدارىنا تالاس تۋعالى وتىر. 2010 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان باستاپ كانادا مەملەكەتى اركتيكانىڭ سولتۇستىك-باتىس وتكەلى ارقىلى وتەتىن ءىرى تونناجدى كەمەلەردى قاتاڭ باقى­لاۋعا الاتىنىن مالىمدەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە سولتۇستىك-باتىس وتكەلىندە اۋماقتىق ۇلەسى بار دەپ سانالاتىن دانيا مەملەكەتى تاراپىنان قارسىلىق تۋعىزدى. ءوزىنىڭ مينەرالدى باي­لى­عىنىڭ باسىم بولىگى ەلدىڭ سولتۇستىك وڭى­رىندە, ياعني بارەنتسەۆ تەڭىزىنەن چۋكوتكاعا دەيىنگى جەرلەردە ورنالاسقان دەپ سانايتىن رەسەي ءۇشىن دە بۇل وڭاي كونە قوياتىن شەشىم ەمەس. رەسەيدىڭ بارلىق قازبا بايلىعى 30 تريل­ليون دوللار دەپ باعالانسا, (سالىستىرۋ ءۇشىن اقش-تا 10 تريلليون دوللار مولشە­رىن­دە) ونىڭ 75-80 پايىزى سولتۇستىكتە شوعىرلانعان. اركتيكانىڭ ەن بايلىعى جولىنداعى “قىر­عي قاباق” سوعىس باستالىپ تا كەتتى. قازىر­دىڭ وزىندە كانادا ءوزىنىڭ اركتيكالىق جا­عالاۋىنا ون مىڭدىق اسكەرىن شوعىرلان­دى­رىپ ۇلگەردى. رەسەي ءوزىنىڭ اركتيكاعا “قاي­تا ورالۋىن” اسا جەدەلدىكپەن جۇرگىزىپ جاتىر. داع­دارىستان ەسىن جيا باستاعان اقش-تا ارك­تي­كاداعى “ماي شەلپەكتەن” وڭاي ايىرىلا قوي­مايتىنىن كورسەتۋدە. سولتۇستىك جارتى شارداعى مول بايلىقتى جىلدامىراق يەلەنىپ قالۋعا اسىققان دەرجاۆالار جاھاندىق جى­لى­نۋ قاسىرەتىن ۋاقىتشا ىسىرىپ قويدى. سون­دىقتان دا دەرجاۆالىق ۇستەمدىك قاند­ا­رىنا سىڭگەن بۇل ەلدەردىڭ عالىمدارى دا ادامزاتتى تولعاندىرعان جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىستەرىنىڭ سەبەبىن ادام ارەكەتىنەن ەمەس, تابيعي قۇبى­لىستاردىڭ اسەرى دەپ دالەلدەۋگە تىرىسۋدا. ەكولوگيا بارشاعا ورتاق عالامشار كليماتىنىڭ كۇرت وزگەرۋى تەح­نوگەندىك ءداۋىر ارەكەتىنەن كومىرقىشقىل گازى مەن مەتاننىڭ اۋاعا شەكتەن تىس كوپ ءبولى­نۋىنىڭ سالدارى ەكەندىگى قازىر ايدان انىق بو­لىپ وتىر. سوندىقتان الەمنىڭ وزىق ويلى ادام­زاتى بۇل قاسىرەتتىڭ الدىن الۋ جولىندا دابىل قاعىپ, كەزەك كۇتتىرمەس شۇعىل شارا­لار­دى قولعا الۋدى العا تارتىپ وتىر. بۇل ما­ڭىزدى ماسەلەدەن حالىقارالىق بەدەلدى ۇي­ىم­دار دا سىرت قالعان جوق. 1992 جىل بۇۇ-نىڭ ريو-دە-جانەيروداعى باسقوسۋىندا “كليمات­تىڭ وزگەرۋى جونىندەگى كونۆەنتسيا”, 1997 جىلى بۇۇ-نىڭ كيوتوداعى حالىق­ارا­لىق ساممي­تىن­دە “اتموسفەراعا تارالاتىن زي­ياندى گازداردى شەكتەۋ تۋرالى حاتتاما” قابىل­داندى. كيوتو حاتتاماسىن بۇگىنگى كۇنگە دەيىن الەمنىڭ 181 مەملەكەتى رەسمي تۇردە بەكىتتى. كيوتو حاتتا­ماسى – حالىقارالىق دەڭگەيدە ەكولوگيالىق پروبلەمامەن بىرلەسىپ كۇرەسۋ جونىندەگى ادامزاتقا ورتاق العاشقى ماڭىزدى قۇجات. حاتتامادا جانار-جاعارمايدان اۋاعا تا­رالاتىن زياندى گازداردىڭ مولشەرىن 1990 جىل­عى دەڭگەيگە قايتا جەتكىزىپ, 2008-2012 جىلدارى 5,2 پايىزعا دەيىن ازايتۋ قاراس­تىرىلعان. ول ءۇشىن ەۋرووداققا كىرەتىن ەلدەر ونىڭ مولشەرىن ارنايى كورسەتىلگەن مەجەگە دەيىن قىسقارتىپ, قالعان باسقا ەلدەر ونىڭ مولشەرىن بەلگىلەنگەن ءبىر جىلدىق مەجەدەن اسىرماۋعا كەلىسكەن بولاتىن. ەگەر حاتتامانى قابىلداعان ەلدەر ءوز مىندەتتەمەلەرىن ناقتى ورىندايتىن بولسا, 2012 جىلى اۋاعا تارا­لاتىن گازداردىڭ كولەمى 1990 جىلعى دەڭگەيگە قايتا جەتۋى ابدەن ىقتيمال. الايدا حاتتا­ماعا كەلىسكەن ەلدەردىڭ بارلىعى بىردەي مىن­دەت­تەمەلەرىن ورىن­داۋ­عا قۇلشىنىس ءبىلدىرىپ وتىرعان جوق. ما­سە­لەن, اقش باستاپقىدا بۇل باستامانى قابىل­داۋدا بەلسەندىلىك تا­نىت­قانىمەن, كەيىن­نەن كيوتو حاتتاماسىن بەكىتۋدى ۇنەمى كەيىنگە اسىرىپ كەلەدى. اتموسفەراعا تارالاتىن بارلىق زياندى شىعارىندىنىڭ 36,1 پايى­زىن الىپ وتىرعان اقش حاتتامانى بەكىت­پەۋىنىڭ باستى سەبەبى رەتىندە اۋانى لاستاۋدا ال­دىڭعى ورىنداردى الاتىن قىتاي مەن ءۇندىستاندا قالىپتاسقان جاعدايدى العا تارتادى. كليماتتىڭ وزگەرۋ ۇدەرىستەرى ءبىزدىڭ ەلىمىز­دىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىنا دا كەلەڭسىز اسەر ەتىپ وتىرعانى بەلگىلى. سوڭعى عاسىردا عالام­شار­داعى اۋا تەمپەراتۋراسىنىڭ جىلىنۋى 0,7 پايىزدى كورسەتسە, قازاقستان اۋماعىندا اۋانىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى وسى مەرزىمدە 1,3 گرادۋسقا دەيىن جىلىنىپ كەتكەنى انىق­تالىپ وتىر. بۇل الەمدىك دەڭگەيدەن ەكى ەسە كوپ. كليماتتىڭ بۇلاي وزگەرۋىنىڭ سالدارلارى جالپى جۇرت ءۇشىن كوزگە ۇرىپ تۇرماعانىمەن, قورشاعان ورتانىڭ, جەر جاعدايىنىڭ احۋا­لىنا ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. اقيقاتىندا جا­ھان­دىق جىلىنۋ قۇبىلىسىن ارقا قى­سى­نىڭ قۇبىلۋىنان-اق كورۋگە بولادى. ارقانىڭ قاڭتاردى قاقاعان ايازى مەن اقپانداعى اقتۇتەك بوراندارىنا اۋىسىپ وتىراتىن قالىپتى ءۇردىسى سوڭعى جىلدارى كۇرت وزگەردى. جەلتوق­سان­دا جاڭبىر جاۋىپ, قاڭتاردا قار ەريتىن توسىن جاعدايلار قالىپتى قۇبىلىسقا اينال­دى. تالاي جىلدارداعى تاجىريبەگە سۇيەنىپ, اۋا رايىن بولجايتىن اقساقالداردىڭ ساۋەگەيلىگى جايىنا قالدى. قازىر عالىمدار قازاقستانداعى جەر كولە­مىنىڭ 60 پايىزدان استامى قۇرعاقشىلىققا ۇرىنعانى تۋرالى ايتىپ, دابىل قاعۋدا. ما­سە­لەن, تەك 2001 جىلى عانا ەلىمىزدەگى اۋىل شا­رۋاشىلىعىنا ارنالعان 220,7 ميلليون گەك­تار جەردىڭ 90,9 گەكتارى شولگە اينالىپ­تى. جىل سايىن جاسىل القاپتار مەن ورمان-توعايلار ازايىپ, مال جايىلىمدارى تارى­لىپ بارادى. ەلىمىز اۋماعىندا سەكسەۋىلدى جا­نە بۇتالى وڭىرلەر 4,2 پايىز, ال ورمان القابى بار بولعانى 1,2 پايىز عانا بولىپ تابىلادى. ونسىز دا تاپشى ورمانداردى جىل سايىن ءورت شالىپ, قورشاعان ورتاعا وراسان زور زيان كەلتىرۋدە. رەسمي دەرەكتەر بوي­ىن­شا, بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدى­عىنىڭ وزىندە 4 مىڭ گەكتار ورمان القابى وتقا ورانىپ, 55 مىڭ گەكتار جايىلىم جانىپ كەتكەن. قازاقستان ەگەمەندىك العاننان بەرگى جىلدار ىشىندە عالامدىق كليمات وزگەرىستەرىنىڭ الدىن الۋعا جانە ونىڭ قورشاعان ورتاعا تيگىزەر زالالدارىن ازايتۋعا باعىتتالعان حالىقارالىق شارالارعا بەلسەندى تۇردە قاتىسىپ كەلەدى. بيىلعى جىلى قازاقستاننىڭ ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا توراعالىق ەتۋى ەلىمىزدىڭ بەدەلىنىڭ حالىق­ارا­لىق دارەجەدە ايرىقشا وسكەنىن كورسەتەدى. حا­لىقارالىق ساراپشىلار مەن بەدەلدى سايا­سات­كەرلەردىڭ مالىمدەۋىنشە, قازاقستاننىڭ توراعالىق كەزەڭى ەقىۇ-نىڭ بەدەلىن ارتتى­رۋعا ايتارلىقتاي ىقپال ەتە باستاعان كو­رى­نەدى. وعان سوڭعى 11 جىل بويعى ۇزىلىستەن كەي­ىن استانادا وتكىزىلگەلى وتىرعان ەقىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر ءسامميتى دە دالەل بول­عانداي. ەقىۇ حالىقارالىق ساحناداعى بەلدى دە بەدەلدى ۇيىمداردىڭ بىرەگەيى ەكەنى بەلگىلى. بۇل ۇيىمنىڭ نەگىزىنەن الەمدىك اۋقىمدا اينالىساتىن تۇعىرلى ءۇش مىندەتى بار. ءبىرىن­شى – اسكەري-ساياسي ولشەمدەر, ەكىنشى – ادا­مي ولشەمدەر, ءۇشىنشى – ەكونوميكالىق جانە ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ ولشەمدەرى. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەقىۇ ءسام­مي­تىن استانادا وتكىزۋ تۋرالى تاريحي شەشىمنىڭ قابىلدانۋىنا بايلانىستى جاساعان مالىم­دە­مەسىندە “بىزگە ەۋرواتلانتيكالىق جانە ەۋرا­زيالىق كەڭىستىكتە بارلىق ءۇش ولشەمدە دە ساقتالىپ وتىرعان جانە جاڭادان تۋىندايتىن قاتەرلەرگە قاتىستى بىرلەسكەن قادامداردى قالىپتاستىرۋ مىندەتى تۇر” دەپ اتاپ كورسەتتى. وكىنىشكە وراي, ەقىۇ اياسىندا سوڭعى كەزەڭ­دەردە الدىڭعى ەكى ماسەلەگە باسا نازار اۋدا­رىل­عانىمەن, ەكولوگيا ماسەلەسىنە جەتكىلىكتى دارەجەدە كوڭىل بولىنبەي كەلگەندىگى دە جاسىرىن ەمەس. قازاقستان ءوزىنىڭ تورا­عا­لىعى باستالعان ۋاقىتتان بەرى ەقىۇ شەڭبە­رىن­دە ەكولوگيا پروبلەمالارىن كوتەرۋ ماسە­لە­سىن جانداندىرا باستادى. بۇل رەتتە قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ ء“بىز ەكونوميكالىق قىزمەت­تەس­تىكتى دامىتۋداعى, ەكولوگيالىق پروبلەما­لار­دى, اسىرەسە ارال پروبلەماسىن شەشۋدەگى ەقىۇ-نىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ ماقساتىن قويدىق”, دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن. استانادا وتكەلى وتىرعان ەقىۇ ءسامميتى قازاقستاننىڭ عالامدىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتىڭ ۇيىتقىسىنا اينالىپ كەلە جاتقانىن جاھاندىق دارەجەدە تاعى ءبىر قىرىنان ايقىن پاش ەتۋدە. وسى مارتەبەلى ۇيىم سامميتىندە ادامزاتتى الاڭداتىپ وتىرعان جاھاندىق جىلىنۋ ۇدەرىسىن تەجەۋ, ايماقتارداعى ەكولوگيالىق اپاتتاردىڭ الدىن الۋ, قۇرلىقتارداعى قۇرعاقشىلىق قاسىرەتىنە توسقاۋىل قويۋ ماسەلەلەرى جان-جاقتى تالقىلانىپ, كەلەلى شەشىمدەر قابىلدانباق. بۇل بارلىق ادامزاتتى الاڭداتىپ وتىرعان كوكەيكەستى پروبلەمالار ەكەندىگى داۋسىز. سوندىقتان الەم تانىعان رەفورماتور, عالامدىق وي يەسى, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سارا باسشىلىعىمەن قازاقستان ءوزىنىڭ جوعارى ادامي ۇردىستەرىن باسشىلىققا الا وتىرىپ, قورشاعان ورتانى قورعاۋ ماقساتىنداعى ىزگى باستامالارعا ۇيىتقى بولىپ, تاريح تارازىسىنداعى وزىنە جۇكتەلگەن ورەلى مىندەتكە ادالدىق تانىتپاق. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.