تاۋەلسىزدىكتىڭ التىن دىڭگەگى

1991 جىلى 16 جەلتوقساندا ەلدىگى­مىزدى, مەملەكەتتىگىمىزدى بۇكىل الەمگە پاش ەتكەن تاۋەلسىزدىگىمىز رەسپۋبليكا ومىرىنە ەلەۋلى وزگەرىستەر ەنگىزدى. سان عاسىرلار بويى اتا-بابامىز ارمان­دا­عان ەگەمەن­دىككە قول جەتىپ, قازاق­ستان­نىڭ تاۋەل­سىزدىگىن بۇكىل الەم جۇرت­شى­لىعى موي­ىن­دادى. كەڭەستىك جۇيەنىڭ تەمىر قۇرساۋى­نان بوسانىپ, دەموكرا­تيالىق دامۋ جولىنا تۇستىك. وركەنيەت تالاپتا­رىنا ساي زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك مەملەكەتتىڭ ىرگەتا­سىن كوتەرۋگە بارشا حالىق ءبىر كىسىدەي ات­سالىستى. ناتيجە­سىندە ەلىمىزدەگى ءىش­كى-سىرتقى ساياساتى­مىز, قازاقستان ازاماتتىعى, مەملە­كەتتىك رامىزدەر, ءانۇ­راننىڭ جاڭا ءماتىنى بەكىتىلدى. ەلى­مىز بۇۇ-عا مۇشە بولىپ قابىلداندى. ارادا 17 جىل وتكەندە تمد ەلدەرى ارا­­سىندا ءبىرىنشى بولىپ ەقىۇ ءتورا­عاسى مارتەبەسىن يەلەنىپ, ەۋراتلان­تيكالىق جانە ەۋرازيالىق كەڭىستىكتەگى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى نىعاي­تۋعا بەلسەندى ۇلەس قوسىپ كەلەدى. لا­تىن تىلىنەن اۋدارعاندا “قۇرى­لىس” دەگەن ۇعىمدى ءبىلدىرىپ, مەملەكەت قۇرۋدىڭ, ەل بولۋدىڭ تەتىگى دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستىراتىن كونستيتۋتسيا ءسوزى قازاق حالقى ءۇشىن جات ءسوز ەمەس. اق نايزانىڭ ۇشىمەن, اق بىلەكتىڭ كۇشىمەن ەلدىگىمىزدى ساقتاپ قالعان قا­سىم حان­نىڭ قاسقا جولى, ەسىم حاننىڭ ەسكى جو­لى, تاۋكە حاننىڭ جەتى جار­عىسىندا دا دالا بيلىگىن دانالىقپەن ۇشتاستىرعان كونستيتۋتسيالىق يدەيالار ناقتى كورىنىس تاپقان. ادامگەرشىلىك, يماندىلىق, ۇلكەندى سىيلاپ, كىشىگە قامقور بولۋ, ءتىلىمىزدى, ءدىلىمىزدى, ءما­دەنيەتىمىزدى, حا­لىقتىق داستۇرلەردى كوزىمىزدىڭ قارا­شىعىنداي ساقتاۋ قا­عيداتىن ساناسىنا انانىڭ اق سۇتىمەن بىرگە دارىتقان اتا-بابالارىمىز جەتى­مىن جىلاتپاعان, جەسىرىن دالاعا تاس­تاماعان. توقسان رۋلى ەلدى تولقىتقان سوعىس, بەيبىتشىلىك, بارىمتا, قۇن, جە­تىم, جەسىر داۋلارىن توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي تۇيىنىمەن تۇيىندەپ, ەكى جاقتى دا رازى قىلىپ وتىرعان. باتالى بيلەردىڭ اتالى سوزىنە حان دا, قارا دا توقتاعان. قازاقتىڭ اتاقتى تولە, قازىبەك, ايتەكە بيلەرى شىڭعىس حاننىڭ زاما­نىندا قالىپتاسقان “ەلگە تەك سۇلتان, تورەلەر بيلىك جۇرگىزۋ كەرەك” دەگەن ساياساتىن شەكتەپ, ەندىگى جەردە ەل باس­قارۋعا وقىعان, دانا ادامداردىڭ ارالا­سۋ­ىن قولدايدى. حان سايلاۋىندا الا­ۋىز­دىققا كەڭ جول اشاتىن جۇزگە بولىنۋگە ءتۇپ تامىرىمەن قارسى شىعا­دى. تولە بي “جۇزگە بولىنگەننىڭ ءجۇزى كۇيسىن” دەپ اتتانداسا, قازىبەك بي ء“بىز ءۇش ءجۇز قازاق كەرىسپەيىك, اسىلى بىزگە كەرىسكەن ءجون ەمەس” دەپ پاتۋاعا شاقى­رادى. ايتەكە بي “ەگەر دە ءۇش ءجۇز­دىڭ بيلىككە تالاسۋى توقتامايتىن بولسا, قازاق ەلى كۇيرەۋگە ۇشىراپ, باس­قا حالىق­تىڭ ەزگىسىنە ءتۇسىپ, جۋان­دار­دىڭ جۇ­دىرىعىنا جەم بولادى” دەپ دابىل قاعادى. سول ءبىر اۋمالى-توكپەلى زاماندا رەسەي يمپەرياسىنىڭ قاناتىنىڭ استى­نان پانا ىزدەۋگە ءماجبۇر بولىپ, اينا­لىپ كەلگەندە حاندىق مەملەكەت­تىگىن جوي­ىپ العان قازاقستاننىڭ قۇ­قىق­تىق جۇيە­سى ودان كەيىنگى جىلدارى ءتۇپ-تامىرىمەن وزگەردى دەسەك ەش قا­تەلەسپەيمىز. پاتشا بيلىگىن قۇلاتقان قازان توڭكەرىسىنەن كەيىن كەڭەستەر قۇ­رامىنداعى العاشقى كونستيتۋتسيامىز 1924 جىلى قابىلدانسا, ودان كەيىنگى كونستيتۋتسيالار 1937 جانە 1978 جىل­دارى كۇشىنە ەندى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن اراعا ەكى جىل سالىپ, ياعني 1993 جىلدىڭ 28 قاڭتارىندا قازاقستاننىڭ تۇڭعىش كونستيتۋتسياسى قابىلداندى. الايدا كەشەگى كەڭەستىك جۇيەنىڭ تونىن قايتا اينالدىرىپ تىككەن اتا زاڭىمىز ءور­كە­نيەت كوشىنە ىلەسە المادى. ەل ازا­ماتتارىنىڭ قۇقىقتارى مەن بيلىگىن جۇزەگە اسىرۋ نىساندارىنىڭ جۇمى­سىن رەتتەۋ ناقتىلانبادى. سول سەبەپ­تەن, ۋاقىت تالابىنا تولىقتاي جاۋاپ بەرە الاتىن اتا زاڭ قاجەتتىگى كۇن تارتىبىنە وتكىر قويىلا باستادى. وسى­نىڭ ءبارى ەسكەرىلە كەلە بۇكىلحالىقتىق رەفەرەن­دۋم ارقىلى 1995 جىلى 30 تامىزدا قازىرگى قولدانىستاعى كونس­تيتۋتسيا قابىلداندى. تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن, بارشا قازاقستاندىقتاردىڭ ورتاق مۇددەسىن كوزدەي قابىلدانعان اتا زاڭىمىزدا “بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ” ماسە­لەسى كۇن تارتىبىندە ءبىرىنشى كەزەككە قوي­ىلعان. جالپى ەرەجەلەر دەپ اتا­لا­تىن 1-بولىمدە قازاقستان رەسپۋب­ليكاسىنىڭ ستراتەگيا­لىق باعىتى –دەموكراتيالىق, زايىرلى, قۇقىقتىق جانە الەۋەتتى مەملەكەت قۇرۋ دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. سونىمەن بىرگە, اتا زا­ڭى­مىزداعى كونستيتۋتسيالىق وزگە­رىس­تەرگە سايكەس, مەملەكەتتىك بيلىك زاڭ شىعارۋشى, اتقارۋشى جانە سوت بيلىگى بولىپ ءۇش تارماققا ءبولىندى. پرە­زي­دەنتتىك-پارلامەنتتىك باسقارۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ, ەلباسى ۇسىنىسىمەن پرە­زيدەنت قۇزىرىنداعى وكىلەتتىكتەردىڭ جەتەكشى بولىگى پارلامەنتكە بەرىلدى. كەڭ بايتاق رەسپۋبليكامىزدى مەكەن­دەپ وتىرعان سان-الۋان ۇلتتار مەن ۇلىستار­دىڭ ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋىنە داڭعىل جول اش­ىپ وتىرعان قازاقستان حالقى اسسام­بلەياسىنىڭ قۇزىرەتى كەڭەيتىلىپ, ءوز تاراپتارىنان دەپۋتاتتار سايلاۋ مارتەبەسىن يەلەندى. ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق تىعىرىقتان شىعۋىن جەدەلدەتىپ, حالىقتىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاع­دايلارىن اناعۇرلىم جاقسارتۋعا تىڭ سەرپىن بەرگەن جاڭا تۇرپاتتاعى اتا زاڭىمىز سوت جۇيەسىنە دە سونى لەپ اكەلدى. اتاپ ايتقاندا, سوت كادرلارىن ىرىكتەۋ جوعارعى سوت كەڭەسىنە, تۇت­قىن­داۋعا سانكتسيا بەرۋ پروكۋ­را­تۋرادان الىنىپ سوتتارعا بەرىلدى. ءولىم جازاسىنا موراتوري ەنگىزىلدى. سوتتار مەن سۋديا­لاردىڭ مارتەبەسى كوتەرىلىپ, الەۋمەتتىك قورعالۋىنىڭ قۇقىقتىق كە­­پىلدىكتەرى نىعايا ءتۇستى. جاس جەت­كىن­شەكتەر ىسىمەن اينالىساتىن يۋۆە­نال­دىق سوت, ماماندان­دى­رىلعان, اكىم­شى­­ل­ىك سوتتار جۇمىس جا­ساۋعا كىرىستى. “قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ سوت جۇيەسى مەن سۋديالارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” كونستيتۋتسيالىق زاڭ­عا, قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىل­مىس­تىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنە, “اتقارۋ­شى­لىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋ­شى­لارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى” زاڭعا ءتيىستى تۇزەتۋلەر مەن وزگەرىستەر ەن­گى­زىلدى. القا بيلەر ينستيتۋتى قۇرىلدى. “سوت جۇيە­سىنىڭ 2009-2011 جىلدارعا ارنالعان سترا­تەگيالىق جوسپارى” بە­كىتىلىپ, “جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى” زاڭ, “ارالىق سوتتار تۋرالى”, “حا­لىق­­ارالىق كوممەرتسيالىق تورەلىك سوتتار تۋرالى” زاڭدار مەن باسقا دا ماڭىزدى نورماتيۆتىك قاۋلىلار سوت بەدەلىن كوتەرىپ, ءتۇرلى داۋلاردى شە­شۋدىڭ بالامالى ءادىسىن جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. اتا زاڭىمىزدىڭ 75-بابىندا “قا­زاقستان رەسپۋبليكاسىندا سوت تورەلىگىن تەك قانا سوت جۇزەگە اسىرادى” دەلىنسە, 77-بابىندا “سۋديا سوت تورەلىگىن ءجۇ­زەگە اسىرۋ كەزىندە تاۋەلسىز, ول كونس­تيتۋتسيا مەن زاڭعا عانا باعىنادى” دەپ اتاپ كورسەتىلگەن. وسىنىڭ وزىنەن سۋديا­لاردىڭ مارتەبەسىنىڭ قانشالىقتى بيىك ەكەندىگىن جانە جاۋاپكەرشىلىگىنىڭ قانشالىقتى جوعارى ەكەندىگىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. وركەنيەت تالابىنا ساي كونستيتۋتسيا­مىزدىڭ قابىلدانۋى ناتيجەسىندە ەكونوميكانىڭ, قوعام­دىق-ساياسي ءومىرى­مىزدىڭ بارلىق سالا­سىن­دا ىلگەرىلەۋگە قول جەتكىزىلدى. رەس­پۋبليكا حالقى ەلباسىنىڭ سارا سايا­ساتىن قىزۋ قولداپ, دەموكرا­تيالىق رە­فورمالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا بەل­سەندى ارالاستى. ۋاقىت ۇردىسىنە سايكەس مۇنان كەيىن دە ەكى رەت – 1998 جانە 2007 جىلدارى كونستيتۋتسياعا قوسىم­شا تولىقتىرۋلار ەنگىزىلدى. ەلباسى ن.نازارباەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ V سە­زىن­دە سويلەگەن سوزىندە “سوتتاردا مىڭ­دا­عان ادامداردىڭ تاعدىرى, ءوزارا داۋ­ل­ا­رى شەشىلەتىنىن, ولاردىڭ قۇقىق­تا­رى مەن بوستاندىقتارىنىڭ قورعا­لا­تىنى بار­شامىزعا ءمالىم. سوتتار قىز­مەتىنىڭ تيىمدىلىگى, جەدەل جانە تولىق ورىندالۋى كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ دەموكراتيالىق دامۋىنىڭ نەگىزى بولىپ تابىلادى. سوتتاردىڭ شەشىم­دەرىنە قاراپ قوعامنىڭ مەملەكەتكە دەگەن كوزقاراسى قالىپ­تاسادى, زاڭنىڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ازا­ماتتاردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ قابىلەتى باعالانادى” دەپ اتاپ كورسەتتى. ەلىمىز ەگەمەندىك العان كۇننەن باستاپ قازاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرە­زيدەنتى ن.نازارباەۆ سوتتاردىڭ ءمار­تەبەسىن جوعارىلاتىپ, بەدەلىن كوتە­رۋ­گە, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن ۇدايى جاڭارتىپ, سۋديالار مەن سوت قىز­مەتكەرلەرىنىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىس­تىق جاعدايلارىن جاقسارتۋ ماسەلەسىن كۇن تارتىبىنەن ءبىر ساتكە دە تۇسىرگەن ەم­ەس. سونىڭ ءبىر ايقىن ايعاعى رەس­پۋب­­ليكا سوتتارى اراسىندا تۇڭعىش رەت اتىراۋ وبلىستىق سوتىنىڭ جاڭا عيماراتىنىڭ سالىنىپ, پايدالانۋعا بەرىلۋى. ونىڭ اشىلۋ سالتاناتىنا نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلىنىڭ ءوزى قاتىسىپ, سوت ارداگەرلەرى, سۋديالارمەن جانە سوت قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەسۋ بارىسىندا سوت بەدەلى مەملەكەت بەدەلى ەكەندىگىن قاداپ ايتتى. ەگەمەندى ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى ەل كونستي­تۋتسياسىنىڭ قاعي­داتتارىن باسشىلىققا الۋلارىنا, سۋديالاردىڭ سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرعان كەزدە تەك قانا زاڭعا باعىنۋ كە­رەكتىگىنە ەرەكشە توقتالدى. “مى­نان­داي زامانا تالابىنا ساي سالىنعان ءادىل سوت سارايىندا جاعىمسىز قىلىق­تار­عا جول بەرمەڭىزدەر”, دەگەن ىزگى تىلەگىن ءبىلدىردى. بيىل تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ كونستي­تۋتسياسىنىڭ قابىلدانعانىنا 15 جىل تولىپ وتىر. وسى كەزەڭدە ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن شىڭىراۋدان شىڭعا كوتەرىپ, ءتىلىمىزدىڭ, ءدىنىمىز بەن ءدىلى­مىز­دىڭ, ادەبيەتىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ وركەندەۋىنە كەڭ جول اشىپ بەرگەن, بارشا قازاقستاندىقتاردى ورتاق ماقسات جولىنا جۇمىلدىرا بىلگەن ەلباسىمىز ن.نازارباەۆتىڭ ەرەن ەڭبەگىن بۇكىل الەم جۇرتشىلىعى مويىنداۋدا. تاۋەلسىز قا­زاقستاننىڭ وسىناۋ از عانا ۋاقىت ىشىندە عاسىرلار جۇگىن كوتەرگەن مول جەتىس­تىك­تەرى تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ ەلىمىزدە كونستي­تۋ­تسيالىق زاڭدىلىقتاردى ورنىقتىرۋداعى اي­رىق­شا ەڭبەگىنىڭ, كورەگەن, داناگوي سايا­سا­تىنىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسىرى­لۋدا دەسەك, ەش قاتەلەسپەيمىز. جاقسىلىق الانوۆ, اتىراۋ وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى.