پروكۋرورلىق قاداعالاۋدىڭ پارمەندىلىگى

استانا قالاسىنىڭ پروكۋرورى, ءىىى سىنىپتى مەملەكەتتىك ادىلەت كەڭەسشىسى مۇحتار جورگەنباەۆپەن اڭگىمە – جاڭا كونستيتۋتسيا مەملە­كەت­تىڭ قۇقىق جۇيەسىن رەفورمالاۋدىڭ بازاسى بولدى دەپ ايتادى. ەلباسى­نىڭ ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 17 تامى­زىندا وتكىزگەن كەڭەستە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى مەن سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءجو­نىندە رەفورما ەنگىزىلدى. سول تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز. – ەلباسىمىز ءوزىنىڭ جارلى­عىن­دا قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جا­ڭار­تۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن ناقتى اتاپ كورسەتتى. پروكۋراتۋرا ورگان­دارىنىڭ قۇقىق قورعاۋداعى قىز­مە­تىن ۇيلەستىرۋدى كۇشەيتۋگە, پروكۋ­رورلارعا قىلمىستىق قۋدالاۋدىڭ زاڭدىلىعىن ارتتىرۋعا دەگەن تالاپ قويىلدى. ال رەفورمانىڭ ماڭىزدى باعىتى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى­نىڭ اپپاراتىن وڭتايلاندىرۋ بو­لىپ تانىلادى. بۇل مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن شتاتتىق بىرلىك ساندارىن دۇ­رىس ەسەپتەۋ قاجەتتىگى جونىندە نۇس­قاۋ بەرىلدى. سوندىقتان دا زاڭدى­لىق بازانى جەتىلدىرىپ, كوپ وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلاردى ەنگىزۋ قاجەت. سو­نىمەن قاتار, قىلمىستىق ساياسات­تى ىزگىلەندىرۋ تۋرالى جۇمىس­تاردى جۇزەگە اسىرۋ تاپسىرىلىپ وتىر. بۇگىندە قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان رەفورمالار نە­گىزىندە استانا قالاسىنىڭ پروكۋرا­تۋراسى كوزدەلگەن شارالارعا باي­لانىستى ءوز قىزمەتىنىڭ بەدەلىن ارت­تىرىپ, ونىڭ بەت-بەينەسىن وزگەر­تۋ­دى, ۋاقىت تالابى مەن حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلەتىن قۇقىق ءتار­تىبىنىڭ جاڭا جۇيەسىن قالىپ­تاس­تىرۋدى جانە ولاردى جۇزەگە اسىرۋ ءىسىن قولعا الدى. پروكۋرورلىق قادا­عالاۋدى ودان ءارى دامىتۋ جانە جەتىلدىرۋ جۇمىستارىن تياناقتى تۇردە جالعاستىرۋدىڭ جولدارى قاراستىرىلۋدا. – مۇحتار اكەباي ۇلى, پروكۋرا­تۋرا – كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىق­تاردىڭ ساقتالۋىن قاداعالايتىن بىردەن-ءبىر ورگان. ال استانا قالا­سىنىڭ پروكۋراتۋراسى بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىن قانداي ناتيجەلەرمەن قورىتىندىلادى؟ – استانا قالاسىنىڭ پروكۋرا­تۋراسى ءبىرىنشى جارتى جىلدىقتا ءبىرشاما جۇمىستار اتقاردى. ەڭ نە­گىزگى اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ءبىرى – تۇرعىن ۇيلەردىڭ ۇلەستىك قۇرى­لىسى مەن ازاماتتاردىڭ ەڭبەك قۇ­قىقتارىنىڭ قورعالۋ زاڭدىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ. سونىمەن بىرگە, بيۋدجەت قاراجاتى شىعىندارىنىڭ زاڭدىلىعى مەن كاسىپكەرلەر قۇقى­عىنىڭ ساقتالۋ ماسەلەلەرىنە دە ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. ەڭبەك قورعاۋ مەن تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك, جەردى زاڭسىز باسىپ الۋ جونىندەگى زاڭنامالار مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ, تابيعات قورعاۋ زاڭنامالارىن بۇزۋ فاكتىلەرى بويىنشا تەكسەرىس جۇ­مىس­تارى جۇرگىزىلدى. بۇل جۇمىستار الداعى ۋاقىتتا دا جالعاساتىن بولادى. جۇرگىزىلگەن تەكسەرىستەردىڭ ءنا­تيجەسىندە 8 مىڭنان استام زاڭ بۇ­زۋ­شىلىق انىقتالدى. ال پروكۋ­رور­لىق قاداعالاۋ اكتىلەرىن قاراۋ قو­رىتىندىلارى بويىنشا 373 تۇلعا تارتىپتىك جانە اكىمشىلىك جاۋاپ­كەر­شىلىككە تارتىلىپ, زيان كەلتىرۋ بويىنشا ناقتى 780 ميلليون تەڭ­گە­دەن استام قارجى قايتارىلدى. ەلوردامىزدا جالاقىنى ۋاقىتىندا تولەتۋ باعىتىندا دا كوپتەگەن جۇ­مىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. وسى ماق­ساتتا پروكۋراتۋرا جۇمىس بەرۋشىنىڭ ەڭبەك زاڭناماسىن ساقتاۋىنا ۇنەمى مونيتورينگ جۇرگىزىپ وتىرۋ ءىسى ۇيىمداستىرىلدى. وتكەن جارتى جىلدىقتا پروكۋراتۋرا ورگاندارى­نىڭ ارالاسۋىمەن 5 مىڭعا جۋىق استانا تۇرعىنى 140 ميلليون تەڭ­گە­دەن استام سوماداعى ەڭبەك­اقى­لا­رى­نا قول جەتكىزدى. سونىمەن قاتار, الاقول جۇمىس بەرۋشىلەرگە قاتىستى جالپى سوماسى 5 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجىنى قۇرايتىن 78 اكىم­شىلىك ءىس قوزعالدى. بۇگىندە قالاداعى وزەكتى ماسە­لە­لەردىڭ ءبىرى ۇلەسكەرلەر پروبلەما­سى ەكەنى بەلگىلى. پروكۋراتۋرا قىز­مەت­كەرلەرى وسى باعىتتا اتاپ وتەر­لىك جۇمىستار جۇرگىزۋدە. مىسالى, اعىمداعى جىلدىڭ التى ايىندا 773 ۇلەسكەردىڭ مۇددەلەرىن قورعاي وتى­رىپ, ولار تولەگەن 6 ميلليارد تەڭ­گەنى ءوندىرىپ الۋ ءۇشىن ۇلەستىك قۇ­رى­لىسقا قاتىسۋ تۋرالى كەلىسىم-شارت­تاردى بۇزۋ تۋرالى 9 تالاپ-ارىز ەنگىزىلدى. سونىمەن قاتار, تۇرعىن ءۇي كەشەندەرى قۇرىلىستارىنداعى قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى ۇلەستىك قۇرىلىسقا قاتىسقانداردىڭ اقشالاي قاراجاتتارىن ۇرلاۋ فاكتى­لەرى بويىنشا 7 قىلمىستىق ءىس قوزعالدى. قالالىق پروكۋراتۋرا تابيعات قورعاۋ زاڭناماسىنىڭ قاتاڭ ساقتا­لۋىنا دا ەرەكشە نازار اۋدارۋدا. تەكسەرۋ بارىسىندا انىقتالعانداي, “استانا ەنەرگو” اكتسيونەرلىك قو­عامى مەن “استانا سۋ ارناسى” كاسىپورنى قورشاعان ورتاعا زياندى زاتتاردى مولشەردەن تىس كوپ شى­عارعان. اتالعان كاسىپورىنداردىڭ زياندى زاتتاردى بەلگىلەنگەن نور­ما­دان تىس مولشەردە شىعارعاندارى ءۇشىن قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زيان كولەمى تيىسىنشە 95 ميلليون تەڭگە مەن 53 ميلليون تەڭ­گەدەن اس­تام قارجىنى قۇراعان. وسى فاكتى­لەر بويىنشا پروكۋ­راتۋرا اكىمشى­لىك قۇقىق بۇزۋ­شىلىق تۋرالى ءىس قوزعاپ, تەكسەرۋ ناتيجەسىندە 21 ميل­ليون تەڭگە كولەمىندە ايىپ­پۇل سالعان بولاتىن. بۇل قار­جى تولىق كولەمىندە تولەندى. بۇگىنگى تاڭدا كاسىپورىن رەس­پۋبليكالىق بيۋد­جەتكە اكىم­شىلىك ايىپپۇلمەن قاتار شىعىن سوماسىن ءىشىنارا قايتاردى. سونداي-اق وسى اكتسيونەرلىك قو­عامنىڭ بىرقا­تار لاۋازىمدى تۇلعالارى اكىم­شىلىك جانە تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋ­رالى زاڭنامانى بۇزۋ فاك­تىلەرى دە كەزدەسەدى. مى­سالى, وسىعان قاداعالاۋ ءجۇر­گىزۋ با­رىسىندا جالپى كولەمى 2 319 300 000 تەڭگەگە جا­سال­عان ءۇش كونكۋرس مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى كەلىسىم-شارت قورىتىن­دى­سىنا دەيىن كۇشىن جويدى. وسىعان باي­لا­نىستى التى تۇلعا جازا­لاندى. قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا ءتور­اعا­لىق ەتۋىنە وراي ازامات­تار­دىڭ كونس­تيتۋتسيالىق قۇ­قىقتارى مەن بوستاندىقتارى­نىڭ مۇلتىكسىز ساق­تالۋىنا ەرەك­شە نازار اۋدارىلىپ كە­لەدى. ازاماتتاردىڭ كونستيتۋ­تسيا­لىق قۇقىقتارىن بۇزعانى ءۇشىن وتكەن جارتى جىلدىقتا 22 لاۋا­زىمدى تۇلعا تارتىپتىك جاۋاپ­كەرشىلىككە تارتىلدى. ال وتكەن جىل­دىڭ وسى مەرزىمىندە 11 لاۋا­زىمدى تۇلعا تارتىپتىك جاۋاپكەر­شىلىككە تارتىلعان بولاتىن. – سىبايلاس جەمقورلىق سيپا­تىن­داعى قۇقىق بۇزۋشىلىقتار دا كەزدەسەتىن بولار؟ – سىبايلاس جەمقورلىقپەن كۇ­رەس بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگان­دا­رى­نىڭ مىندەتى. بۇل ماسەلە مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ ۇنەمى نازا­رىندا. ناقتى مالىمەتتەر كەلتىرە­تىن بولساق, استانا قالاسى بويىنشا سىبايلاس جەمقورلىققا سالىنعانى ءۇشىن 20 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك جازاعا تارتىلعان. ال بيىلعى جىل­دىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا استانا سوتتارىمەن سىبايلاس جەم­قورلىق قىلمىستارى ءۇشىن 39 تۇل­عاعا قاتىستى 23 قىلمىستىق ءىس قا­رالدى. سوتتاردىڭ قىلمىستىق ءىس­تەردى قاراۋ تاجىريبەسى كورسەتكەن­دەي, سىبايلاس جەمقورلىق سيپا­تىن­داعى قىلمىستاردىڭ ەڭ كوپ تا­رالعان تۇرلەرىنە لاۋازىمدى تۇلعا­لاردىڭ پارا الۋلارى, ولاردىڭ قىز­مەت بابىن اسىرا پايدا­لانۋ­لا­رى, سونداي-اق قىزمەتتىك لاۋازى­مىن پايدالانا وتىرىپ, وزگەنىڭ سەنىپ تاپسىرعان مۇلكىن يەمدەنۋ­لەرى جاتاتىنى انىقتالدى. وسىعان بايلانىستى قالالىق پروكۋراتۋرا ءتورت سىبايلاس جەمقورلىق قىل­مىس­تىق ءىستى تەرگەۋدى اياقتاپ, سوتقا جولدادى. – سوت قاۋلىلارىنىڭ ورىندالۋ پارمەندىلىگى قانداي؟ – پروكۋراتۋراعا سوت قاۋلى­لارى­نىڭ ۇزاق ۋاقىت ورىندالماۋى تۋرالى كوپتەگەن ارىز-شاعىمدار ءتۇسىپ جاتادى. وسىعان بايلانىستى ۇلەسكەرلەردىڭ اقشالارىن قايتارتۋ, جەر تەلىمدەرىن ماجبۇرلەپ الۋ, سونداي-اق جالاقى قارىزى جانە باسقا ماسەلەلەر نەگىزىندە 191 پرو­كۋرورلىق تەكسەرىس جۇزەگە اسى­رىلدى. پروكۋرورلىق اكتىنى ەنگىز­گەننەن كەيىن 418 ميلليون تەڭگەدەن استام سوما بويىنشا 172 ءىس جۇرگىزۋ ورىندالدى. ءسويتىپ, مەملەكەت كىرى­سىنە 83 ميلليون تەڭگەدەن استام قارجى ءتۇستى. پروكۋراتۋرانىڭ باستاماسىمەن استانا قالاسىنىڭ شەگىندەگى م ۇلىكتى انىقتاۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلگەن بولاتىن. ناتيجەسىندە سوت ورىنداۋشىلارى­مەن جانە جول پوليتسياسى قىزمەت­كەر­لەرىمەن 25 بورىشكەردىڭ اۆ­تو­كولىگى تۇتقىندالىپ, بورىشكەر­لەر­دىڭ باسقا ايماقتارداعى انىقتالعان جەرلەر بويىنشا 12 ورىنداۋشى­لىق قۇجات جولداندى. سونىمەن بىرگە, ۇلەسكەرلەردىڭ قارىزدارىن تولەۋ ءىس جۇزىنە اسىرىلدى. – مۇحتار اكەباي ۇلى, كەيبىر دەرەكتەر ەلوردادا قىلمىس سانىنىڭ كوبەيە تۇسكەنىن كورسەتەدى. ونى اشۋدا قالا پروكۋراتۋراسىنىڭ ۇلەس سالماعى قانداي دارەجەدە؟ – بيىلعى جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىنىڭ قورىتىندىسى استاناداعى جاسالعان قىلمىستار­دىڭ كوبەيە تۇسكەنىن كورسەتتى. ول نەگىزىنەن باس پروكۋراتۋرا مەن ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باستاماسى بويىنشا ەلوردادا ارىزداردى جانە قىلمىس تۋرالى اقپاراتتاردى ەلەك­تروندى تىركەۋ جونىندەگى قانات­قاقتى جوبانىڭ جۇزەگە اسىرىلا باستاعانىنا بايلانىستى. بۇل قىلمىستىق جاعدايدىڭ ناقتى بەت-بەينەسىن كورۋگە مۇمكىندىك بەردى. استانا قالاسى قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارى ۇيلەستىرۋ كەڭەسىنىڭ جۇ­مىسى اياسىندا قۇقىق قورعاۋ قىز­مەتىن جەتىلدىرۋدەگى تاپسىرمالار­دى شەشۋگە باسا نازار اۋدارىلعان. بارلىق جوسپارلانعان ءىس-شارالار دايەكتى تۇردە جۇزەگە اسىرىلىپ كە­لەدى جانە ۇنەمى باقىلاۋدا بولادى. جالپى, استانا قالاسىن­داعى پرو­كۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ قىزمەتى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن باسقا دا سالالاردا زاڭدىلىقتىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋعا, سىباي­لاس جەمقورلىقپەن جانە قىل­مىس­تىڭ وزگە دە تۇرلەرىمەن كۇرەستى نىعايتۋعا جۇمىلدىرىلعان. – اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن ءاليسۇلتان قۇلانباي.