28 تامىز، 2010

تۇعىرى بولەك تۇرىك فۋتبولى

681 رەت كورسەتىلدى
الداعى جۇما كۇنى استاناداعى “استانا-ارەنا” ستاديونىندا قازاقستان قۇراماسى 2012 جىلعى ەۋروپا چەمپيوناتى ىرىكتەۋ توبىنداعى ءبىرىنشى ويىنىن  وتكىزەدى. بۇل كۇنى ءبىزدىڭ فۋتبولشىلار وزدەرىمەن بىرگە “ا” توبىنا تۇسكەن تۇركيا قۇراماسىن قابىلدايدى. انادولى تۇرىكتەرى ءۇشىن بۇل كۇندە فۋتبول ۇعىمى ءجاي سپورتتىق ويىن عانا ەمەس. ءناتى ەرمەكتەن شى­عاتىن وسى ويىننىڭ ولاردىڭ تۇسىنىگىندە بۇل شەڭبەردەن الدە­قايدا جوعارى جاتقان الدەبىر ەرەكشە قاستەرلى نارسەگە اينالىپ كەتكەلى قاشان! تۇرىك ۇلاندارى ءۇشىن تەڭبىل دوپتىڭ تەپكىنى شىن مانىندە قازىر ۇلتتىڭ ۇرانى مەن ۇستىنى، رۋحى مەن نامىسى، دارە­جەسى مەن مارتەبەسى سياقتى. مەن وسىنى ويلاعاندا، ىلعي تۇرىك ءناسىلىنىڭ كوشباستاۋشى كوسەمى مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ ەل جاستارى مەن بولاشاق ۇرپاققا ارناعان ۇندەۋىن ەرىكسىز ەسكە ءتۇسى­رەمىن. “ەي، تۇرىك جاستارى! سەنىڭ ءبىرىنشى مىندەتىڭ – تۇرىك تاۋەل­سىزدىگىن، تۇركيا رەسپۋبليكاسىن ماڭگى ساقتاۋ جانە قورعاۋ!”، دەلىنگەن ەدى ونىڭ ورتاڭعى تۇسىندا. ال ءماتىننىڭ سوڭعى جاقتارى: “ەي، تۇرىك بولاشاعىنىڭ پەرزەنتى! – دەپ كەلەر ەدى الگىندەگى ءور ءۇنىنىڭ ءۇزىرىن ۇزبەي. – وسىنداي احۋال مەن شارت­تار اراسىنداعى سەنىڭ مىندەتىڭ دە تۇرىك تاۋەلسىزدىگى مەن رەسپۋبليكا­سىن قۇتقارۋ بولىپ تابىلادى. ساعان قاجەت كۇش-قۋات – تامىر­لارىڭداعى اسىل قانىڭدا!” قۇدايعا شۇكىر، وسى زاماندا تۇرىك وعلانى­نىڭ ەلدىڭ تاۋەلسىزدىگى جولىندا شىر-پىرى شىعىپ، شىبىن جان­دارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ الىپ، شىر­قىرايتىنداي شىرىقتارى جوق. سوندىقتان اتا-بابالارىنان اما­نات بولىپ جەتكەن اسىل قاندارى بوي­لارىندا بۇلقىنعان تۇرىك پەر­زەنت­تەرى ۇلت پەن وتان داڭقىن شى­عارۋ­دىڭ باسقاشا بەيبىت باعىتتارى­نا باعدار ۇستاعان سىڭايى بار. سو­لار­دىڭ الدىڭعى ساپىندا، البەتتە، سپورت تۇر. سپورت بولعاندا، وسى كۇنگى تۇرىك اعايىندار ونىڭ اۋىر اتلەتيكا، جەڭىل اتلەتيكا، بوكس، كۇرەس جانە باسكەتبول سىندى ءتۇر­لەرىنەن كوبىرەك بيىك بەلەستەردى با­عىن­دىرىپ ءجۇر. الايدا، وسىلاردىڭ ءبارى جابىلىپ ءجۇرىپ، بۇل ەلدە فۋت­بولدىڭ بەدەلى جانىندا جوڭكىلتىپ ءجىپ تە ەسە الماي قالادى. وسى سەبەپ­تى ەلدىڭ قۇراماسى 2002 جىلى جاپونيا مەن كورەيادا وتكەن الەم چەمپيوناتىنان العاش رەت جانە ازىرگە سوڭعى مارتە قولا مەدال الىپ قايتقاندا، كىشى ازيا تۇبە­گىندە باقىتتان باسى اينالماعان بىردە-ءبىر ءيسى تۇرىك تۇلەگى قالماعان ەدى. راسىندا الەمدەگى وسى سالانىڭ بىلىكتى ماماندارى قازىرگى زامانعى تۇرىك فۋتبولىن نەگە ۇقساتارىن بىلمەي جاپپاي اۋرە. ول ەڭ الدى­مەن تاماقساۋ ادامعا تاعام ۇسىن­عانداي تاڭ-تاماشا كورىنىس بەرەدى. ويىن دەسە ويرانىن سالاتىن تۇرىك فۋتبولشىسى جانكۇيەرىنە جاقسى كورىنىپ، الاڭ ۇستىندە شاھيت كەتۋگە قايىل. ولار ءجۇدا جەڭىستىڭ اۋىلى التى قىردىڭ ارعى جاعىنا اندىز­داپ كەتسە دە، سوڭعى كۇشى سارقىل­عانشا بويىنداعى بارىن سارپ ەتىپ، قايتپاي شايقاسىپ باعۋعا بار. وسى تەپكىلەسكەن تەكەتىرەستىڭ تالكەگىندە تۇرىكتەر وزگەمەن قوسا ءوزىنىڭ دە تىرسەگىن ايامايدى. تۇركياداعى فۋتبول – ەلدەگى ەركەك كىندىكتىلەر وكىلدەرىنىڭ ەڭ نە­گىزگى يدەولوگياسى. بۇل ءجۇم­حۇريات­­تا اياقدوپتىڭ الامانى ەكىنشى ءدىن سەكىلدى. تۇرىكتەردىڭ ءوزى سوندىقتان كەيدە “بىزدەگىلەر ءبىر اللاھقا سەنەدى، بىراق ىقىلاسىن فۋتبولعا توگەدى” دەگەندى قالجىڭداپ ايتىپ قويادى. سودان بولار، اتا-انالاردىڭ دەنى بالالارى اپىل-تاپىل جۇرە باستاعاننان ولاردى فۋتبول كلۋب­تارىنىڭ تابالدىرىقتارىنا جەتە­لەپ الىپ بارۋعا قۇشتار. ال ءبۇلدىر­شىندەر بويىنا دوپقا دەگەن ىنتىق­تىق بەسىكتەگى كەزىنەن ەگىلەدى. ءار­تۇرلى كلۋبتاردىڭ اتتارى جازىلىپ، ەن-تاڭبالارى سالىنعان باس كيىمدەر مەن جەيدەلەر، جالاۋشالار مەن پلاكاتتار ءاربىر دەرلىك تۇرىكتىڭ ءۇيى­نەن كەزىگەدى. دوپ دوداسى دەگەندە وسى­لايشا ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭ­كەيگەن كارىگە دەيىن ىشكەن اس­تارىن جەرگە قويىپ، وعان ەستەرى كەتكەنشە ەلىرەتىن بۇل ەلدە فۋتبولدىڭ شاڭىن تالاي جىلداردان بەرى قاعىپ جۇرگەن “گالاتاساراي”، “بەشيك­تاش”، “فە­نەر­باحچە”، “ترابزون­سپور” كومان­دا­لارىنىڭ تاريحى مەن ويىن­شىلارى­نىڭ اتى-جوندەرىن پىستەشە شاعىپ ايتىپ بەرە ال­مايتىن ەر كىسى جوق ەسەپتى. ال وسى كلۋبتاردىڭ ءبىرىنىڭ اتىن ايتا قوي­ساڭىز، كەز كەلگەن تۇرىك ازاماتىمەن ورتاق ءتىل تابى­سىپ، اڭگىمەڭىز جارا­سىپ جۇرە بەرەر ەدى. بۇلاردىڭ ارا­سىندا تۇرىك كوماندالارىنىڭ ارا­سىندا ءبىرىنشى بولىپ 2000 جىلى ۋەفا كۋبوگىن جەڭىپ الىپ، شوق­تىعىن بيىكتەتە تۇسكەن “گالاتا­ساراي” كۇللى وسمانلى قاۋىمىنىڭ ورتاق ماقتانىشى. بۇكىل حالىق بولىپ قاباقتارى­نىڭ قاباتىنا العان فۋتبول ويى­نىنىڭ جانكۇيەرلەرى دە بۇل ەلدە سوندىقتان ەرەكشە. تۇرىك فانات­تارى ەلدىڭ قۇراماسى عانا ەمەس، كلۋبتىق كوماندالار ويىندارىنا دا قاتتى ءمان بەرەدى. قاي قالانىڭ قاي ستاديونىنا بارساڭىز دا، چەمپيونات ماتچتارى ينە شانشار ورىن قالماعان ابىر-سابىر كۇيدە ءوتىپ جاتادى. باسقا ەلدەردەگىدەي بۇلاردىڭ اراسىندا دا ءار كەزدە ءارتۇرلى قاقتىعىستار بولىپ تۇرادى. قىزۋ قاندى تۇرىكتەر كەزدەسۋ بارى­سىنداعى قيلى قيسىنى كەم ءساتسىز ساتتەردە وزدەرىن وزدەرى ۇستاي الماي قالىپ جاتادى. الايدا، بۇلار كىلەڭ وسىلاي ءوزارا جاعا جىرتىسۋمەن عانا جۇرەدى ەكەن دەۋگە تاعى بول­ماي­دى. بىلە-بىلگەنگە ولاردان ۇيرە­نەتىن نارسە كوپ. تۇرىك اعايىندار ءوز كومانداسىنا قولداۋ كورسەتۋ جونىنەن جانكۇيەرلەر جۇيەسى ەرتە­دەن قالىپتاسقان اعىلشىنداردىڭ ءوزىن وقىتىپ جىبەرە الادى. ولار­دىڭ ءان سالعاندارى قانداي! مىڭ-مىڭداعان ادام قاتار تۇرىپ شىر­قاعاندا، كىل كاسىبي انشىلەر ءبىر ۇنمەن قوسىلىپ جاتقانداي ادەمى اسەر قالدىرادى. وسىنداي كۇنگە تۇرىك فۋتبولى دا بىردەن جانە وڭاي جەتە سالعان جوق. بۇگىنگى تۇركيا ستاديون­دارىن­دا كورەرمەنگە بيلەت ساتۋدان باس­تاپ، ولاردى قارسى الىپ، شىعارىپ سالعانعا دەيىنگى ارالىقتىڭ مادە­نيەتىن تولىق مەڭگەرگەنشە قانشا­ما جىلدار ءوتتى. سول ۇزدىكسىز ىزدە­نىس­تىڭ ارقاسىندا مۇنداعى فۋتبول­دىڭ وزىندىك تۇتاس ءبىر يندۋسترياسى قالىپتاسىپ، جاڭا ينفراقۇرى­لى­مىنىڭ نەگىزى قالانىپ شىقتى. تۇعىرىن بولەكشە ەتىپ تۇندىرعان بۇل ەلدە فۋتبول بيىك مادەنيەت دەڭگەيىنە جەتتى. ءاربىر ماتچتىڭ جارناماسى مەن انونسىنان باستاپ، ونى كوگىلدىر ەكراندا كوركەمدەپ كورسەتۋگە دەيىن داۋلەتتىڭ دەڭگەيى الدەقاشان شارىقتاپ كەتكەن. ونى ءبىز تۇرماق، كورشى رەسەي ەلىنىڭ ماماندارى دا مويىنداپ وتىر. ال وسى ۇلان جولدىڭ باسى تۇرىكتەر ءۇشىن 1923 جىلى وسمان يمپەرياسى ىدىراپ، مەملەكەتتىك بيلىك باسىنا مۇستافا كەمال باس­تاعان رەسپۋبليكاشىل جاڭا تولقىن كەلىپ جاتقان تۇستان باستاۋ الادى. وسى جىلى ءبىرىنشى حالىق­ارالىق ويىنىن رۋمىنيامەن وتكىزگەن تۇرىكتەر قۇراماسى 2:2 ەسەبىمەن تەڭ تۇسكەن ەكەن. جاناشىرلارى ەركە­لەتىپ “اي-يىلدىز” جانە “يەني شەري” دەپ اتايتىن ەل تەرمە كو­مان­داسى الەم چەمپيوناتىنىڭ ىرىكتەۋ تۋرىنا ءبىرىنشى رەت 1950 جىلى قاتىستى. بىراق ىرىكتەۋ توبىنداعى ىلكى ويىنىندا سيريا كومانداسىن 7:0 ەتىپ ۇتقان اي-جۇلدىزعا تابىنۋشى جاڭا شەرىلەر، ياكي سونى ساربازدار قارجى تاپشى­لىعىنا بايلانىستى تۋرنيرگە قاتىسا المادى. ونىڭ ەسەسىنە 1954 جىلى تۇرىك كومانداسى توپتان وزىپ شىعىپ، بىرىنشىلىككە قاتىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولدى. ءبىرىنشى ماتچتا ول يسپاندارعا 1:4 ەسەبىمەن ەسە جىبەرگەنىمەن، كەلەسى ويىندا وسى قارسىلاسىنان 1:0 ەسەبىمەن ەسە قايىردى. سوسىن بۇل قۇرامالار اراسىندا ءۇشىنشى ويىن وتكىزۋگە تۋرا كەلدى. كەسكىلەسكەن سيپاتتا وتكەن ول 2:2 بولىپ تەڭ اياقتالدى. ال تيىن تىعىپ، جەرەبە تاستاعاندا، تۇرىكتەردىڭ باعى جانىپ كەتتى. ءسويتىپ، بۇل ەلدىڭ قۇراماسى گفر-دە وتكەن الەم چەمپيوناتىنا بارىپ قايتتى. مۇندا ۆەنگريا، گفر سياقتى كۇشتى كوماندالارمەن ءبىر توپقا تاپ كەلگەن تۇرىكتەر فورماتى وزگەشەلەۋ چەمپيوناتتىڭ ەرەجەسىنە وراي بۇلاردىڭ الدىڭعىسىمەن ويناماعانىمەن، كەلەسىسىمەن كەز­دەسىپ، 1:4 ەسەبىمەن ۇتىلدى. سودان سوڭ وڭتۇستىك كورەيا كومانداسىن 7:0 ەتىپ تالقانداپ تاستادى. بىراق توپتان شىعۋ ءۇشىن نەمىستەرمەن قايتارا وتكىزگەن كەزدەسۋىندە 2:7 ەسەبىمەن كۇيرەي جەڭىلدى. بۇدان كەيىنگى وتىز جىلدان استام ۋاقىتتىڭ ىشىندە قانشا ۇمتىلىس جاساعاندارىمەن، تۇرىك تۇلەكتەرى قايتا جارقىراپ كورىنە العان جوق. ايتالىق، 60-شى جىلدار شەگىندە قۇرامانى ءبىر ساتسىزدىكتەن سوڭ ءبىر ساتسىزدىك تۇساۋلاپ جىبەر­مەسە، 70-ءشى جىلدار شەڭبەرىندە قۇرلىقتاعى ورتاشا دەڭگەيگە ازەر ىلىكتى. وسى جىلداردا الەم جانە ەۋرو­پالىق چەمپيوناتتاردىڭ ىرىك­تەۋ تۋرنيرلەرىنە ۇزبەي قاتىسقانى­مەن، ودان وزىپ شىعاتىنداي ەش مۇمكىندىكتەرى بولعان جوق. ال 80-ءشى جىلداردىڭ اياسىندا تۇركيا ءوزىنىڭ شەجىرەسىندە انگليا قۇراماسىنان ەكى رەت 0:8 ەسەبىمەن ۇتىلىپ، بەتى­مەن جەر باسىپ قالعانداي بولعان. تۇرىكتەر بۇلاردىڭ ءبىرىنشىسىن 1984 جىلعى 14 قاراشا كۇنى ءوز الاڭىندا، ىستامبۇلدا جىبەرىپ السا، ەكىنشىسىنە 1987 جىلعى 14 قازاندا لوندوننىڭ تورىندە ورىن بەرىپ قويدى. ال تاپ وسىنداي ەسەپپەن كۇيرەي جەڭىلۋدى ولار ەڭ العاش رەت بۇلاردان الدەقايدا بۇرىن، 1968 جىلعى 24 ساۋىردە پولشانىڭ حورتسوۆ قالاسىندا وسى ەلدىڭ قۇراماسىنان باستاپ ەدى. دەگەنمەن، 90-شى جىلداردىڭ باسىنان تۇرىكتەر قۇراماسى كۇلدەن كوتەرىلگەن كۇلگىن قۇستاي قايتا قاناتىن جازىپ، كوك جۇزىندە كول­بەڭدەپ شارىقتاي ءتۇستى. وسى 1990 جىلى اقىرعى ويىنداعى ساتسىزدىگى عانا ولاردىڭ الەم بىرىنشىلىگىنە اپاراتىن جولدارىن قيىپ تاستادى. وسى ارالىقتاردا كلۋبتىق دەڭگەي­دەگى تۇرىك فۋتبولى ايتارلىقتاي بيىك بەلەستەرگە جەتىپ ۇلگەردى. ەلدىڭ كوماندالارى وسى شامادا ەۋروپا ارەنالارىندا اتوي سالىپ، ءتاپ-ءتاۋىر جەتىستىكتەرگە جەتىپ ءجۇردى. جوعارىدا ايتىلعان “گالاتاساراي” سول تۇستا اعىلشىننىڭ “ارسەنا­لىن” ۋەفا كۋبوگىندا تەڭسەلتىپ ءجى­بەرسە، چەمپيوندار ليگاسىندا يس­پاننىڭ “رەالىن” ارتتا قالدى­رىپ، تاعى دا ابىروي ۇستىنە ابىروي قوستى. سولاردىڭ اسەرى بولسا كەرەك، كوماندا 2001 جىلعى قاڭتاردا “الەم­نىڭ ۇزدىك فۋتبول كلۋبى” اتاندى. تۇرىكتىڭ ءبىر كەزدەردە ەپتەپ با­سى­لىپ قالعان رۋحى وسىلاي كوتەرى­لە ءتۇستى. ول 2002 جىلى قۇرامانىڭ الەم چەمپيوناتىندا ءۇشىنشى كو­ماندا اتانۋىمەن ءوزىنىڭ شارىقتاۋ شىڭىنا جەتتى. وسى چەمپيوناتتىڭ شيرەك فينالىندا سەنەگالدى “التىن دوپ” ەرەجەسى بويىنشا 1:0 ەتىپ ۇتقان وسمانلى وعلاندارى جار­تىلاي فينالدا بولاشاق چەمپيون – برازيليا قۇراماسىنا وسى ەسەپ­پەن جول بەرىپ الدى. ال 3-ورىن ءۇشىن شايقاستا الاڭ يەلەرىنىڭ ءبىرى – وڭتۇستىك كورەيا قۇراماسىن 3:2 ەسەبىمەن ۇتىپ، قولا مەدالدىڭ قوجايىندارى اتاندى. وسى ماتچتا تۇرىكتەر ساپىنان ەكى گول سوققان يلحان مەن اتاقتى حاكان شۇكىر ناعىز ۇلتتىق قاھارماندارعا اينال­دى. تۇرىك اعايىندار 2003 جىلى وتكەن كونفەدەراتسيا كۋبوگىندا دا تابىس بيىگىنەن كورىنىپ، جۇلدەلى ءۇشىنشى ورىنعا تابان تىرەدى. ولار بۇدان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىنعا 2008 جىلعى ەۋروپا چەمپيوناتىندا قول جەتكىزدى. سول ارالىقتا 2004 جىلى پلەي-وفف ماتچىندا لاتۆيا قۇرا­ماسىنان، 2006 جىلى سونداي جەك­پە-جەكتە شۆەيتساريالىقتاردان اسا الماي، بىرىندە كونتينەنتتىڭ، ەكىن­شىسىندە جاھاننىڭ دودالارىنان تىس قالدى. تۇرىكتەر ەندى بىزگە قۇرلىق ءبى­رىن­­شىلىگىنىڭ قولا جۇلدەگەرى رەتىندە كەلگەلى وتىر. وسى ارالىقتا ولار باس باپكەرىن دە شالت اۋىستىرىپ ۇلگەردى. كوماندانى تولاعاي تابىس­تارعا باستاعان ءوز قانداستارى فاتيح تەريم الاڭنىڭ سىرتىندا قال­دى. بيىلعى قىستان بەرى سول ورىنعا گوللاند مامانى گۋس حيد­دينك كەلە­تىنى بەلگىلى بولدى. ول ءوزىنىڭ قۇزىر­لى تىرلىگىنە وسى تامىز ايىندا عانا كىرىستى. دەمەك، ءوزىنىڭ وسىنداعى تۇساۋ­كەسەر كەزدەسۋىن گۋس مىرزا قازاق­ستان قۇراماسىمەن وتكىزگەلى وتىر. ال بۇل جاتتىقتىرۋشى جونىندە ايتىلار دەرەك كوپ. سونى بىرەر سويلەممەن عانا جەتكىزسەك، حيددينك الگىندەگى 2002 جىلعى الەم چەمپيوناتىندا 3-ورىن ءۇشىن تۇرىكتەرمەن تالاسقان كورەيلەر كو­مان­داسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ەدى. بىرىنشىلىك بىتىسىمەن تۋعان ەلىنە ورال­عان ول سوندا پسۆ “ەيندحو­ۆەن” كومانداسىن 2005 جىلعا دەيىن جاتتىقتىردى. 2005-2006 جىلدارى اۆستراليا، 2006-2010 جىلدارى رەسەي قۇرامالارىن باپتادى. ول بۇل ەلدەردىڭ بارىندە دە ۇلكەن ابىروي­عا جەتتى. سونداي باعالى مامان بولعان سوڭ، تۇرىكتەر دە سوڭى­نان قالماي ءجۇرىپ، اقىرى ونى ەلدەرىنە اكەلىپ تىندى. كەلەسى اپتادا بولاتىن ويىن ءبىز­دىڭ تۇرىكتەرمەن ءبىرىنشى رەت بەت­پە-بەت كەلۋىمىز ەمەس. ونىڭ دەبيۋتىن بىزدەر 2005 جىلعى 8 ماۋسىمدا ال­ماتى­دا وتكىزىپ، ماسقارا بولعاندا، 0:6 ەسەبىمەن ۇتىلىپ قالعان ەدىك. ونىڭ قارىمتا كەزدەسۋى كەلەسى، 2006 جىلعى 9 قازاندا ىستامبۇلدا ءوتىپ، 0:4 ەسەبىمەن تاعى دا كۇيرەي جەڭىلدىك. جالپى ەسەپ جيىنتىعى – 0:10! بۇل از با، كوپ پە، ونى اركىم ءوزى شامالاي جاتار. سوندىقتان وسى جولى تۇرىكتەرگە لايىقتى قارسىلاس بولا الاتىنداي ويىن كورسەتۋدىڭ ماڭىزى زور. ول، اينالىپ كەلگەندە، قازاق فۋتبولىنىڭ كوكىرەگى كوتەرىلۋىنە اسەر ەتكەن بولار ەدى. الداعى بولاتىن كەزدەسۋ الدىندا گۋس حيددينك 23 ويىن­شىنى جيىنعا شاقىردى. ولاردىڭ اراسىنان قاقپاشىلار ۆولكان مەن ءريۋشتيۋدى، قورعاۋشىلار سەرۆەت چەتين مەن گەكحان زاندى، سابري سارىوگلۋ مەن ەمرە گيۋنگەردى، جار­تىلاي قورعاۋشىلار حاميت التىنتوپ پەن مەحمەت توپالدى، شابۋىل­شىلار نيحات پەن اردا تۋ­ران­دى، سونداي-اق گەكدەنيز كارادە­نيزدى كورۋگە بولادى. كوماندانى الاڭعا، البەتتە، ونىڭ كاپيتانى ەمرە بەلەزوگلۋ باستاپ شىعادى. وسى ماتچ الدىندا ونىڭ بارى­سى جونىنەن بولجام ايتىپ جاتقان­دار دا كوپ قازىر. سولاردىڭ ارا­سىن­دا تۇرىك فۋتبولىنىڭ اڭىزعا اينالعان تۇلعالارىنىڭ ءبىرى سەرگەن يالچىنعا دەن قويساق، ول ماتچتىڭ ەكى جاق ءۇشىن دە وڭايعا تۇسپەسىن بۇكپەسىز ايتادى. لايىم سولاي بولعاي! سەرىك ءپىرنازار. استانا.
سوڭعى جاڭالىقتار

ۇلت ۇستازى ۇلىقتالدى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

الماتىنىڭ اۋاسى

ەكولوگيا • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار