29 تامىز — يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى
قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇسىنىسى بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, 29 تامىز — يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى رەتىندە تۇڭعىش رەت بۇكىلالەم بويىنشا اتاپ وتىلمەك. ال بۇل كۇن — سەمەي اتوم پوليگونىندا 1949 جىلى العاشقى جارىلىس جاسالعان جانە 1991 جىلى ەلباسى جارلىعىمەن سەمەي پوليگونى جابىلعان كۇن. * * * نۇرسۇلتان نازارباەۆ: ورتالىق ازيا ايماعى اياسىندا قازاقستان يادرولىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ, يادرولىق ماتەريالداردىڭ تارالۋىنا جول بەرمەۋ جانە يادرولىق لاڭكەستىكپەن كۇرەس ءجونىندە ءوڭىرلىك ءىس-قيمىل جوسپارىن ءازىرلەۋگە باستاماشى بولدى. وسى ءتاجىريبەنى الەمنىڭ باسقا وڭىرلەرىنە دە تاراتۋ ورىندى بولار ەدى.(يادرولىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى جاھاندىق سامميتتە سويلەگەن سوزىنەن).
* * *اتوم يگىلىككە قىزمەت ەتسىن
بۇگىندە الەمنىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەرى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ يادرولىق قارۋدى اۋىزدىقتاۋ ءجونىندەگى تاجىريبەسىنە تاڭدانا وتىرىپ, ونى زەرتتەپ بىلۋگە ۇمتىلۋدا دەسەك, ەش ارتىق ايتقاندىق بولماس. ءيا, الەمدىك قاۋىمداستىق ەشقانداي شارت قويماي-اق, دۇنيە ءجۇزى بويىنشا ءبىرىنشى بولىپ اتوم قارۋىنان ءوز ەرىكتەرىمەن باس تارتقان ءبىزدىڭ ەلىمىز بەن ەلباسىمىزعا ءتانتى بولىپ وتىرعانى دا ەش قوسپاسىز شىندىق. وسى ورايدا حالىقارالىق “نەۆادا – سەمەي” قوزعالىسىنىڭ پرەزيدەنتى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ بۇرىنعى كەڭەستەر وداعى اسكەري-ءوندىرىس كەشەنىنىڭ قاتتى قارسىلىعىنا قاراماستان, ازاماتتىق ەرلىك جانە ساياسي كەمەڭگەرلىك ۇلگىسىن تانىتا وتىرىپ, ءوزىنىڭ تاريحي شەشىمىمەن سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنىڭ ءۇنىن ءوشىردى. سولايشا ەڭ الدىمەن مۇنداعى سىناقتارعا تىيىم سالىپ, پوليگوندى جابۋعا قول جەتكىزگەن ەلباسىمىز مۇنىمەن دە شەكتەلمەي, قۋاتى جونىنەن الەمدەگى ءتورتىنشى يادرولىق ارسەنالدان ءبىرجولا باس تارتۋ جونىندە باتىل قادام جاساپ, تياناقتى شەشىمگە كەلدى. سونىڭ بارىندە بۇكىل قازاقستان حالقى سەكىلدى حالىقارالىق “نەۆادا – سەمەي” قوزعالىسىنىڭ ەكى ميلليوننان استام مۇشەلەرى دە ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ساپىنان تابىلا ءبىلدى. سوندىقتان دا بولار, وتكەن جىلدىڭ 18 ماۋسىمىندا سەمەيدەگى ەرتىس ايرىعىنداعى اتوم قۇرباندىقتارىنا ارنالعان “اجالدان دا كۇشتى” مونۋمەنتى جانىندا وتكەن سان مىڭداعان ادام قاتىسقان ميتينگىدە ەلباسىمىز قوزعالىس سەركەسى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ اتىنا جىلى لەبىز ءبىلدىردى. العاش اتوم بومباسى جارىلعان 29 تامىزدى يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى دەپ جاريالاۋ تۋرالى يدەيا وسى ارادا ەلباسى اۋزىنان ايتىلدى. ىلە بۇل يدەيا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى سىندى ءمارتەبەلى ۇيىم تاراپىنان زور قولداۋ تاپتى. ءسويتىپ, بۇل كۇن ەندىگى جەردە ءۇمىت پەن قۋانىش كۇنىنە دە اينالا ءتۇسىپ كەلەدى. ءيا, بۇگىندە اتوم قازاق جەرىندە ادامزات يگىلىگىنە جۇمىس ىستەي باستادى. سەمەي اتوم پوليگونى جابىلعان سوڭ ارادا ءبىر جىل وتپەي جاتىپ پرەزيدەنت جارلىعىمەن كەشەگى پوليگون استاناسى كۋرچاتوۆ قالاسىندا ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق قۇرىلدى. بۇل ورتالىقتى قازىردە عىلىمي جانە ىسكەرلىك الەمىندەگىلەر جاقسى بىلەدى. قازىرگى تاڭدا كۋرچاتوۆ جاسارىپ, جاڭعىرا تۇسۋدە. مۇنداعى ۇيلەر قالپىنا كەلتىرىلىپ, جاڭادان جۇمىس ورىندارى كوپتەپ اشىلۋدا. سونىڭ ءبارى ەل ەگەمەندىگىنىڭ, ەلباسىنىڭ قاجىر-قايراتىنىڭ ارقاسى دەپ بىلەمىز. سۇلتان كارتوەۆ, حالىقارالىق “نەۆادا – سەمەي” قوزعالىسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى. سەمەي. * * *جان جاراسى جازىلار ەمەس
سەمەي يادرولىق پوليگونى بۇرىنعى كسرو جەرىندەگى ەڭ ءىرى يادرولىق پوليگون ەدى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ, پاۆلودار, قاراعاندى وبلىستارىنىڭ شەكاراسىندا, سەمەي قالاسىنان 130 شاقىرىم قاشىقتىقتا, ەرتىس وزەنىنىڭ سول جاعالاۋىندا ورنالاسقان بولاتىن. پوليگوننان جالپى بارلىعى 304 000 شارشى شاقىرىم اۋماق زارداپ شەكتى. 1989 جىلى ولجاس سۇلەيمەنوۆتىڭ باستاماسىمەن نەۆادا-سەمەي قوزعالىسى قۇرىلىپ, وسى قوزعالىس الەم بويىنشا يادرولىق سىناقتاردىڭ قۇرباندارىن بىرىكتىردى. سونىمەن, 1989 جىلدان باستاپ يادرولىق سىناقتار وتكىزىلمەيدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ №409 جارلىعى بويىنشا يادرولىق پوليگون جابىلدى. 1992 جىلى قازاقستان, تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە ليسسابون حاتتاماسىنا يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ بويىنشا قول قويدى. 1993 جىلى تمد ەلدەرىنىڭ ەڭ ءبىرىنشىسى بولىپ قازاقستان يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ تۋرالى قۇجاتقا قول قويدى. بيىلعى جىلى سەمەي يادرولىق پوليگونىنىڭ جابىلعانىنا 19 جىل تولدى. بۇل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتى مەن بەرىك ۇستانىمىنىڭ ارقاسىندا كەلگەن تىنىشتىقتىڭ مەرزىمى. بۇگىنگى تاڭدا بەسقاراعاي اۋدانى بويىنشا سەمەي يادرولىق پوليگونىنان زارداپ شەككەندەر ءۇشىن مەديتسينالىق جانە الەۋمەتتىك كومەكتەر كورسەتىلۋدە. وسى ورايدا “سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناقتاردىڭ سالدارىنان زارداپ شەككەن ازاماتتارعا بىرجولعى مەملەكەتتىك اقشالاي وتەماقى تولەۋ جونىندەگى كەيبىر ماسەلەلەر تۋرالى” قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇكىمەتىنىڭ 2006 جىلعى 20 اقپانداعى №110 قاۋلىسىن جۇزەگە اسىرۋ نەگىزىندە 2006 جىلدان باستاپ 1054 ادام نيەت ءبىلدىردى, 18630,1 مىڭ تەڭگە سومادا الەۋمەتتىك كومەك ءجۇرگىزىلدى. 2010 جىلدىڭ 1 تامىزىنا كوممۋنالدىق قىزمەتتەر ءۇشىن ءمۇگەدەكتىگى سەمەي يادرولىق پوليگونىمەن بايلانىستى 287 ازاماتقا 574 000 تەڭگە تولەندى. مەملەكەتتىك جانە ازاماتتىق قىزمەتكەرلەرگە ەكولوگيالىق 12 كۇندىك دەمالىس بەرىلىپ, ۇستەماقى تولەنەدى. پوليگوننان زارداپ شەككەندەرگە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ ءۇشىن اۋداندا جۇرەك-قانتامىر جۇيەسىنىڭ اۋرۋلارىن, ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىن, جاتىر موينىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن ەرتە انىقتاۋ ماقساتىندا الدىن الۋ تەكسەرۋلەرى جانە 18 جاسقا دەيىنگىلەردى تەكسەرۋ ءجۇرگىزىلەدى. 2010 جىلدىڭ 7 ايىندا 5632 بالا جانە 1906 ەرەسەك ادام جۇرەك-قانتامىر جۇيەسى اۋرۋلارىن, 412 ادام ءسۇت بەزى قاتەرلى ىسىگىن, 512 ادام جاتىر موينىنىڭ قاتەرلى ىسىگىن انىقتاۋ ءۇشىن تەكسەرىلدى. ەمدەۋگە جاتقىزۋ بيۋروسى ارقىلى رەسپۋبليكالىق ەمحانالاردا 4 ناۋقاس ەمدەلىپ شىقتى. اۋداننىڭ ورتالىق اۋرۋحاناسىندا 1124 ناۋقاس ەمدەلىپ شىقتى. زارداپ شەككەندەرگە تاجىريبەلىك كومەك كورسەتۋ ءۇشىن 2010 جىلدىڭ 9-13 تامىز ارالىعىندا سەمەي قالاسىنىڭ رادياتسيالىق مەديتسينا ماماندارىنىڭ بريگاداسى قوماقتى جۇمىس ىستەدى. تولەۋجان جەكسەنباەۆ, بەسقاراعاي اۋدانىنىڭ اكىمى. شىعىس قازاقستان وبلىسى. * * *الەم استاناعا كوز تىگەدى
وتكەن عاسىرداعى الاپات زۇلمات – قازاق دالاسىنىڭ يادرولىق سىناق الاڭىنا اينالۋى ەدى. بۇل ەندى ءبىز دە, ءبىزدىڭ ۇرپاقتارىمىز دا ەشقاشان ۇمىتا المايتىن قاسىرەت. سوناۋ 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىندا تاڭعى ساعات 6.30-دا سەمەي پوليگونىندا جەرگىلىكتى حالىققا ەسكەرتىلمەستەن, جەر ءۇستىندە قۋاتتىلىعى 30 كيلوتوننا بولاتىن اتوم جارىلىسى ورىن الدى. 1951 جىلدىڭ 18 قازانىندا ۋران بومباسى, 1953 جىلدىڭ 12 تامىزىندا سۋتەگى بومباسى جانە سىنالدى. تەك 1961-62 جىلداردىڭ ءوزىندە اۋەدە جانە جەر ۇستىندە 50 يادرولىق بومبا سىنالسا, 1963 جىلدان 1989 جىلعا دەيىن جەر استىندا بارلىعى 343 يادرولىق جارىلىس جاسالدى. بۇل تەك سان عانا ەمەس, ونىڭ ار جاعىندا سەمەي ءوڭىرىندەگى, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى, پاۆلودار وبلىستارى تۇرعىندارىنىڭ جىلدار بويى شەككەن قاسىرەت-قايعىسى, الاپات سىناقتاردىڭ زاردابى, ازاماتتاردىڭ تاعدىرى تۇر. پوليگون ورنالاسقان ابىرالى اۋدانى تاراتىلىپ, جۇرت اتامەكەنىن تاستاپ, كۇشپەن كوشىرىلدى. قانشاما ادام ساۋلەلەنۋ, قاتەرلى ىسىك, قان قىسىمى, ىشتەن كەمتار بولىپ تۋ, كوز, پسيحيكالىق اۋرۋلارىنا شالدىقتى. قانشاما اۋىر بولسا دا قايسار حالقىمىز سول قيىندىقتاردىڭ بارىنە جان-تانىمەن قارسى تۇردى, اقىرى ادامزات تاريحىنداعى الاپات زۇلماتتى دا جەڭىپ شىقتى. بۇل, ارينە, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العاندىعىنىڭ ارقاسى. 1991 جىلى, ءدال 29 تامىزدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. كەلەر جىلى ول تاريحي كۇنگە دە 20 جىل تولادى. مەن سول سىناق ايماعىنا جاقىن ابىرالى, اباي وڭىرىندە تۋىپ-ءوستىم. بالا كەزىمىزدە مەكتەپتە ءجۇرگەندە, “زانياتيە بولادى” دەگەندى ەستيتىنبىز. مۇعالىمدەرىمىز ساباقتى دەرەۋ توقتاتىپ, بارلىق وقۋشىلاردى مەكتەپ سىرتىنا شىعارادى. سوسىن جەر سىلكىنىسى بولاتىن. كەيدە ۇيدە وتىرعان كەزىمىزدە, اتا-انامىز جەر سىلكىنەدى دەپ دالاعا الىپ شىعاتىن. سونىڭ ءبارى يادرولىق قارۋ سىناعى ەكەنىن ءبىز ءبىلمەيتىنبىز. وسە كەلە, گازەتتەردەگى: “سەمەي پوليگونىندا قۋاتتىلىعى ءالدەنەشە كيلوتوننا, ايتپەسە مەگاتوننا سىناق وتكىزىلدى” دەگەن تاسس حابارىن كوزىمىز شالىپ ءجۇردى. ول ءبىزدىڭ باستان كەشىرگەن سىلكىنىس ەكەنىن بىلەتىنبىز. بىراق بار شاراسىزدىقتان سوعان ءۇنسىز مويىنسۇنىپ كونۋشى ەدىك. بارلىعى 18,5 مىڭ شارشى شاقىرىم جازىقتىقتى الىپ جاتقان سىناق ايماعى – بۇل بۇرىنعى ابىرالى اۋدانىنىڭ, سونداي-اق ونىمەن شەكتەس اباي, بەسقاراعاي, جاڭاسەمەي, شۇبارتاۋ, ماي, ەگىندىبۇلاق, قارقارالى اۋداندارىنىڭ جەرى. بۇل – قازاق رۋحانياتىنىڭ تالاي مايتالماندارى تۋعان كيەلى توپىراق. ۇلكەندەر اڭىز ەتىپ ايتاتىن قاراعايلى تاۋلار, سىلدىراپ اققان بۇلاقتاردىڭ بۇل كۇندە جۇرناعى دا جوق. جەر بەتىندەگى سىناقتار سالدارىنان “اتىلعان كولدەر”, بىلايشا ايتقاندا, قولدان زورلىقپەن جاسالعان “اتوم كولدەرى” پايدا بولعان. دەگەنمەن, تاعدىردان تەپەرىش كورگەن ەل-جۇرت قۇدىرەتكە تاۋبە ايتادى. ەڭ باستىسى – زىركىلدەگەن سىناقتار ءبىرجولاتا توقتادى. كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق بەيبىت ماقساتتا جۇمىس ىستەۋدە. جاقىندا ەلگە باردىم. سونداعى اۋىلداعى اقساقالداردىڭ كوكەيىندەگى ارمانىنا قۇلاق ءتۇردىم. ءبىر كەزدە كەڭەستىك توتاليتارلىق رەجىمنىڭ سالدارىنان كۇشپەن تاراتىلعان ابىرالى اۋدانى قايتا قۇرىلسا, كوپ جۇمىس ورنى اشىلىپ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن دامىتۋعا بۇدان دا كوپ ۇلەس قوسۋىمىزعا جول اشىلار ەدى, دەيدى ازاماتتار. ويتكەنى, ابىرالىنىڭ ورتالىعى قاينار اۋىلى سەمەي قالاسىنان 300 شاقىرىم جەردە ورنالاسقان, سەمەي قالاسى اكىمدىگىنە قارايدى. ونىڭ ۇستىنە رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار سەمەي-قاينار تاس جولى كەڭەستىك كەزەڭدە سالىنعالى جوندەۋ كورمەگەن. بۇل سەمەي-قاراعاندى تاس جولىنىڭ قۇرامداس بولىگى. وتكەن جىلى “اقشىڭ” كورپوراتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, كاسىپكەر ازامات مارات قۇرمانباەۆتىڭ باسشىلىعىمەن “ابىرالى – دەگەلەڭ” قوعامدىق قورى قۇرىلدى. قاينار اۋىلىندا پوليگون قۇرباندارىن ماڭگى ەستە قالدىرۋ ماقساتىندا بيىك مۇنارالى مونۋمەنت تۇرعىزىلدى. جەرگىلىكتى حالىقتى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قولداۋ جۇرگىزىلۋدە. بۇل دا جەتكىلىكسىز. سەمەي پوليگونىنىڭ زارداپتارىن جويۋ ءۇشىن ۇكىمەت تاراپىنان كەشەندى مەملەكەتتىك باعدارلاما جاسالىپ, يادرولىق سىناق قۇرباندارىن ساۋىقتىرۋ جانە جان-جاقتى جەڭىلدىكتەر بەرۋ ماقساتىندا ۇلتتىق قور قۇرىلسا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. ءارى يادرولىق قارۋدان العاشقى بولىپ باس تارتقان ەلىمىزگە شەت مەملەكەتتەر دە جاردەم قولىن سوزار ما ەدى؟! ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆتىڭ وتكەن جىلعى جاساعان ۇسىنىسى بۇكىل الەم تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, بۇۇ اسسامبلەياسىندا ارنايى بەكىتىلىپ, “29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى” بولىپ بەلگىلەندى. بۇل الەم نازارىن قازاق ەلىنىڭ بەيبىت ساياساتىنا اۋدارتقان ەلباسىمىزدىڭ اسقان كورەگەندىگىنىڭ تاعى ءبىر جارقىن بەلگىسى. باۋىرجان جاقىپ, “قازاق ەنتسيكلوپەدياسىنىڭ” باس ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور. * * *ۇزدىكسىز ءۇردىس
يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل تانىتۋ ءبىر نەمەسە بىرنەشە ەلدىڭ ەنشىسىندەگى ءىس ەمەس. مۇنداي ءىس-قيمىل جالپىادامزاتتىق ماسەلە. ول تۇتاس جاھاندىق سيپات الىپ, حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن كەزدە عانا بەلگىلى ءبىر ناتيجەگە قول جەتكىزەرى كامىل. وسى تۇرعىدا الدىمىزداعى جەكسەنبى, 29 تامىز – يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى بولىپ بەلگىلەنۋى الەم جۇرتشىلىعىنىڭ ورتاق ىزگى ماقسات-مۇراتتارىن تانىتا الادى. مۇنداي ءىس-قيمىل ۇزدىكسىز ءارى ۇدايى جۇرگىزىلە بەرۋگە ءتيىس. وسى تۇرعىدا بۇگىنگىدەي اتاۋلى داتا كۇنى رەسپۋبليكانىڭ باتىسىندا اتىراۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارى اۋماعىندا ۇزاق جىلدار بويى اتومدىق, يادرولىق جانە راكەتالىق سىناقتاردىڭ وشاقتارىنا اينالىپ كەلگەن پوليگوندار جونىندە از-كەم وي-پىكىر قوزعاعىم كەلەدى. مۇنىڭ ءبىرىنشىسى – ازعىر اتوم پوليگونى. مۇندا كەڭەس وداعى كەزىندە اتوم قارۋلارى سىنالعان. ول الپىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا جابىلعانىمەن, ونىڭ تۇرعىندارعا تيگىزگەن زاردابى ءالى تولىق جويىلىپ بىتكەن جوق. ەكىنشىسى – كاپۋستين يار راكەتالىق سىناق پوليگونى. وسىناۋ اسا ءىرى سىناق الاڭىندا راكەتالىق سىناقتارمەن بىرگە ءىشىنارا يادرولىق قارۋ-جاراقتار دا سىناقتان وتكىزىلگەنى جونىندە ءبىزدىڭ قولىمىزدا ناقتى دەرەكتەر بار. مىنە, الپىس بەس جىلعا تاياپ قالدى, كاپۋستين ياردەگى دۇركىن-دۇركىن زىركىلدەر ءالى كۇنگە دەيىن توقتاماي, تولاستاماي كەلەدى. وسى ۋاقىتتىڭ ارالىعىندا مۇندا 180-نەن استام جاڭا قارۋ-جاراق تۇرلەرى سىنالعان ەكەن. وسىنشاما كولەمدە سىناق جۇرگىزىلگەن اسا ءىرى پوليگوندى الەمنىڭ وزگە بىردە-ءبىر مەملەكەتىنەن كەزدەستىرە المايسىز. ازعىر اتوم پوليگونى مەن كاپۋستين يار راكەتالىق پوليگوندارىندا جاسالعان جارىلىستاردىڭ سالدارىنان اتالعان اۋماقتا شۇڭقىرلار پايدا بولدى. ءتىپتى وسى اۋماقتىڭ ءبىر جەرىندە جەر وپىرىلىپ ءتۇسىپ, ونىڭ ورنىندا راديواكتيۆتى كول ورناعان. ول ءزارلى, زاھارلى سۋعا تولىپ تۇر. رەسپۋبليكا كولەمىندە قىزمەت جاسايتىن يادرولىق ورتالىق وعان تولىققاندى زەرتتەۋلەر جۇرگىزگەنىن قالار ەدىك. يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل تانىتۋ – جالپىحالىقتىق ءىس. ءبىزدىڭ “نارىن قوزعالىسى” قوعامدىق بىرلەستىگى دە پوليگون اۋماعىندا ورنالاسقان تۇرعىنداردىڭ ەركى مەن مۇددەلەرىن ءبىلدىرۋدى ماقسات ەتەدى. وسى ورايدا بۇگىنگى كۇنى نارىن جۇرتشىلىعى اتىنان ەلباسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا ولاردىڭ ريزاشىلىعىن جەتكىزۋدى بىرلەستىكتىڭ توراعاسى رەتىندەگى پارىزىمنىڭ ءبىرى دەپ سانايمىن. ايتايىن دەگەنىم, بۇدان تۇپ-تۋرا ەكى جىل بۇرىن, 2008 جىلدىڭ 22-23 قىركۇيەك كۇندەرى مەملەكەت باسشىسى باتىس قازاقستان وبلىسىندا بولعان ساپارى كەزىندە ءوڭىر جۇرشىلىعىمەن كەزدەستى. “نۇر وتان” حدپ فيليالىنىڭ 800 ورىندىق ءماجىلىس زالىندا وتكىزىلگەن وسى كەزدەسۋدە مەن ەلباسىنا كاپۋستين يار سىناق پوليگونىنىڭ تۇرعىندار دەنساۋلىعىنا تيگىزىپ وتىرعان اسەرى جونىندە بايانداپ بەردىم. ول كىسى ءسوزىمدى بولمەي, مۇقيات تىڭدادى. وسى كەزدەسۋدەن كەيىن كوپ كەشىكپەي نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىنا سايكەس پوليگون ماڭىنداعى ايماقتارعا ءتيىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلە باستادى. سونىمەن بىرگە پوليگونداعى جارىلىستاردان زارداپ شەككەن تۇرعىندارعا ارنالعان اۋدانارالىق ساۋىقتىرۋ كەشەنىنىڭ جوباسى ازىرلەندى. بۇل كەشەن وتكەن جىلى ىسكە قوسىلدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ ەسەبىنەن پوليگون اۋماعىندا تۇراتىن ادامدارعا الەۋمەتتىك كومەكتەر بەرىلدى. وسى كەزدەسۋدە مەن “نارىن قوزعالىسى” قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ اتىنان كاپۋستين يار پوليگونىنىڭ اسەرىنەن تۋىندايتىن زارداپتاردى تومەندەتۋ, تۇتاس مەملەكەتتىك دەڭگەيدە ودان زارداپ شەككەندەرگە الەۋمەتتىك پاكەتتەر شوعىرىن ءازىرلەۋ جونىندە وي-پىكىر ايتقان ەدىم. اتالعان ۇسىنىس رەسپۋبليكالىق سالاارالىق باعدارلاما جوباسىن جاساۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۇرعىسىندا كورىنىس تاپتى. بۇل ۇسىنىس مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, سول ساتتە نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى رەسپۋبليكانىڭ قورشاعان ورتانى قورعاۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ, سونىمەن بىرگە ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنە بۇل ماسەلەنى جان-جاقتى تالداپ, ءتيىستى ۇسىنىستار ءازىرلەۋ قاجەتتىلىگىن ايتقان ەدى. سوعان سايكەس جوبا توڭىرەگىندە قولعا الىنعان كەشەندى ماسەلەلەر بار دا شىعار. وعان ءبىزدىڭ ەشقانداي كۇمانىمىز جوق. جوعارىدا ايتىلعانداي, يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس-قيمىل تانىتۋ – ۇزدىكسىز ءۇردىس. بۇل باعىتتا اتالعان مينيسترلىكتەر ەلباسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ءتيىستى ۇسىنىستار ازىرلەپ جاتسا, ول ەشۋاقىتتا كەشتىك ەتپەيدى دەگەن ويدامىن. كاكەن كوبەيسىنوۆ, “نارىن قوزعالىسى” قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ توراعاسى, حالىقارالىق ەكولوگيا اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى. باتىس قازاقستان وبلىسى. * * *پوليگونمەن قۇرداس ەدىك
“مەن اتوممەن قۇرداسپىن, مەكەندەگەن جەرىمدى. اششى ءۇنىن تىڭداپپىن, اشقان كۇننەن كوزىمدى”, دەپ ابايلىق اقىن تولەگەن جانعاليەۆ ايتپاقشى, ۇلى مارتەبەلى تاعدىر ءبىزدىڭ پەشەنەمىزگە پوليگونمەن قۇرداس بولۋدى جازعان ەكەن. ياعني, 1949 جىلدىڭ اقپانداتقان بورانىندا ومىرگە كەلسەك, ال سول جىلدىڭ تامىز ايىنىڭ سوڭىندا قازاق ساحاراسىندا, قاسيەتتى دەگەلەڭ وڭىرىندە العاشقى اتوم بومباسى سىناقتان ءوتكىزىلگەن بولاتىن. اشىق اسپان استىنداعى مۇنداي جارىلىس از-كەمى جوق, باقانداي 14 جىلعا سوزىلدى. ودان كەيىنگى جەردە سىناق شيرەك عاسىر بويى جەر استىندا جۇرگىزىلدى. سولايشا كەيىندە زامانىمىزدىڭ زاڭعار اقىندارىنىڭ ءبىرى ولجاس سۇلەيمەنوۆ ايتقانداي, بەيبىت زاماندا 40 جىل بويى ءۇن-ءتۇنسىز قاتىگەز سوعىس ءجۇرىپ جاتىپتى عوي. 1953 جىلى العاش رەت سۋتەگى بومباسى سىناقتان وتكىزىلگەندە ءتورت جاستاعى ويىن بالاسى ەكەنبىز. سوندا تۋعان جەردەن ەلدىڭ ەرىكسىز اۋا كوشىپ, ءابىگەرگە ءتۇسىپ, جىلاپ-سىقتاعانى ەستە قالىپ قويىپتى. ابىروي بولعاندا ءبىزدىڭ سارجال اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى سىناق اياقتالعان سوڭ ەلگە قايتىپ ورالسا, وكىنىشكە قاراي, كورشىلەس ابىرالى اۋدانى تاراتىلىپ تىندى. سول شاقتا اۋىلدا قالىپ قويعان بىرەن-ساران مالشىلار زاۋال كۇنى اسپاندا الىپ ساڭىراۋقۇلاق پايدا بولىپ, ونىڭ كوزدى قارىقتىرعانىن ايتىپ, ەلدى تاعى ءبىر دۇرلىكتىرسە, جۇرتتا قالعان قايسىبىر يت پەن مىسىقتىڭ ۇسقىنى ءتىپتى ادام شوشىعانداي ەدى. ويتكەنى, ولاردىڭ ۇستىندەگى قىلشىقتان تۇك قالماي ءتۇسىپ قالىپتى. وسىدان كەيىن-اق اسپانداعى الىپ ساڭىراۋقۇلاقتى, ونىڭ كوز قارىقتىرار “كەرەمەتىن” ءوزىمىز دە كورىپ وستىك. سىناق بولاتىن كۇنى ءار اۋىل تۇگىل, ءار قىستاققا اتقا مىنگەن ءبىر-ءبىر وفيتسەردەن كەلىپ, ءوزدەرىنشە بۇيرىقتارىن بەرە باستايدى. ياعني, ەڭ باستىسى, جارىلىس بولىپ جاتقان شاقتا ەشكىم دە اسپانعا قاراماۋى كەرەك. بوراندى كۇنى بالا مەن يت قۇتىرادى دەمەكشى, ونى ەلەپ جاتقان ءبىز جوقپىز, جارىلىسقا جانارىمىزدى اۋدارماي ءىشكەن اسىمىز بويىمىزعا ءسىڭبەيدى. سوندا اتامىز: اتقا مىنە المايتىن اۋمەسەرلەر اتومدى قايتىپ مەڭگەرمەك, دەپ مىسقىلداپ ك ۇلىپ وتىراتىن. ارينە, سول قاسىرەتتىڭ ءبارىن ءبىز, پوليگون قۇرداستارى بىردەن تۇسىندىك دەسەك ارتىق بولار. بىراق مۇنان كەيىنگى جەردە بىرىنە ءبىرى جالعاسقان قورقىنىشتى جاعدايلار سانامىزدا بەينە ءبىر فوتوسۋرەتتەي تاڭبالانىپ, وشپەستەي بولىپ ءىزىن قالدىرا بەرگەن. ۇلكەندەردىڭ الدەنەنى تۇسىنە الماي, ءوزارا كۇڭكىلدەسىپ جاتاتىنى دا ەسىمىزدە. سويتسەك, ولار ءوز تۇرعىلاستارىنىڭ بەلگىسىز جاي-كۇيىنە الاڭدايدى ەكەن عوي. ايتالىق, رىمقۇل دەگەن اقساقالدىڭ بۇكىل دەنەسى ءوز-وزىنەن شۇرق-شۇرق تەسىلە باستاپتى. دارىگەرلەر بولسا ونىڭ سەبەبىن بىلمەگەندىكتەن, دياگنوز قويا الماي, ءوز باستارىمەن الەك. وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارىنىڭ باسىنداعى وسى ءبىر وقيعانى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ اقىرزامان كورىنىسىندەي قابىلداعانى دا وتىرىك ەمەس. ودان كەيىن... ءيا, ودان كەيىن بىرىنە ءبىرى جالعاسقان وكىنىشتى وقيعالار ءبىزدىڭ اۋلەتكە دە كەلىپ جەتكەن. ياعني, جاسى الپىستان ەندى عانا اسقان ۇلكەن اكەمىز توسىننان كەلگەن قىلتاماق اۋرۋىنان كوز جۇمعان. توسىننان دەيتىنىم سول, بۇعان دەيىن قاققان قازىقتاي تىك جۇرەتىن, ءوزى دە تىك مىنەزدى اتامىز پوليگونعا جاقىن ماڭداعى ەسكىلىكتى ءبىر قورا-جايدى جوندەپ كەلگەن سوڭ قالپاقتاي ۇشىپ, تەز ارادا-اق جۇدەپ-جاداپ سالا بەرگەن. ەر ارىسا تۋلاق دەگەندەي, سودان قايتىپ وڭالماعان. سودان ءسال بەرىرەكتە اجەمىز دە قىلتاماق اۋرۋىنان كوز جۇمدى. بەس بيەنىڭ ساباسىنداي دەيتىندەي ءىشى-سىرتى بىردەي كەڭىنەن جاراتىلعان اجەمىزدىڭ اقىر سوڭىندا ءبىر شوكىم بولىپ قالعانى جانىمىزعا قالاي باتتى دەسەڭىزشى. سوناۋ سۇراپىل سوعىس جىلدارى ەڭبەك ارمياسىنا الىنىپ, ءسىبىر جاعىنا اتتانىپ كەتە بارعان اتامىزدىڭ تۋعان ءىنىسى ورازبايدىڭ سوڭىندا قالعان ءبىر تۇياق – بولات اعامىز دا جاسى ەلۋگە كەلمەي جاتىپ و ءدۇنيەلىك بولىپ كەتسە, ول دا يادرولىق سىناق زارداپتارىنىڭ سالدارى. جالپى, پوليگون ايماعىندا ونىڭ زاۋالى تيمەگەن وتباسى, ءاي جوق-اۋ, ءسىرا! سىناق زارداپتارى بىرتە-بىرتە جاس تاڭداۋدان قالعان. ءسويتىپ, جاي وعى مەكتەپ بىتىرگەلى جاتقان شاقتا ءبىزدىڭ ساپىمىزعا دا كەلىپ تۇسكەن. قاتارلاس سىنىپتا وقيتىن مۇرات ەسىمدى بوزبالانىڭ قولىمىزعا مەكتەپ بىتىرگەندىگىمىز جونىندەگى اتتەستاتتى العان كۇنى قىرشىنىنان قيىلعانىن, سول كۇنى اق تاڭدى قارسى الا وتىرىپ, ۇيىقتاماعان قالپى بىرگە وسكەن قۇربىمىزدى اقتىق ساپارعا شىعارىپ سالعانىمىزدى قايتىپ ۇمىتارمىز. سوڭىنان مارقۇمنىڭ قانىندا اق تۇيىرشىكتەر شامادان تىس كوبەيىپ كەتىپتى دەپ ەستىدىك. مۇنداي اۋرۋ ءتۇرىن بۇرىن-سوڭدى ەستىپ بىلمەگەن ەل تاعى شوشىنعان. ودان كەيىنگى جەردە جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا انەميا, اللەرگيا, جۇيكە, قان تامىرلارى, تەرى اۋرۋلارى “سانگە” اينالعان. انا ءبىر جىلدارى وسى اۋىلدا 30 شاقتى جىلقى تۇياق سەرپۋگە جاراماي ارام ءولدى. مۇنىڭ سىرتىندا ۇساق مالدىڭ اينالما اۋرۋىمەن شىعىنعا ۇشىراپ جاتۋى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى دەسە دە بولادى. بار وزەن-سۋ لاستانىپ, كەڭەس زامانىندا ارقايسىسى 8-12 مىڭ سومعا تۇسكەن قۇدىقتار تارتىلىپ قالىپ جاتسا, مالعا عانا ەمەس, جانعا دا قاتەر. سوعان قاراماستان, بۇرىنعى سەمەي اتوم پوليگونىنىڭ باستىعى گەنەرال يلەنكونىڭ كەزىندە ءبىزدىڭ دە, مىنە, كۋرچاتوۆ قالاسىندا تۇرىپ كەلە جاتقانىمىزعا پالەن جىل بولدى, ەگەر ونداي قاۋىپتى سەزسەم قىزىمدى تەزدەتىپ باسقا جاققا جىبەرمەس پە ەدىم, ياعني جەرگىلىكتى باسشىلار الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى ءوز كۇشتەرىمەن شەشە الماعان سوڭ ءبارىن پوليگونعا جاپقىسى كەلەدى دەپ سايراعانىن ۇمىتقان جوقپىز. ونى ايتاسىز, بۇرىنعى كسرو جوعارعى كەڭەسىنىڭ بۇرىنعى دەپۋتاتى پەترۋشەنكو دەگەن پولكوۆنيگىڭىزدىڭ سارجالدىڭ ماڭىنداعى اتوم كولىنىڭ (سول زاماندا كارتادا جوق قالالار, وسىنداي جاساندى كولدەر پايدا بولعان) ادام دەنساۋلىعىنا زيانسىزدىعىن دالەلدەيمىن دەپ سۋعا قويىپ كەتىپ, اقىرىندا مەرت بولعانىن دا بىلەمىز. تەگىندە سارجال مەن دەگەلەڭنىڭ اراسى 30 شاقىرىمداي عانا جەر. ودان ارىدەگى ابىرالى, ەگىندىبۇلاق, قارقارالى ءوڭىرى دە, بەرگىدەگى بەسقاراعاي, ماي اۋداندارى دا پوليگون وشاعىنان سونشالىقتى الىس ەمەس. سوندا دەيمىن-اۋ, ستالين, بەريا سىندى قانقۇيلى جەندەتتەر اتوم ورداسىنا قازاق ساحاراسىن ادەيىلەپ تاڭداعانىنا داۋ بار ما! قازىردە كەيبىر الدىڭعى تولقىن وكىلدەرىمەن بىرگە, وكىنىشكە قاراي, قايسىبىر ءبىزدىڭ تۇستاستارىمىزدىڭ ءوزى ۇلىبريتانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-مينيسترى ۋينستون چەرچيلدىڭ “ستالين سوقا ۇستاعان حالىقتىڭ قولىنا اتوم قارۋىن ۇستاتىپ كەتتى” دەگەن ءسوزىن العا تارتادى. ال ءبىز بولساق بۇل كەشەگى اشارشىلىق پەن 37-ءشى جىلدىڭ لاڭىنان كەيىن ەندى ەس جيناي باستاعان قازاق حالقىنا ارناعان “ۇلتتار كوسەمىنىڭ” سوڭعى “سىيى” دەپ بىلەمىز. ەندى ءبىر ءسات مىنا سايكەستىككە كوڭىل اۋدارىڭىزشى. انا ءبىر زاماندا قالىڭ قولىن شىڭعىستاۋدا جاساقتاعان شىڭعىس حان قالالارىمىزدى جەرمەن جەكسەن ەتسە, ەندى كەلىپ جيىرماسىنشى عاسىردىڭ ديكتاتورى ءستاليننىڭ اجال اجداھاسىن شىڭعىستاۋدا, اباي ەلىندە, جالپى قازاق ساحاراسىندا ورنىقتىرعانىن كورمەيسىز بە. سول زاماندا شەتكە شىققان سەمەيلىكتەرگە سەمەيدەن, شىڭعىستاۋ, اباي ەلىنەنبىز دەپ ايتپاڭدار دەگەن جازىلماعان زاڭ بولعانىن دا جاقسى بىلەمىز. وزدەرىنشە قۇپيالىقتى ساقتايمىز دەپ ۇلت نامىسىن اياق استى ەتكەن مۇنداي وزبىرلىقتى كىم كورگەن؟ ەلىمىز ەگەمەندىككە ەندى قول سوزا باستاعان تۇستا جوعارىدا ايتقان تولەگەن باۋىرىمىزدىڭ: “جەر قۋاردى, سۋ ازايدى, گۇل ءولدى, قاراۋىلعا قاپ-قارا بۇلت تۇنەردى. ءتىلىمىزدى تىستەي-تىستەي قاناتتىق, ءۇنىمىزدى شىعارامىز ءبىز ەندى!” دەيتىنى سوندىقتان. ايتەۋىر, ابىروي بولعاندا ەلىمىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ەگەمەندىككە قول جەتكىزگەن بەتتەن ەل تىلەگىنە قۇلاق تۇرە ءبىلدى. ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ العاشقى جارلىقتارىنىڭ ءبىرىمەن اتوم اجداھاسى اتانعان سەمەي پوليگونى ءبىر كۇندە جابىلىپ تىندى. ءبىراق سول شاقتا قاي-قايسىمىز الداعى جيىرما جىلعا جەتەر-جەتپەس ۋاقىت ءىشىندە قازاق ەلى باسشىسىنىڭ الەمدەگى قاۋىپسىزدىك ءجونىندەگى تاماشا باستامالارى الپاۋىت مەملەكەت سەركەلەرى, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى سىندى مارتەبەلى ۇيىم تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, 1949 جىلدىڭ 29 تامىزىندا العاش سىناق جاسالعان كۇن ەندىگى جەردە يادرولىق سىناقتارعا قارسى حالىقارالىق ءىس-قيمىل كۇنى بولىپ جاريالاناتىندىعىن بولجاپ بىلگەن جوق ەدىك. ونىڭ سىرتىندا پوليگون ايماعىنا بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى ارنايى كەلىپ, ات باسىن ءتىرەيتىندىگىن كىم ءبىلىپتى. سونىڭ ءبارى ەلباسىمىزدىڭ, ەلىمىزدىڭ ابىرويى. سونداي كۇنگە جەتكەنىمىزگە تاۋبە دەيىك, اعايىن! داۋلەت سەيسەن ۇلى. سەمەي. * * * پان گي مۋن: قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ وسىناۋ سىناق الاڭىن جاۋىپ قانا قويماي, تۇتاس وڭىردە يادرولىق قارۋدان ادا ايماق قۇرعانىنا زور قولداۋىمدى بىلدىرەمىن. ونىڭ بۇل قادامى ءبىزدىڭ يادرولىق قارۋسىز الەمدى قۇرۋ ءىسىمىزدىڭ ەڭ بەرىك ىرگەتاسى ىسپەتتى. بارلىق ەلدەردىڭ باسشىلارى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان ۇلگى الىپ, ونىڭ جولىمەن ءجۇرۋى ءتيىس. مەن بۇۇ-نىڭ باس حاتشىسى رەتىندە يادرولىق سىناق الاڭىنىڭ قاق جۇرەگىندە تۇرىپ, بارلىق الەم ەلدەرىن قازاقستاننان ۇلگى الۋعا شاقىرامىن.(قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا ساپارى كەزىندە سويلەگەن سوزدەرىنەن).
