استانا ءسامميتىن وتكىزۋ — مارتەبەلى مىندەت

كورەگەندىك ءىس ناتيجەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ ەقىۇ ءسامميتىن وسى جىلدىڭ اياعىندا, ياعني جەل­توق­سان ايىنىڭ 1-2-ءسى كۇندەرى استا­نا­دا وتكىزۋ تۋرالى شەشىمگە بايلا­نىستى جاساعان ءمالىم­دە­مەسىن ۇلكەن قۋانىش سەزىممەن قۇپتايمىن. ارينە, ەقىۇ ەلدە­رىنە باسشى بولۋ ءوز الدىنا ۇلكەن دارەجە. بىراق ءبىز­دىڭ استانامىزدا سوعان بايلانىستى سامميت وتكىزۋ سول دارەجەمىزدى ودان ءارى ارتتىرا تۇسپەك. مۇنى ۇلكەن كو­رەگەندىك ءىستىڭ ناتيجەسى دەپ ءبى­لە­مىز. ال ەندى سول سامميتتە ىستەلگەن جۇ­مىس­تاردى قورىتۋ, العا كەلەلى پروب­لەما قويۋ, وعان الەم ەلدەرى­نىڭ نازارىن اۋدارۋ ساياساتتاعى تولىس­قان كەمەلدىكتى كورسەتەدى. بىزگە دەيىنگى باسشى بولعان ەلدەر مۇنداي ۇلكەن قورىتىندى جاساي الدى دەپ ايتا المايمىن. ماسەلە تەك باسشى بولۋدا عانا ەمەس, جاقسى جۇمىستار جۇرگىزىپ, الەمدى داڭعىل جولعا سالۋعا ۇلەس قوسۋدا جاتىر. الدىمەن ەقىۇ-عا كىرگەن ءىرىلى-كىشىلى ەلدەر وزدەرىنىڭ تاعدىرىن ءبىزدىڭ قولىمىزعا ءبىر جىلعا بولسا دا تاپسىردى. بۇل ۇلكەن تاريحي وقي­عا, بۇرىن-سوڭدى بولىپ كورمە­گەن جاعداي. مىنە, سەگىزىنشى ايعا اياق باستىق, ءىسىمىز ابىرويمەن ءجۇرىپ جاتىر. ارينە, وڭاي بولعان جوق. اۋعان تۇيتكىلى, قىرعىزستانداعى قىرعىنعا ۇلاسقان قايعىلى جاعداي, تاياۋ شىعىس ەلدەرىندەگى شيەلە­نىس­تەر. وسىلاردى سابىر اياسىنا شا­ما­مىز كەلگەنشە شا­قى­رىپ, سايا­بىر­سىتىپ باعۋدامىز. جىل اياعى وسى سەنىمىمىزدى اقتاي­دى دەپ كۇتەمىز. ءار زاماننىڭ ءوز پروبلەماسى بار. بۇدان 35 جىل بۇرىنعى حەل­سينكي قورىتىندىسى الەمدە بەي­بىتشىلىك پەن تىنىشتىق پروب­لە­ما­سىن العا قويعان بولاتىن. ول كەزدە قازاق تۇگىلى, قازاقستاندى ءبى­رەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيتىن. ال قازىر سول حەلسينكي قورىتىن­دى­سىن ۇران ەتىپ ىلگەرى اپارۋ ءبىزدىڭ قولىمىزعا سەنىپ تاپسىرىلدى. بۇدان 65 جىل بۇرىن تامىزدىڭ 6-ى, ياعني كەشەگى كۇنى حيروسيما قا­لاسى, ودان ەكى كۇننەن كەيىن نا­گاساكي قالاسى اتوم جارىلى­سى­نىڭ قۇرباندىعىنا اينالدى. ءجۇز مىڭداعان جازىقسىز ادام قىرىل­دى. مەن 1978 جىلى حيروسيما قالاسىندا بولىپ, سول جارىلىس­تىڭ اۋىر تراگەدياسىن كوزىممەن كورگەندەي بولدىم. سوندا ءومىرى تامشىلاپ ەرىپ ءسونىپ بارا جات­قان, تاجالدان قاشقان انا مەن با­لانىڭ بالاۋىز بەينەسى كۇي­زەلت­كەنى ەسىمدە. ەسكەرتكىش تاقتادا: “تىنىش ۇيىقتاڭدار, بۇل ەندى قاي­تالانبايدى”, دەپ جازىلعان. بەتى اۋلاق. قايتالانباسىن. ال ەندى بۇگىنگى كۇننىڭ دە وزىندىك مىندەتتەرى بار. ول – لاڭكەستىكتى بول­دىرتپاۋ, ەسىرتكىنى تاراتقىز­باۋ, ارال پروبلە­ماسى, تاعى باسقالار. قازاق اتىمەن اتالعان ەلىمىزدىڭ ەقىۇ اياسىنا ءبى­رىككەن مەملەكەتتەردىڭ تىزگىنىن قول­عا الىپ, الەمدىك پروب­لەمالاردى شە­شۋگە باستاپ جۇمىلدىرۋى ءۇل­كەن تابىس, ايرىقشا مەرەي, ۇلت­تىڭ سالتاناتتى شاعى دەپ بىلەمىز. قولىمىزداعى وسىناۋ تاريحي باقىت قۇسىن جىبەرىپ الماي العا تارتا بەرەيىك دەگىم كەلەدى. دوسمۇحامەد كىشىبەكوۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى. ەلىمىزدىڭ ابىرويى سانايمىز قازاقستان ەۋروپاداعى قاۋىپ­سىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيى­مىنا توراعالىق ەتىپ, توبەبيلىك ءتو­رىنەن اقىلمان قارياداي حا­لىق­ارالىق جانجالداردى رەتتەۋدە جاڭاشا بەتبۇرىس باستادى. قا­زاق­ستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ توراعالىقتىڭ تا­بال­دىرىعىندا ءتورت “ت”-دان باس­تاۋ الاتىن نەگىزگى قاعيداتتاردى اي­رىق­شا اتاپ, الەم ەلدەرىنىڭ ءداس­تۇر­گە سەنىم ءبىلدىرىپ, جاھاندىق ءور­كەنيەتكە ۇلاستىراتىن دەمو­كرا­­تيالىق دامۋ جولىندا اشىق­تىق پەن توزىمدىلىك تانىتۋعا شا­قىرۋىنىڭ وزىندىك سىرى بار. سەبەبى, ادامزاتتىڭ ءبىر-بىرىنە سەنىم ءبىلدىرىپ, ءداستۇرىن سىيلاۋدا اشىقتىق, سونىمەن بىرگە, ءتۇرلى قيىندىقتارعا توزىمدىلىك تانىتسا عانا بەيبىت ءومىردىڭ اسپانىن قارا بۇلت تورلاماس ەدى. مىنە, وسى تۇر­عى­دان ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىعى حالىق­ارا­لىق جانجالداردى رەتتەۋمەن ءبىر­گە, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ادام­زاتتىڭ بەيبىت ومىرىنەن قىم­بات نارسە بولمايدى دەگەن ءسوزىن جاھان جۇرتىنا مويىنداتتى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ۇيىمعا توراعالىق ەتۋىندەگى بيىك بەدەل مەن ۇلكەن ابىرويعا جەتۋى وڭاي بولعان جوق. دەگەنمەن, قازىر الەم ەلدەرىنىڭ بەلگىلى ساياسات­كەر­لەرى قازاقستان توراعالىعىن ءساتتى وتۋدە دەپ باعالاۋدا. بۇعان ارينە, تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق اۋقىم­داعى جانجالداردى رەتتەي الا­تىن تاجىريبەلى ساياساتكەرلىگى, ادامزاتتىڭ بەيبىت ءومىرىن قالاي­تىن پروگرەسشىل كوشباسشى ەكەن­دىگى وڭ اسەر ەتتى. ەندى ەلباسىنىڭ يدەياسىمەن استانادا ۇيىمعا ەلدەر باسشىلارىنىڭ ۇلكەن سام­ميتىن وتكىزۋگە شەشىم قابىل­دان­عانى ەل ءۇشىن ۇلكەن مەرەي. وسى ۇيىمعا توراعالىق ەتكەن وزگە ەلدەردە, سونىمەن ءححى عاسىردىڭ العاشقى ون جىلىندا مۇنداي سامميت وتپەگەنىن ەسكەرسەك, بۇل تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ەكونومي­كا­لىق, الەۋمەتتىك دامۋىن كوپتەگەن مەم­لەكەتكە كەڭىنەن پاش ەتەتىن­دەي زور ءمۇم­كىندىك. جاڭا داۋىردە جاڭاشا دامۋ جولىنا تۇسكەن قا­زاقستان سەكىلدى جاڭا مەملەكەتتەگى حالىقتار بىرلىگى مەن داستۇرىنە سە­نىمدى, قىر-سىرى مول دەموكرا­تيا­لىق وركەن­دەۋدە بيلىك پەن بۇقارا اراسىنداعى اشىقتىق پەن ءتوزىم­دىلىكتىڭ ۇلگىسىن كورسەتە الاتىنداي ءمۇم­كىندىك بولاتىندىعى جانە ايقىن. شىندىعىن ايتار بولساق, قازاقستان – سوڭعى ون جىلدا استانا سياقتى الەمدەگى ەڭ ءساۋ­لەت­تى, ەڭ اسەم, وركەنيەت تالابىنا وراي باتىس پەن شىعىستىڭ ءساۋ­لەت­تىك كوركەمدىك شەبەرلىگى استاسقان جاۋھار ەلوردا تۇرعىزا العان بىردەن-ءبىر ەل. بۇل دا سامميتكە قاتىسۋشى ەلدەر باسشىلارىن تاڭ-تاماشا ەتەتىندەي ۇلكەن ولجامىز. قالاي ايتقاندا, ۇلكەن ءسامميتتىڭ ەل جۇرەگى – استانادا وتەتىندىگى بارشامىزدىڭ مەرەيىمىزدى تاسىت­قا­نىن جاسىرا المايمىز. سامميت­تىڭ استانادا ءوتۋىن ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ بارلىعى قولدادى. دە­مەك, بۇل – قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتى الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردىڭ بارلىعى دەرلىك قولداعانى. ال ەلباسىنىڭ بەدەلى مەن ابىرويى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ بەدەلى مەن ابىرويى! بارىنەن بۇرىن وسىنىڭ ءبارى قازاق حالقىنىڭ الەم الدىن­داعى مەرەيىنىڭ تاسىعانى, ابى­رويى­نىڭ بيىكتەگەنى دەپ بىلەمىز. تولەۋىش سەرىكوۆ, اتىراۋ مۇناي جانە گاز ينستيتۋتىنىڭ رەكتورى, پروفەسسور. اتىراۋ وبلىسى. ساياسي كۇنتىزبەدەگى ايتۋلى وقيعا بولماق استانادا ەقىۇ ءسامميتىن وتكىزۋ تۋرالى تۇپكىلىكتى شەشىم ناعىز تاريحي وقيعا جانە ول قا­زاقستاننىڭ وسى ۇيىمعا توراعا­لى­عىنا بەرىلگەن جوعارى باعانىڭ زاڭدى ناتيجەسى. ەڭ باستىسى, ول الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ  قازاق­ستان پرەزيدەنتى, پارتيامىزدىڭ كوشباسشىسى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆتىڭ حالىقارالىق بەدە­لىن مويىنداۋىنىڭ جانە جا­ھان­دىق باستامالارىن قولداۋى­نىڭ اي­عاعى. سول ارقىلى قازاق­ستان ءوزىنىڭ وڭىرلىك كوشباسشى مارتەبەسىن تاعى ءبىر رەت راستاپ قانا قويماي, سونى­مەن بىرگە جا­ھاندىق دەڭگەيدەگى ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن نىعايتۋعا ۇمتىلاتىن مەملەكەت ەكەندىگىن دە ايعاقتادى, ونىڭ ءوزى ءبىزدىڭ ەلى­مىزدىڭ الەمدىك ارەناداعى بەدەلىن ارتتىرا تۇسەدى. ەقىۇ-نى باسقارۋشى ەلدىڭ باسشىسى رەتىندە قازاقستان پرە­زيدەنتىنە ونىڭ دامۋىنا جاڭا سەرپىن بەرىپ, ۇيىمنىڭ الدىنا ونىڭ جۇمىسىنا شىعارماشىلىق مازمۇن مەن ءوز ميسسياسىن قازىرگى زامان تۇرعىسىنان زەردەلەۋگە جاع­داي جاسايتىنداي جاڭا كوكەي­كەستى ماقساتتار قويۋدىڭ ورايى كەلدى. ءبىزدىڭ كوشباسشىمىزدىڭ قىزمەتى قازاقستاننىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتۋى تۋرالى شەشىم قابىلداۋدا قۇندى اكتيۆ بولىپ قانا قويماي, سونىمەن بىرگە مۇشە مەملەكەتتەردىڭ استانا قالاسىندا سامميت وتكىزۋ تۋرالى كەلىسىلگەن شەشىمىنە دە جاعداي جاسادى. الدا تۇرعان استانا ءسامميتى­نىڭ حالىقارالىق ساياسي كۇنتىزبەدە ايتۋلى وقيعا بولا وتىرىپ, قازىرگى زاماننىڭ پروبلەمالارى مەن قاۋىپ-قاتەرلەرىن شەشۋ ىسىنە ايتارلىقتاي ۇلەس قوساتىنىنا ەش كۇمان جوق. ال قازاقستاندىقتار, ءسوز جوق, ءوز پرەزيدەنتى ءۇشىن, ءوز ەلى ءۇشىن ماقتانىش سەزىمىنە بولەنۋدە. نۇرلان نىعماتۋلين, “نۇر وتان” حالىقتىق-دەمو­كرا­تيالىق پارتياسى توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى. بۇل تانىعاندىق عانا ەمەس, مويىنداعاندىق تا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا ەلىمىز­دىڭ توراعالىق ەتۋى تۋرالى شەشىم قا­بىلدانعاندا, ونى ءبىزدى باسقا­لار­دىڭ تانىعاندىعى, باعالاعان­دى­عى دەپ قابىلداعانبىز. شى­نىندا دا, مۇنداي ۇلكەن سەنىم كوپ ەلگە جۇكتەلە بەرمەيدى جانە ون­داي جاۋاپتى ىسكە كوپ ەل تاۋەكەل ەتە دە المايدى. ەلىمىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعالىق ەتكەنىنە دە جارتى جىلدان استى. ءبىراز شارۋانىڭ باسى قايى­رىل­دى. وسىناۋ ۇيىمعا مۇشە ەلدەر­دىڭ اراسىنداعى قارىم-قاتىناس, وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا پىكىر الماسۋ, ءۇن قاتىسۋ جاندانا ءتۇس­كە­نى داۋسىز. بۇعان جاقىندا الما­تىدا وتكەن ۇيىمعا مۇشە ەلدەر سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ءسامميتى ايقىن مىسال بولا الادى. سونداي-اق, ەقىۇ توراعاسى رە­تىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسى اۋعانستانداعى جاعدايعا, اسىرەسە قىرعىزستانداعى ساياسي داعدا­رىس­قا بايلانىستى باستاماشىلىق قادامدار جاسادى. سونىمەن بىرگە ۇيىمعا توراعا ەل ەقىۇ-نىڭ جۇمىسىن ودان ءارى جانداندىرۋ قاجەتتىگىن تەرەڭ اڭ­عارىپ, قوردالانعان ءبىرشاما وزەك­تى ماسەلەلەردى جوعارى دەڭ­گەيدە تالقىلاۋدى – ەقىۇ سام­ميتىن وتكىزۋدى ۇسىندى. ۇسىنىس قابىل­دان­دى. بۇل جونىندە قا­زاق­ستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزي­دەنتى نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى نا­زارباەۆتىڭ مالىمدەمەسىندە جان-جاقتى اي­تىلعان. وسى جەردە مەن ءبىر نارسەگە توقتالعىم كەلىپ وتىر. ەقىۇ-عا ءبىراز ەل توراعا بولىپ جاتىر. ءبىر­اق سوڭعى 11 جىلدا ولاردىڭ ەش­قايسىسىندا سامميت وتپەگەن. ولار تاراپىنان ۇسىنىس بولدى ما, جوق پا, ول جاعى بىزگە بەلگىسىز, بولعان كۇندە دە كەيبىرەۋىنە مۇن­داي ۇلكەن ءىستى سەنىپ تاپسىرۋ دا وڭاي ەمەس. ءبىز ۇسىنىس جاسادىق. ۇسىنى­سى­مىز قابىلداندى. بۇل ءبىزدىڭ توراعا رەتىندەگى جۇمىسى­مىز­دى جوعارى باعالاعاندىق, مۇمكىندىگىمىزدى مويىنداعاندىق. ءبىز مۇنىڭ ءبارىن ەلىمىزدىڭ ءۇل­كەن ابىرويى سانايمىز, ماقتا­نا­مىز دا. وسى رەتتە كەيبىرەۋلەردىڭ ەلى­مىزدىڭ ەقىۇ-عا توراعا بو­لۋى­نا, كەيىن سامميت وتكىزۋىنە قارسى بولعانىنا ەرىكسىز تاڭداناسىڭ. ولار وزدەرىنشە ەلدە دەمو­كرا­تيا­نىڭ دامۋى ءۇشىن كۇرەسەمىز دە­گەندى ايتادى. ەلىنىڭ ابىرويىنىڭ وسكەنىنە قۋانبايتىنداردىڭ پەيىلىنە كۇمانداناسىڭ. سامميت وتكىزۋ وڭاي شارۋا ەمەس. پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, ول ابىرويلى مىندەت پەن ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. مۇنداي سىننان ەلىمىز ابىرويمەن وتەتىنىنە ەشقانداي كۇمان دا جوق. نۇرلان سەيدىن, قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى.